Sona Sona Və

Sona Vəliyeva
Azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı, mil­li azad­lıq
hə­rə­ka­tı və müs­tə­qil Azər­bay­can
döv­lə­ti­nin qu­rul­ma­sı

 Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da baş­lan­mış er­mə­ni se­pa­rat­çı­lıq hə­rə­ka­tı­na eti­raz ki­mi ya­ra­nan, for­ma­la­şan və nə­ha­yət, 1990-cı ilin qan­lı yan­var ha­di­sə­lə­rin­dən son­ra mil­li-azad­lıq hə­rə­ka­tı­na çev­ri­lən, res­pub­li­ka­nı az qa­la tam nə­za­rə­ti­nə gö­tü­rən xalq hə­rə­ka­tı­nın dai­mi pres­sin­qi al­tın­da 1991-ci ilin son­la­rın­da ha­ki­miy­yət­də olan Ayaz Mü­təl­li­bov re­ji­mi Azər­bay­ca­nın döv­lət müs­tə­qil­li­yi haq­qın­da “Kons­ti­tu­si­ya ak­tı”nı im­za­la­ma­ğa va­dar ol­du. Az son­ra So­vet İt­ti­fa­qı Kom­mu­nist Par­ti­ya­sı özü­nü bu­rax­dı və bu­nun­la da 70 il­lik So­vet ha­ki­miy­yə­ti ta­ri­xin ar­xi­vi­nə gön­də­ril­di.

Azər­bay­can ic­ti­ma­iy­yə­ti 1991-94-cü il­lər­də qə­ri­bə bir pro­ses­dən ke­çir­di. San­ki ic­ti­mai fik­ri­miz ye­ni­dən XX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nə qa­yıt­mış­dı. O dövr­də cə­miy­yə­tin sa­vad­lı, dü­şü­nən tə­bə­qə­si­ni məş­ğul et­miş mil­li mə­sə­lə­lər ye­ni­dən ak­tu­al­laş­mış, bü­tün Azər­bay­can əha­li­si­nin fi­kir və duy­ğu­la­rı­nın ca­zi­bə mər­kə­zi­nə çev­ril­miş­di. Azər­bay­can­çı­lıq və türk­çü­lük ten­den­si­ya­la­rı və bu zə­min­də di­li­mi­zin adı ilə bağ­lı mü­ba­hi­sə­lər ye­ni­dən qı­zış­mış­dı. Hə­min mü­ba­hi­sə­lə­rin ob­yekt­lə­ri də, me­tod və va­si­tə­lə­ri də, tə­rəf­lə­rin ar­qu­ment­lə­ri də ar­tıq ta­nış idi. Pa­ra­lel­lər də bu­nu sü­but edir­di; mi­sal üçün, əs­rin əv­vəl­lə­rin­də azər­bay­can­çı­lıq möv­qe­yin­də da­yan­mış Mir­zə­ba­la Məm­məd­za­də ya­zır­dı: “Azər­bay­ca­nın türk­ləş­mə­si pro­se­si Ana­do­lu­dan tez baş­la­mış­dı. Azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nı or­ta­ya at­maq­la biz heç də türk­çü­lü­yü in­kar et­mi­rik, an­caq Azər­bay­can ide­ya­sı­nı bi­rin­ci ye­rə ke­çi­rir, Azər­bay­ca­nın coğ­ra­fi sər­həd­lə­ri da­xi­lin­də mil­lə­tin yek­dil­li­yi­ni və vəh­də­ti­ni bi­rin­ci­də­rə­cə­li və­zi­fə ki­mi irə­li sü­rü­rük”.

