SONA VƏLİYEVA
Şeirdə romantik düşüncənin formalaşması
Ədəbiyyat tariximizi zənginləşdirən şeir, poema və dram əsərlərinin müəllifi Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının korifeylərindən biridir və onun yazdığı əsərlər öz sanbalına, ifadə tərzinə, ən başlıcası isə təbliğ elədiyi ideyaların dərin məzmununa görə əsrlər boyu yaşayacaqdır.
Bu əsərlər içərisində H.Cavidin şeir yaradıcılığının da öz yeri vardır. Akademik Məmməd Cəfər yazır: “Cavidin poeziyası yüksək sənətkarlığı, dərin emosionallığı, səmimiliyi ilə fərqlənən, ürəkləri fəth edən, fikirlərin müasirliyi, hər yerdə, hər ölkədə əsrin qabaqcıl adamlarını düşündürən ümumbəşəri məzmunla bəyənilən bir poeziya idi” (49, 8). Həmin parlaq poeziya nümunələri sırasında “Hübuti-Adəm” şeiri də var.
Hüseyn Cavidin ilk şeirləri öz zamanında oxucular tərəfindən o qədər də tez başa düşülən şeirlər deyildir. Görkəmli salnaməçi Qulam Məmmədli bu barədə yazır: “Gənclik illərində... “Keçmiş günlər”i oxuyarkən bunların başqa şeirlərə oxşamadığını hiss edir, burada nə isə bir poetik yenilik olduğunu duyurduq. Lakin bu yeniliyin nədən ibarət olduğunu, bir növ, dərk və şərh edə bilmirdik” (140, 24). H.Cavidin “Hübuti-Adəm” şeiri də onun yaradıcılığının ilk nümunələrindən biri kimi 1913-cü ildə çap olunan “Keçmiş günlər” kitabına daxil edilmişdir. Bu şeir Adəm və Həvva haqqındadır və H.Cavidin romantizmə dair görüşlərini əks etdirən xüsusiyyətlərlə zəngindir. Belə bir cəhət “Hübuti-Adəm” şeirinin H.Cavid yaradıcılığındakı yerinin və mövqeyinin də kifayət qədər önəmli olduğunu söyləməyə imkan verir. “Onun şeirlərində insan taleyinə doğru istiqamətlənən həssaslıq və qayğı qırmızı xətt kimi keçir” (71, 155).
Bəs belə bir sual meydana çıxa bilər ki, H.Cavidin yaradıcılığının məhz ilk dövründə şairin Adəm peyğəmbərlə Həvva haqqında yazmasının səbəbi nə ola bilər? H.Cavidin Adəm peyğəmbərlə Həvva haqqında yazmasının ilk səbəbi insanın yaranışını dərk etmək istəyidir: “Şairin “Hübuti-Adəm” şeiri uzaq keçmişdən, insanlığın ibtidasından xəbər verir. Bu mövzuya Avropa romantizmində çox müraciət edilibdir. Bizim romantik sənətkarı məşğul edən də, görünür, eyni maraqdır” (158, 30).
Bu mövzuya digər romantiklər də müraciət etmişlər. H.Cavidin müasiri M.Hadi “Təraneyi-qəmpərvəranə” şeirində yazır:
Cahanə gəlmədə məqsəd nədir insanə, bilməm ki?
Həqiqətmi bu xilqət, yoxsa bir əfsanə, bilməm ki?
Mən idrak etmədim dünyayə gəlməkdən nədir hikmət,
Yaratmaqdan nədir hikmət bizi sübhanə, bilməm ki? (96, 32)
Həcminin böyüklüyü etibarilə H.Cavidin digər şeirlərindən fərqlənən “Hübuti-Adəm” şeiri Adəmlə Həvvanın yaşadığı məkanın təsviri ilə başlayır:
Diyorlar bir zaman Adəmlə Həvva
Yaşarmış rövzeyi-cənnətdə tənha.
O bir məva ki, biganəyiz biz
Bu torpaqdan uzaq, qəmsiz, kədərsiz (28, 35).