Əs­rin son­la­rın­da, Azər­bay­can ya­zı­çı­la­rı­nın X qu­rul­ta­yın­da ya­zı­çı Anar ana­lo­ji mə­sə­lə­nin üzə­rin­də xü­su­si da­yan­mış­dır: “Söh­bət Azər­bay­can, azə­ri türk­cə­sin­dən ge­dir və onu Tür­ki­yə türk­cə­si ilə ey­ni­ləş­dir­mək ol­maz… Tür­ki­yə türk­lə­ri bi­zim qan qar­daş­la­rı­mız, kök, ta­rix, ənə­nə, mə­də­niy­yət, ruh ba­xı­mın­dan çox doğ­ma soy­da­şı­mız­dır… Tür­ki­yə – Tür­ki­yə­dir, Azər­bay­can – Azər­bay­can. Bu gün Tür­ki­yə türk­lə­ri və Azər­bay­can türk­lə­ri kö­kübir, so­yubir iki müs­tə­qil xalq­dır. Bir xal­qı, bir mil­lə­ti mə­nə­vi və mə­də­ni cə­hət­dən, dil ba­xı­mın­dan o bi­ri­nin için­də ərit­mək cəhd­lə­ri an­caq haq­lı eti­ra­zı­mı­za sə­bəb ola­caq. Ne­cə ki vax­ti­lə bu sa­yaq cəhd­lə­rə eti­ra­zı­mız “Ana­mın ki­ta­bı”nda, “Mə­şə­di İbad”da, “Se­vil”də də öz par­laq ək­si­ni ta­pıb”. Anar öz fi­kir­lə­ri­ni be­lə ye­kun­laş­dı­rır: “Türk­ləş­mək tür­ki­yə­ləş­mək de­yil, öz kök­lə­ri­nə qa­yıt­maq de­mək­dir”.

Bu dövr­də Azər­bay­can ya­zı­çı­la­rı, ədə­biy­yat və in­cə­sə­nət xa­dim­lə­ri bö­yük bir və­tən­daş­lıq yan­ğı­sı ilə hə­ya­tın, za­ma­nın qal­dır­dı­ğı ak­tu­al ic­ti­mai mə­sə­lə­lə­rin təs­vir və təh­li­li­nə gi­ri­şir, fakt­lar və mə­lu­mat­lar əsa­sın­da xal­qı­mı­za vu­rul­muş mad­di və mə­nə­vi zər­bə­lə­ri mət­bu­at sə­hi­fə­lə­ri­nə, te­le­vi­zi­ya ek­ran­la­rı­na çı­xa­rır, bey­nəl­xalq sim­po­zi­um və konf­rans­la­rın tri­bu­na­la­rın­dan səs­lən­di­rir­di­lər. Sa­bir Rüs­təm­xan­lı­nın “Ömür ki­ta­bı” və xü­su­si­lə onun ötən əs­rin 90-cı il­lə­rin­də qə­lə­mə al­dıq­la­rı­nı əks et­di­rən “Bu, sə­nin xal­qın­dır” ki­tab­la­rı­na nə­zər sal­maq o dövr­də Azər­bay­can ədə­bi mü­hi­tin­də hökm sü­rən ab-ha­va haq­qın­da də­qiq tə­səv­vü­rə ma­lik ol­maq üçün, zən­ni­miz­cə, ki­fa­yət­dir. So­vet İt­ti­fa­qı­nın sax­la­nıl­ma­sı məq­sə­di ilə köh­nə par­ti­ya no­menk­la­tu­ra­sı­nın yol ver­di­yi xal­qın si­ya­si ira­də­si­nə zidd hə­rə­kət­lər ta­nın­mış şa­ir və pub­li­sis­tin qə­lə­min­də ya­ra­dı­cı ic­ti­ma­iy­yə­ti na­ra­hat edən mə­sə­lə­lər­dən bi­ri ki­mi cə­sa­rət­li ifa­də­si­ni ta­pır. Mü­əl­li­fin “Bu məm­lə­kət­də heç nə­yə bel bağ­la­mı­ram” mə­qa­lə­sin­də o za­man Azər­bay­can KP MK-ya baş­çı­lıq edən Ayaz Mü­təl­li­bov və Ali So­ve­tin sa­biq səd­ri El­mi­ra Qa­fa­ro­va­nın Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­lik üçün hə­lə ye­tiş­mə­mə­yi, Ru­si­ya­sız ya­şa­ya bil­mə­yə­cə­yi haq­qın­da bə­ya­nat­la­rı bö­yük hid­dət və qə­zəb­lə if­şa olu­nur, “Bəs­dir” mə­qa­lə­sin­də isə oxu­yu­ruq: “Bə­ha­nə gə­ti­rir­lər ki, söh­bət ye­ni­ləş­miş it­ti­faq­dan ge­dir. Ha­nı o ye­ni­ləş­miş it­ti­fa­q? Ka­ğız üs­tün­də dəb­də­bə­li söz­lər­lə çü­rü­yən, da­yaq­la­rı uçan di­var­la­rı ne­cə sax­la­maq ola­r? İt­ti­fa­qın özü­nün nə­yi var ki, bi­zə də kö­mək elə­si­n? Ək­si­nə, öm­rü bo­yu ha­va­yı ye­miş res­pub­li­ka­la­rın da yü­kü­nü, bü­tün xa­ri­ci borc­la­rı­nın bir his­sə­si­ni bi­zim boy­nu­mu­za yı­xa­caq”.

Ədə­biy­yat adam­la­rı hə­mi­şə ol­du­ğu ki­mi, mil­li hə­rə­ka­tın yük­sə­liş il­lə­rin­də də Azər­bay­can di­li­nin və ta­ri­xi­nin müx­tə­lif mə­sə­lə­lə­ri­ni diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­yır, bun­la­ra mil­lə­tin var­lı­ğı üçün ən mü­hüm amil­lər ki­mi ya­na­şır­dı­lar. “Azad­lıq” mey­da­nın­da­kı iz­di­ham­lı mi­tinq­lə­rin apa­rı­cı­la­rın­dan olan S.Rüs­təm­xan­lı­nın diq­qə­ti­ni be­lə bir mə­sə­lə cəlb et­mə­yə bil­mir­di ki, res­pub­li­ka­nın müx­tə­lif ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­rin­dən mey­da­na gön­də­ri­lən te­leq­ram­la­rın ha­mı­sı tə­miz Azər­bay­can di­lin­də və “də­qiq və düz” vu­rul­muş­du. Şa­ir öl­kə­nin ra­bi­tə sis­te­min­də ge­dən bu də­yi­şik­li­yi də mil­li hə­rə­ka­tın re­al nə­ti­cə­lə­rin­dən bi­ri ki­mi təq­dir edir­di.

“Di­li­miz və ta­le­yi­miz” mə­qa­lə­sin­də S.Rüs­təm­xan­lı ana di­li­nin tət­bi­qi im­kan­la­rı­nın ge­niş­lən­di­ril­mə­si ide­ya­sı­nı önə sü­rür. Ya­zı­çı­la­rın 7-ci qu­rul­ta­yın­da­kı çı­xı­şın­da: “So­sia­lizm ana di­li­nin məh­vi­dir­sə, bi­zə be­lə so­sia­lizm la­zım de­yil” ki­mi cid­di bə­yan­na­mə səs­lən­di­rir­di­sə, “Hə­qi­qət­dən ke­çən yol­lar” ya­zı­sın­da ye­ni­cə çap­dan çıx­mış “Fi­lo­lo­gi­ya mə­sə­lə­lə­ri” top­lu­su­na is­ti­nad edə­rək di­li­mi­zin el­mi-et­no­lo­ji as­pekt­də təd­qi­qi təc­rü­bə­lə­ri­ni ör­nək gös­tə­rir­di. Bun­dan baş­qa, gös­tə­ri­lən əsə­rin­də Mi­rə­li Se­yi­do­vun “Azər­bay­can mi­fik tə­fək­kü­rü­nün qay­naq­la­rı”, Ana­rın “Də­də Qor­qud dün­ya­sı” ki­mi el­mi-po­pul­yar əsər­lə­ri di­li­mi­zə, mə­də­niy­yə­ti­mi­zə nü­fu­zet­mə­ dərəcəsinə gö­rə S.Rüs­təm­xan­lı tə­rə­fin­dən təq­dir olu­nur­du.