Adəm və Həvvanın yaşadığı məkan uzaq bir məkandır və burada onlar qəmsiz və kədərsiz yaşayırlar. Eyni zamanda məkan baxımından bura cənnətdir və H.Cavid “Hübuti-Adəm” şeirində cənnətin təsvirini də vermişdir:
O bir məva ki, ruhani, münəvvər,
Uçarmış orda zərrinpər mələklər.
O bir məva ki, nəşr eylər sərasər
Əməllər, nəşələr, güllər, çiçəklər.
Gözəl, asudə bir məvayi-sevda;
Geniş, azadə bir səhrayi-xülya.
Xəzansız bir baharistani-cavid,
Ki, solmaz orda əsla bərgi-ümmid (28, 35).
H.Cavidin düşüncəsində ruhani duyğulardan, mələklərin uçuşundan, gül-çiçəklərin ətrindən, xəzansız bahardan ibarət cənnət vardır. Adəmlə Həvvanın cənnətdə təsviri H.Cavidin öz gözəlliyi və füsunkarlığı ilə seçilən təbiətə marağının təsdiqidir. Nə qədər inandırıcı, yaradıcı və İlahi sevgi ilə yoğurulan bir təsvirdir. Bu təsvir o qədər təbii və canlıdır ki, müəllif cənnəti görüb gəlmiş adam təsiri bağışlayır.
Şeirdə ayrıca bir cənnət lövhəsinin yaradılması H.Cavidin romantik düşüncəli sənətkar olmasının təsdiqidir. Çünki romantik şair sonrakı şeir və dram əsərlərində də bu cür təsvirlərə geniş yer ayırmışdır. “Hübuti-Adəm” şeiri H.Cavid romantizminin cücərməkdə olan rüşeymlərinin toplandığı bir poetik nümunədir. Görünür, burada romantizmin estetikasına aid uzaq məkanlara müraciət etmək prinsipi xüsusi rol oynamışdır. Sonralar bu prinsip H.Cavidin “Şeyx Sənan”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş”, “Xəyyam” kimi pyeslərində, “Azər” poemasında daha aydın və daha konkret formada özünü göstərəcəkdir.
Bu mövzuya müraciətin başqa bir səbəbi insanın İlahidən gələn iman məsələsi ilə bağlıdır. H.Cavidin Allaha olan sevgisini canına-qanına hopduran böyüyüb boya-başa çatdığı ailə mühiti və bir də islam ənənələrinə, dini dəyərlərə sadiq olan Naxçıvan mühitidir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, H.Cavid əslən Şahtaxtıdan idi və oradakı insanların əksəriyyəti övliya nəsilli insanlar olmuşdur. Onun atası Mol
H.Cavid həm yeni tipli məktəb, həm də mədrəsə təhsili almışdır. Əvvəlcə M.T.Sidqinin məktəbində oxumuşdur. “M.T.Sidqinin “Məktəbi-tərbiyə”si yeni tipli tədris ocağı idi. Burada mollaxanadan fərqli olaraq proqram xeyli zəngin idi, dünyəvi elmlərin öyrədilməsinə xüsusi diqqət yetirilirdi” (112, 131–135).
Əgər bir məsələyə də diqqət yetirsək ki, bir müddət sonralar o, Təbrizdə “Talibiyyə” mədrəsəsində oxumuşdur, bu halda məsələ tamamilə aydınlaşmış olar. Yəni H.Cavidin Adəm peyğəmbərdən yazması ailə tərbiyəsi ilə yanaşı, təhsil aldığı məktəblə də bilavasitə əlaqədar idi.
Hüseyn Cavidin sovet dövründə yazdığı “Peyğəmbər” pyesi öz başlanğıcını “Hübuti-Adəm” şeirindən götürür. Bu baxımdan qeyd etmək olar ki, H.Cavidin “Hübuti-Adəm” şeiri görkəmli sənətkarın poeziyası ilə dram əsərləri arasında keçid əlaqələrinin mövcudluğunu təsdiq edir.