İc­ti­mai pro­ses­lər­də ol­duq­ca sə­mə­rə­li fəa­liy­yət gös­tə­rən şa­ir-pub­li­sist təh­lil və təs­vir­lə­rin­də sırf azər­bay­can­çı­lıq xət­ti­ni əsas gö­tür­mək­lə məh­dud­laş­ma­mış, hət­ta bə­zən mil­li ideo­lo­gi­ya­mı­zın nə­zə­ri mə­sə­lə­lə­ri­nin araş­dı­rıl­ma­sı­na da səy gös­tər­miş­di. O ya­zır­dı: “Tu­ran­çı­lıq, ya­xud azər­bay­can­çı­lı­q? – tək­cə bu gü­nün söh­bə­ti de­yil. Mü­ba­ri­zə hə­rə­ka­tı­mı­zın, de­mək olar ki, bü­tün yo­lu bu iki an­la­yış­dan pa­ra­lel ke­çir. Bu iki­qat idea­lın tor­pa­ğa ya­xın olan bi­rin­ci qa­tı və­tən­çi­lik, azər­bay­can­çı­lıq­dır­sa, bu­lud­la­ra ya­xın ikin­ci qa­tı türk bir­li­yi­nə əsas­la­nan tu­ran­çı­lıq­dır”. Bir qə­dər ob­raz­lı şəkildə ol­sa da, S.Rüs­təm­xan­lı mil­li ideo­lo­gi­ya­mı­zın bu iki tər­kib his­sə­si­nin sıx bağ­lı­lı­ğı­nı, dia­lek­tik ası­lı­lı­ğı­nı düz­gün mü­əy­yən­ləş­dir­miş, həm­çi­nin ma­raq­lı bir tək­lif də irə­li sür­müş­dür: “Gö­rü­nür, is­lam­çı­lı­ğı, tu­ran­çı­lı­ğı mə­nə­vi, tər­bi­yə­vi bir ka­te­qo­ri­ya ki­mi, bir­ləş­di­ri­ci va­si­tə ki­mi təb­liğ et­sək də, azər­bay­can­çı­lı­ğı əməl ki­mi, bu gü­nün işi ki­mi qə­bul et­mə­li­yik. Türk­çü­lü­yü biz yal­nız müs­tə­qil, güc­lü türk döv­lət­lə­ri­nin mə­nə­vi bir­li­yi ki­mi tə­səv­vür edə bi­li­rik və bu da il­kin mər­hə­lə­də hər kə­sin öz döv­lə­ti­nin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si­ni zə­ru­ri­ləş­di­rir”.

An­caq tə­bii­dir ki, bu nə­zə­ri mü­la­hi­zə­lər bir şa­ir və pub­li­sist ol­maq eti­ba­ri­lə S.Rüs­təm­xan­lı ya­ra­dı­cı­lı­ğı üçün fraq­men­tar xa­rak­ter da­şı­yır. O, ay­rı-ay­rı xa­ri­ci öl­kə­lər­də ke­çi­ri­lən mil­li bey­nəl­xalq təd­bir­lər­də də, Gür­cüs­ta­nın de­mok­ra­tik qüv­və­lə­ri ilə gö­rü­şün­də də Azər­bay­can mə­də­niy­yət və ta­ri­xi­nin er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən təh­rif olun­du­ğu­nu, mil­li-ta­ri­xi sər­vət­lə­ri­mi­zin ta­lan edil­di­yi­ni, bu­nun­la da dün­ya­da azər­bay­can­lı­lar haq­qın­da hə­qi­qə­tə ­uy­ğun ol­ma­yan “vəh­şi və bar­bar” mi­fi ya­ra­dıl­dı­ğı­nı var sə­si ilə car çə­kir, bu iş­də er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nə yar­dım edən həm­və­tən­lə­ri­mi­zi və qey­ri-mil­lət­lər­dən olan­la­rı aman­sız tən­qid atə­şi­nə tu­tur­du. Vax­ti­lə Azər­bay­can­da özü­nü fəx­ri azər­bay­can­lı elan edən, Azər­bay­can haq­qın­da sil­si­lə şe­ir­lər ya­zan, ədə­biy­ya­tı­mı­zın dos­tu sa­yı­lan Rə­sul Həm­zə­tov, Oleq Şes­tins­ki ki­mi ədib­lə­rin son­ra­kı ha­di­sə­lər­də tut­duq­la­rı er­mə­ni­pə­rəst möv­qe S.Rüs­təm­xan­lı qə­lə­mi­nin kəs­kin eti­raz­la­rı ilə üz­lə­şir. “Prav­da” qə­ze­tin­də A.Ba­tı­qin və İ.Mo­sin ki­mi tə­sa­dü­fi mü­əl­lif­lər bir er­mə­ni­nin gə­tir­di­yi ya­lan mə­lu­mat əsa­sın­da ast­ro­no­mi­ya­nın Er­mə­nis­tan­da ya­ran­dı­ğı­nı id­dia edən iri mə­qa­lə ilə çı­xış edər­kən azər­bay­can­lı pub­li­sist mə­qa­lə­yə mü­da­xi­lə edir, gə­ti­ri­lən də­lil­lə­rin məhz azər­bay­can­lı ço­ban­la­ra məx­sus qa­ya­üs­tü mətn­lər ol­du­ğu­nu is­ba­ta ye­ti­rir, be­lə­lik­lə, er­mə­ni mək­ri­nin bir fak­tı­nı if­şa elə­yir.

Gö­rün­dü­yü ki­mi, döv­lət müs­tə­qil­li­yi­mi­zin əl­də olun­du­ğu ərə­fə­də Azər­bay­can ədə­bi mü­hi­tin­də ol­duq­ca ge­nişs­pektr­li ic­ti­mai mə­sə­lə­lər mü­za­ki­rə olu­nur, di­li­mi­zin, ta­ri­xi­mi­zin, mə­də­niy­yə­ti­mi­zin, mil­li var­lı­ğı­mı­zın ən ak­tu­al prob­lem­lə­ri xal­qın nə­zə­r-diq­qə­ti­nə çat­dı­rı­lır­dı. Əv­vəl­ki fik­ri­mi­zə qa­yı­da­raq əs­rin əv­vəl­lə­ri ilə son­u ara­sın­da pa­ra­lel­lər apa­rar­kən bir hə­qi­qə­ti müt­ləq qeyd et­mə­li­yik.

Əs­rin əv­vəl­lə­rin­də və müs­tə­qil­li­yin ye­ni­dən bər­pa olun­du­ğu 80-90-cı il­lər­də da­vam et­miş bu tip­li dis­kus­si­ya­lar mən­ti­qi so­nu­na çat­ma­dı­ğı təq­dir­də 1991-95-ci il­lər­də ic­ti­mai fik­ri lər­zə­yə gə­tir­miş ox­şar prob­lem­lər çox tez­lik­lə re­al və ef­fek­tiv həl­li­ni tap­mış ol­du. Ha­ki­miy­yə­tə qa­yıt­dıq­dan son­ra Hey­dər Əli­yev müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın ilk kons­ti­tu­si­ya­sı­nın mü­za­ki­rə­si­ni təş­kil et­di və onun ge­di­şin­də öl­kə­nin bü­tün dü­şün­cə adam­la­rı­nın, əla­qə­dar zi­ya­lı­la­rın açıq dis­kus­si­ya­sı­nı ke­çir­di. Bu mü­za­ki­rə­lər­də söy­lə­nil­miş fi­kir və mü­la­hi­zə­lə­rin ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si Azər­bay­can Xalq Cəb­hə­si­nin ha­ki­miy­yət­də ol­du­ğu 1992-93-cü il­lər ər­zin­də yol ve­ril­miş min­lər­lə səhv­dən da­ha bi­ri­nin dü­zəl­dil­mə­si ilə nə­ti­cə­lən­di. 1995-ci il no­yab­rın 12-də Azər­bay­can xal­qı re­fe­ren­dum yo­lu ilə hə­min nə­ti­cə­ni bir da­ha təs­diq­lə­yə­rək Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət di­li­nin Azər­bay­can di­li ol­ma­sı müd­dəa­sı­na tə­rəf­dar çıx­dı­ğı­nı bil­dir­di.

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, hə­lə XIX əs­rin or­ta­la­rın­da Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov tə­rə­fin­dən qal­dı­rıl­mış, 1926-cı il­də Ba­kı­da ke­çi­ril­miş 1-ci tür­ko­lo­ji qu­rul­ta­yın qə­ra­rı ilə rəs­mi­ləş­di­ril­miş la­tın əlif­ba­sı mə­sə­lə­si son­ra­dan ger­çək­ləş­di­ril­mə­miş, ək­si­nə, 1939-cu il­də Azər­bay­can xal­qı­nın mil­li ira­də­sinə zidd ola­raq mər­kəz­dən çı­xa­rıl­mış xü­su­si qə­rar­la xal­qı­mız üçün yad olan ye­ni bir əlif­ba­ya – ki­ri­lə ke­çi­ril­miş­di. Bu, əl­bət­tə, di­li­mi­zin qüd­rə­ti­nin və Azər­bay­can xal­qı­nın mə­də­ni sə­viy­yə­si­nin ba­riz gös­tə­ri­ci­si idi ki, Azər­bay­can xal­qı­nın bəd­xah­la­rı­nın hər də­fə ya­zı­mı­zı, or­foq­ra­fi­ya­mı­zı mil­li ira­də­mi­zə zidd ola­raq də­yiş­dir­mə­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, Azər­bay­can di­li öz in­ki­şa­fın­dan qal­mamış, ək­si­nə, hər də­fə za­ma­nın sərt tə­ləb­lə­ri­nə la­yi­qli ca­vab ver­mə­yə müvəf­fəq ol­muş­du. La­kin mil­li mə­də­niy­yət­də va­ris­li­yin hər də­fə po­zul­ma­sı xal­qın elm, təh­sil və ədə­biy­ya­tın­da, mət­bua­tın­da öz iz­lə­ri­ni bu­rax­ma­mış de­yil­di.