“Hübuti-Adəm” şeirinin başqa bir səciyyəvi cəhəti ondan ibarətdir ki, şeirdə Adəmlə Həvvanın tənha yaşamaları sənətkarın irəli sürdüyü ideyanın müqabilində xüsusilə qabardılır:
Fərəhdən ağlar insan, bəlkə, bilməm!
Bulunmaz orda lakin hüznü matəm.
Əvət, bir öylə xoş məvadə tənha
Yaşarmış qayğısız Adəmlə Həvva (28, 35).
Adəmlə Həvvanın cənnətdən qovulmaları onların tək-tənha yaşamaları ilə bağlı ola bilərdimi? Tənhalıq onları darıxdırırdımı? Adəmlə Həvvanın tənhalığı romantik düşüncəli şairin gələcəkdə istər şeir, istər poema, istərsə də dramaturgiya istiqamətində yaradacağı qəhrəmanların da təkliyə və tənhalığa olan meylinin ilk addımları hesab edilə bilər. Hər halda, bu düşüncəyə insan övladının bitib-tükənməyən azadlıq arzusunun nəticəsi kimi də baxmaq olar.
“Maraqlıdır ki, Cavid müxtəlif filosof və yazıçılara qiymət verərkən Şərqin hüdudlarından çox kənara çıxır. Bu da Cavidin zəngin dünyagörüşünə, əhatəli məlumata malik olduğunu göstərir” (161, 79). Bu mənada H.Cavid kimi geniş mütaliəyə, dərin fəlsəfi təfəkkürə malik olan, həm də romantizmin estetik prinsiplərini hərtərəfli mənimsəyən sənətkar Adəm və Həvva ilə bağlı tarixi-mifoloji hadisəni qələmə alarkən həmin cəhətləri də nəzərə almaya bilməzdi. Məhdud bir çevrədən kənara çıxmaq, genişliyi görmək və bununla da insan təfəkkürünün hüdudsuz yeniliklərə can atmasının vacibliyini ortaya qoymaq H.Cavid fəlsəfəsinə yad deyil. Tanrının insana verdiyi hüdudsuz idrakla ətraf aləmi dərk etmək istəyi və arzusunun həmahənglik təşkil etməsi şeirin digər bir mənasını göstərir.
H.Cavidin ilk qələm təcrübələrindən olan “Öksüz Ənvər” adlı süjetli şeiri obrazın təhlili baxımından xüsusi maraq doğurur. Burada xəstə anası üçün çalışan, onu bir an belə tək buraxmaq istəməyən kimsəsiz Ənvərin acı taleyi əks olunmuşdur. Ənvərin təkliyi, onun halının müəllimi tərəfindən başa düşülməməsi daha acınacaqlı vəziyyət yaradır:
Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,
O həp baqıb duruyor, yoqdur onda hiylə və suç...
Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç
Toqatlayınca, çocuq bircə kərrə hıçqırdı:
“Aman, vay, annəciyim!..”, sonra qəşş olub getdi;
Bu səs sınıfda olan cümlə qəlbi titrətdi (28, 56).
Romantik sənətkarın “Bir qızın son fəryadı, yaxud zindan guşəsindən bir səs” şeirində də tənhalıqdan doğan dərd və kədər öz ifadəsini tapmışdır:
...Solub bahari-şəbabım, dəyişdi hər halım;
Bu surətim, bu vücudum, bu dönmüş iqbalım;
Bənimlə doğmuş imiş sanki iztirabü kədər!..
Zəmani-şəb... uyuyur hər kəs istirahət edər (28, 114).
İstər “Hübuti-Adəm”, istər “Öksüz Ənvər”, istər “Bir qızın son fəryadı, yaxud zindan guşəsindən bir səs”, istərsə də digər şeirlərdə meydana çıxan tənhalıq və bundan doğan kədər romantizm estetikasının prinsipi kimi H.Cavidin dramatik əsərlərində də davam etdirilmişdir.