XX əs­rin son­la­rı­na qə­dər bir çox mil­li prob­lem­lər ki­mi la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba mə­sə­lə­si də öz ak­tu­al­lı­ğı­nı itir­mə­yə­rək, həl­li­ni göz­lə­yir­di. Müs­tə­qil­li­yin ilk il­lə­rin­də bu mə­sə­lə, nə­ha­yət ki, həl­li­ni tap­dı. La­kin ke­çid döv­rü ilə əla­qə­dar bir sı­ra tex­ni­ki prob­lem­lə­rin həl­li və öl­kə da­xi­lin­də bu təd­bi­rin hə­ya­ta keç­mə­si­nə ma­ne­çi­lik tö­rət­mək is­tə­yən­lə­rin mü­qa­vi­mə­ti pro­se­si da­ha bir ne­çə il uzat­dı. Mə­sə­lə­ni bu də­fə də Azər­bay­can Pre­zi­den­ti Hey­dər Əli­ye­vin ta­ri­xi qə­tiy­yə­ti həll et­di. Be­lə ki, o, la­tın qra­fi­ka­lı Azər­bay­can əlif­ba­sı­nın tət­bi­qi ilə bağ­lı mə­sə­lə­də ləng­li­yi ara­dan qal­dır­maq məq­sə­di ilə 18 iyul 2001-ci il ta­rix­li fər­man im­za­la­maq­la iki əs­rə qə­dər uzun bir za­man kə­si­min­də həll olun­ma­mış bu prob­le­min ara­dan qal­dı­rıl­ma­sın­da hə­mi­şə ol­du­ğu ki­mi, qə­ti möv­qe­yi­ni nü­ma­yiş et­dir­di. “Döv­lət di­li­nin tət­bi­qi işi­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si haq­qın­da” Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin bəhs edi­lən fər­ma­nı və xü­su­si­lə la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid Hey­dər Əli­ye­vin özü­nün də qeyd et­di­yi ki­mi, “mil­li­li­yi­mi­zi, azər­bay­can­çı­lı­ğı­mı­zı gös­tə­rən çox mü­hüm bir amil ki­mi” qiy­mət­lən­di­ril­mə­li­dir. Döv­lət baş­çı­sı­nın hə­min ilin 9 av­qus­tun­da “Azər­bay­can əlif­ba­sı və Azər­bay­can di­li gü­nü­nün tə­sis edil­mə­si haq­qın­da” növ­bə­ti fər­ma­nı ilə 1 av­qust gü­nü əlif­ba­mı­zın və di­li­mi­zin bay­ra­mı ki­mi rəs­mi­ləş­di­ril­di ki, bu da azər­bay­can­çı­lı­ğın ye­ni bir bay­ra­mı ol­du. Pre­zi­dent son­ra­lar da müs­tə­qil döv­lə­ti­mi­zin Azər­bay­can di­li­nin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si üçün səy­lə­ri da­vam et­di­rə­cə­yi­ni də­fə­lər­lə bə­yan et­miş­dir.

Ümum­təh­sil mək­təb­lə­ri­nin ye­ni mil­li dərs­lik­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də bu il­lər­də cid­di ad­dım­lar atıl­mış­dır. Ha­zır­da or­ta mək­təb­lə­rin is­tis­na­sız ola­raq bü­tün si­nif­lə­ri üz­rə dərs­lik­lə­rin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti ruh və məz­mun­ca ye­ni­ləş­di­ril­miş­dir. Ümu­mi təh­sil­də­ki ən cid­di ye­ni­lik­lər­dən bi­ri müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ya­şı­dı olan la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid­dir. Ye­ni tip­­li təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin, özəl ali və or­ta ümum­təh­sil mək­təb­lə­ri­nin, li­sey və gim­na­zi­ya­la­rın ya­ra­dıl­ma­sın­da və fəa­liy­yə­tin­də tən­zim­lən­mə iş­lə­ri ar­tıq öz bəh­rə­lə­ri­ni ver­mək­də­dir. Azər­bay­ca­nın gənc is­te­dad­la­rı­nın “Qı­zıl ki­tab”ının və Pre­zi­den­tin xü­su­si tə­qa­üd­lə­ri­nin tə­sis olun­ma­sı bu sa­hə­lər­də apa­rı­lan iş­lə­rə güc­lü tə­kan ver­miş­dir.