“Hübuti-Adəm” şeirində son dərəcə səciyyəvi olan və digər şeirlərində də aydın görünən məsələ ülvi eşq problemidir. Əslində, məhəbbətin ideallaşdırılması da romantizmin estetikasına daxil olan məsələlərdəndir. Adəmlə Həvvanın bir-birinə olan eşqi, məhəbbəti İlahi eşqdən fərqlənən insani bir eşqdir. Onların cənnəti tərk etmələrinin də əsasında elə məhz bu dayanır:
...Gözəl bir qız, səmavi bir pərizad,
Gəlib həq canibindən əldə fərman,
Demiş: Çıq, ey səfalətpərvər insan!
Çıx, ey qafil bəşər! Dəf ol, çəkil, get!
Bu lahuti təfərrücgahı tərk et!
Deyil layiq sana gülzari-cənnət...
O süfliyyətlə hissi-adəmiyyət
Bu ülviyyatı heç eylərmi idrak?
“Çe nesbət xakra ba aləm-e pak?!”[1]
Düşün, baq nerdəsin, bir kərrə anla!
Bu məva öylə bir firdovsi-ə
Ki
Bütün vəhşətdən ari bir nişimən... (28, 36)
Tanrıdan uzaqlaşan insan çox vaxt şeytanın əsiri olur. İnsan nə qədər ki uşaqdı, onun etdiyi günah sayılmaz. Bir evi yandırsa belə, o, Haqq qarşısında günah kimi görünməz. Uşaq onu qəsdən etmədiyi üçün günah deyil. Təfəkkür bəsitliyi, saflıq, günahsız yaşamaq uşağa məxsusdur. Yəni qəsdən, bilərəkdən edilməyən bir məsələ bağışlanandır. Adəmin aldanması, eynilə Həvvanın da ona münasibətindən törəyən aldanışı ilə günahla dolu insan həyatı başlayır. Bu günahın, aldanışın cövhərində insani, həyati eşq dayanır. Adəmlə Həvva cənnətdən qovularkən bu hisslərin qurbanı oldular, İlahi məkanı itirdilər:
Nə buldun, qürbi-Həqdən böylə sapdın?
Düşün! Naqis bəşər, bir baq nə yapdın!?
Bu gün qüdsiyyətin olmaqda bərhəm;
Yazıq! Aldandın, ey biçarə Adəm!
Təəssüf biəsər... Pək çox yanıldın,
Nədamət bisəmər... Pək gec ayıldın.
Edər lahutiyan səndən şikayət,
Səninçin burda çox müşkül iqamət.
Çəkil, get! Rəhbərin şəhmari-üsyan;
Açılmış onda bax bir qövri-nisyan
Ki, həp müzlim, kədərza, tabfərsa,
Müləvvəs bir cədəlgah: iştə dünya!
Degilmişsən hərəmi-qüdsə məhrəm;
Eşin Həvvayı al kəndinlə bahəm,
Enib qıl aləmi-nasuti məskən,
Nədir əzvaqi-dünya, anla, ögrən!
Əzil, qəhr ol, keçənlər keçdi, heyhat!
Budur Həqdən səninçin son mükafat!..
...Əmin ol, nerdə nəfs olmuşsa hakim:
Həqiqi eşqi məhv etmiş məzalim,
Kimin ülviysə ruhu, söz onundur,
Əsiri-nəfs olan daim zəbundur (28, 36-37).
Buradan da ortaya çıxan ideya bundan ibarətdir ki, bir insanın düşüncə dərinliyi, mənəviyyat yükü nədirsə, həmin kəs ondan ibarətdir. Bu dünyada mənən qazandığı nədirsə, xisləti də odur. Bir söz var, deyirlər ki, Allah-taala insanın qəlbindəki xislətinə görə tale qismətini qarşısına çıxarır. Adəm ülviyyətin içində qala bilmədi, Adəm İlahi gözəlliyə qane olmadı. O, ətrafda daha nə varsa, onlara da can atdı və cəzalandırıldı. Səbəbkar isə İblisdi.
Cənnət həddən artıq gözəl idi, orada hər şey vardı, amma o gözəllik onlara bədbəxtlik gətirdi. Orada rahat həyat vardı, amma insan ona qane olmadı. Rahatlıqda narahatlıq insanın kainatı dərkinə yol açmalı idi. Açdı da...