 Azər­bay­can ar­tıq öz mil­li mə­də­niy­yə­ti, ədə­biy­ya­tı və in­cə­sə­nə­ti, şəx­siy­yət­lə­ri ilə dün­ya me­ri­di­an­la­rı­na çı­xır. Pre­zi­den­ti­mi­zin mü­va­fiq fər­man­la­rı ilə da­hi şa­ir və mü­tə­fək­kir Mə­həm­məd Fü­zu­li­nin 500 il­lik yu­bi­le­yi­nin Fran­sa­da, Tür­ki­yə­də, İraq­da, İran­da və Ru­si­ya­da qeyd olun­ma­sı, dün­ya şöh­rət­li Bül­bü­lün 100 il­li­yi­nin Mosk­va­da, Tbi­li­si­də və An­ka­ra­da ke­çi­ril­mə­si, məş­hur bəs­tə­kar Qa­ra Qa­ra­ye­vin 80 il­lik yu­bi­le­yi­nin Mosk­va və Pa­ris­də, gör­kəm­li mü­ğən­ni Rə­şid Beh­bu­do­vun 80 il­lik yu­bi­le­yi­nin Mosk­va­da, türk xalq­la­rı­nın ana ki­ta­bı olan “Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud” das­ta­nı­nın 1300 il­lik yu­bi­le­yi­nin türk­dil­li döv­lət baş­çı­la­rı­nın və nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə Ba­kı­da və Pa­ris­də – YU­NES­KO-nun iqa­mət­ga­hın­da yük­sək sə­viy­yə­də qeyd olun­ma­sı müs­tə­qil Azər­bay­ca­nı ye­ni­dən dün­ya­ya ta­nıt­mış, hər bir həm­və­tə­ni­mi­zin qəl­bin­də mil­li if­ti­xar duy­ğu­la­rı oyat­mış­dır. Mə­də­ni ir­si­mi­zə diq­qət və qay­ğı döv­lət sə­viy­yə­sin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lir, Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin in­ki­şa­fı na­mi­nə gös­tə­ri­lən xid­mət­lər yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lir.

Ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­na ke­çid­lə bağ­lı ki­tab ça­pın­da, o sı­ra­dan bə­dii ki­tab­la­rın və ələl­xü­sus klas­sik ədə­bi nü­mu­nə­lə­rin ça­pın­da ya­ran­mış gər­gin­lik qis­mən ara­dan qal­dı­rıl­mış, müa­sir ədə­biy­ya­tı­mı­zı ya­şat­maq üçün Ya­zı­çı­lar Bir­li­yi­nin or­qan­la­rı­nın – “Azər­bay­can”, “Ul­duz”, və “Qo­bus­tan” jur­nal­la­rı­nın, “Ədə­biy­yat qə­ze­ti”nin döv­lət büd­cə­sin­dən mal­li­yə­ləş­mə­si məhz Hey­dər Əli­ye­vin gös­tə­ri­şi ilə, onun bi­la­va­si­tə qay­ğı­sı sa­yə­sin­də ol­muş­dur. “Azər­bay­can” ki­nos­tu­di­ya­sı­nın, özəl ki­nos­tu­di­ya­la­rın in­ki­şa­fı da­im döv­lət baş­çı­sı­nın diq­qət mər­kə­zin­də­dir.

Ha­zır­da Azər­bay­can­da 27 pro­fes­sio­nal te­atr, 50-dək xalq te­at­rı və özəl te­atr, 13 kon­sert təş­ki­la­tı fəa­liy­yət gös­tə­rir. İki bö­yük sim­fo­nik or­kestr, xalq çal­ğı alət­lə­ri or­kest­ri, bir ne­çə ka­me­ra və est­ra­da kol­lek­ti­vi var. Öl­kə­miz üçün ən çə­tin mə­qam­lar­da Ope­ra və Ba­let Te­at­rı­nın, ba­let trup­pa­sı­nın, Azər­bay­can Döv­lət Sim­fo­nik Or­kest­ri­nin, Döv­lət Xor Ka­pel­la­sı­nın, Döv­lət Rəqs An­samb­lı­nın qo­ru­nub sax­lan­ma­sı, üs­tə­lik də ye­ni xalq çal­ğı alət­lə­ri or­kest­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin yük­sə­li­şi­nin gös­tə­ri­ci­lə­ri­dir.

Mət­bu­at azad­lı­ğı, söz azad­lı­ğı Azər­bay­can xal­qı­nın gün­də­lik hə­yat tər­zi­nə çev­ril­miş­dir. Öl­kə­də qə­zet və jur­nal­la­rın ça­pı həd­dən ar­tıq asan­laş­dı­rıl­mış, Azər­bay­can Döv­lət Te­le­vi­zi­ya­sın­dan baş­qa, özəl, həm­çi­nin re­gio­nal müs­tə­qil te­le­vi­zi­ya ka­nal­la­rı­nın ya­yı­mı­na əl­ve­riş­li şə­ra­it ya­ra­dıl­mış­dır. Mil­li Te­le­vi­zi­ya­nın ic­ti­mai­ləş­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də fəa­liy­yət güc­lən­di­ril­miş­dir. İn­di ar­tıq azər­bay­can­çı­lıq ru­hu qə­zet, jur­nal, ki­tab sə­hi­fə­lə­rin­dən çı­xa­raq, te­le­vi­zi­ya və ra­dio efi­ri­nin, in­ter­net şə­bə­kə­si­nin sər­həd­siz mə­ka­nın­da bü­tün dün­ya­ya ya­yı­lır.

Azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­la­rı­nın ya­yıl­ma­sı və bü­tün dün­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın bir­ləş­di­ri­ci ama­lı­na çev­ril­mə­si yo­lun­da Hey­dər Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə 9-10 no­yabr 2001-ci il­də Ba­kı şə­hə­rin­də ke­çi­ril­miş Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın 1-ci qu­rul­ta­yı­nın xü­su­si ro­lu ol­muş­dur. Bu qu­rul­tay­da Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı və­tən­daş­la­rı­nı və dün­ya­nın 36 öl­kə­sin­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rı təm­sil edən, azər­bay­can­lı­la­rın mil­li eli­ta­sı­nı təş­kil edən 702 nü­ma­yən­də və 844 qo­naq iki gün azər­bay­can­çı­lı­ğın bü­tün as­pekt­lə­ri­ni mü­za­ki­rə et­miş, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi­nin nə­zə­ri və prak­tik mə­sə­lə­lə­ri­ni təh­lil et­miş­lər.

Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın I qu­rul­ta­yı bü­tün dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın ana və­tə­ni Azər­bay­ca­na, ana di­li­nə, mil­li mən­su­biy­yət his­si­nə bağ­lı­lı­ğı­nı əya­ni şə­kil­də sü­but et­mək­lə ya­na­şı, ey­ni za­man­da on­la­rın mil­li şüu­ru­nun, özü­nü­dər­ki­nin güc­lən­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­dı. Xa­ric­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zın və həm­və­tən­lə­ri­mi­zin müs­tə­qil Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı ilə əla­qə­lə­ri­nin da­ha da möh­kəm­lən­di­ril­mə­si, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı ara­sın­da bir­li­yin və həm­rəy­li­yin tə­min olun­ma­sı və azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­la­rı­nın on­la­rın dü­şün­cə­lə­ri­nə ha­kim kə­sil­mə­si işin­də bu qu­rul­ta­yın ta­ri­xi ro­lu da­nıl­maz­dır.

Be­lə­lik­lə, biz 1993-cü ilin son­la­rın­dan eti­ba­rən mil­li ideo­lo­gi­ya­nın, azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nın müa­sir el­mi-nə­zə­ri stan­dart­lar sə­viy­yə­sin­də for­ma­laş­ma­sı­nın şa­hid­lə­ri­yik. Azər­bay­can­çı­lıq tə­li­mi bu gün mil­li ənə­nə­lə­rin və cə­rə­yan­la­rın, di­ni və praq­ma­tik nə­zə­riy­yə­lə­rin ke­çid döv­rü­nə məx­sus müx­tə­lif iq­ti­sa­di pro­ses­lə­ri, cə­miy­yə­tin in­dust­ri­al və pos­tin­dust­ri­al in­ki­şa­fı­nın bü­tün ça­lar­la­rı­nı özün­də cəm­ləş­di­rir.