Eşqin ülviyyəti, məhəbbətin ucalığı bəşəri bir ideya kimi H.Cavidin şeirlərindən başlayıb dramaturgiyasında davam etdirilmişdir.
“Hübuti-Adəm” şeiri ilə bağlı bir cəhət də nəzərdən qaçırılmamalıdır ki, Adəmlə Həvvanın cənnətdən çıxmasına səbəb olan amillərdən biri məhz şeytandır. Şeytan elə o vaxtdan Yer üzündə xaosun törədicisi kimi insanlığa fəlakət gətirməklə məşğuldur. Şeytan öz xislətini qiyamətəcən sübut etməyə çalışacaq, insan isə öz tamahı və sadəlövhlüyü ucbatından daim əziyyət çəkəcəkdir. Bu, nəfsin fəlakəti deməkdir.
Degilmiş süs geyim onlarca adət;
Fəqət geydikləri bir tül ki, iffət.
İki dildadei-zövqü şətarət,
Olub vüslətgüzini-bəzmi-ismət;
Gülümsər daimi bir sur içində,
Yaşarkən öylə nuranur içində,
Hücum etmiş də süfli ehtirasat,
Qabarmış adəmiyyət hissi... heyhat!
O ülviyyət, o ülvi sərmədiyyət
Zəbuni-ehtiras olmuş nihayət.
Nəhayət, incə bir vəhşi təmayil,
O ülvi eşqi etmiş məhvü zail.
Birər heykəl kimi məbhutü heyran,
Hicab altında qalmışlar hərasan.
Sararmış bət-bəniz, uçmuş təravət;
Hücum etmiş haman rəngi-səfalət.
O dəm ənvarə müstəğrəq, sərazad (28, 35-36).
Burada həm mənəviyyat məsələsi, həm də gözəlliyin təsviri vardır. Ətrafda çoxlu mələklərlə yanaşı, insan kimi yaradılan Adəm və Həvva var. Adəm və Həvva əvvəlcə mələklərdən seçilmirlər. Şeytana uymayınca, hər şey gözəl və safdır. Çiçək və ağac kimi tərtəmiz, günahsızdırlar. Onlar mənən saf, təmiz, yalan və tamahdan uzaq, elə cənnətə layiq sakin olmaları ilə cəmiyyətə və insanlığa nümunə üçün əsl ismət və ləyaqəti təsdiq edə bilərdilər.
Sonrakı peşmanlıq fayda vermədiyi üçün, bəlkə, insanın daha çox ağıldan istifadə etməsini, ehtiyatla davranmasını tələb edirdi. Amma bir cəhət də var ki, ağıl o vaxt mükəmməl, kamil vəziyyətdə ola bilməzdi. Çünki gözəlliyin cazibəsi o qədər güclü idi ki, o gözəllik Adəmə ağılla hərəkət etməyə imkan verməzdi və vermədi də.
“Hübuti-Adəm” şeirində Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulmasına, Adəmin Yerə endirilməsinə bais olan şeytan sonradan H.Cavidin “İblis” faciəsində qartımış bir obraz kimi meydana çıxdı.
H.Cavidin şeir yaradıcılığında cənnət və gözəllik, tənhalıq və kədər, ülviyyət və sevgi kimi dəyərlər, eyni zamanda nəfsin fəlakətləri bədii şəkildə öz əksini tapmışdır. Bütün bunlar H.Cavid poeziyasının ilkin dövrlərində meydana çıxan əsas xətlər və istiqamətlər olmuşdur. Əsas məsələ odur ki, həmin dəyərlər və reallıqlar H.Cavid yaradıcılığında yalnız bu şeirlərlə məhdudlaşmır, onlar istər “Şeyx Sənan”da, istər “Peyğəmbər”də, istərsə də “Səyavuş”da və “Xəyyam”da davam etdirilir.
[1] Torpaq pak aləmə yaraşarmı?
rnrn