SONA VƏLİYEVA

ROMANTİK ŞEİRDƏN DRAMATURGİYAYA KEÇİDİN

TƏŞƏKKÜLÜ VƏ İNKİŞAFI

Görkəm­li şa­ir və dra­ma­turq H.Ca­vid İs­tan­bul­da təh­sil alar­kən Qur­ba­nə­li Şə­ri­fo­va göndər­di­yi mək­tub­la­rı­nın bi­rin­də ya­zır­dı: “Bən ham­mal­lı­ğı, xid­mət­kar­lı­ğı pək zi­ya­də se­və­rəm, fə­qət be­lə bir dövri-hürriy­yət və zə­ma­ni-səa­dət­də bən­li­yi­mi sat­maq, əsir ol­maq is­tə­məm (əsir ol­du­ğum bir şey var­sa, o da hə­qi­qət və mə­həb­bət­dir)” (168, 54). H.Ca­vi­din hə­qi­qət və mə­həb­bə­tə əsir ol­ma­sı gözəl­li­yə vur­ğun­luq­dan ke­çir. H.Ca­vid gözəl­lik aşi­qi­dir. H.Cavidin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın baş­lan­ğıc mər­hə­lə­sin­də qə­lə­mə alı­nan və “Keç­miş günlər” ki­ta­bı­na da­xil edi­lən “Bir rə­sm qar­şı­sın­da” şei­ri bütünlüklə gözəl­li­yə həsr olun­muş­dur. Şei­rin elə ilk mis­ra­la­rın­dan H.Ca­vi­din gözəl­li­yə vur­ğun­lu­ğu açıqca hiss edil­mək­də­dir:

Hə­zin bir çöhrə, bay­ğın bir nə­zər, su­ziş­li bir mən­zər,
Ge­niş bir cəb­hə, ülvi bir zə­ka, düşküncə bir si­ma.
Əvət, düşküncə bir si­ma; fə­qət pək naz­lı, pək dil­bər...
Bə­nim ən sev­di­yim bir lövhə, bir təs­vi­ri-pürmə­na.

O dal­ğın gözlə­rə baq­dıq­ca ru­hum ey­lər is­te­la,
O gözlər hər ba­qış­da fik­rə yüz min rəmz edər ima (28, 49).

H.Ca­vid qə­lə­mi ilə ya­rat­maq is­tə­di­yi ob­ra­zı rəs­sam fəh­mi və rəs­sam də­qiq­li­yi ilə can­lan­dı­rır. Professor Kam­ran Əli­yev ya­zır: “Bir rəsm qar­şı­sın­da” şei­ri­nin li­rik qəh­rə­ma­nı üçün yal­nız bir rəsm var­dır və qa­lan hər şey onun üçün mə­na­sız­dır. O, bü­tün var­lı­ğı ilə hə­min rəs­mə, ora­da­kı təs­vi­rə vu­rul­muş­dur” (69, 68). Bəl­kə də, şe­ir­də rəs­mə – lövhə­yə işa­rə edil­mə­səy­di, H.Ca­vi­din hə­yat­da rast­laş­dı­ğı­mız bir gözə­li tə­rənnüm et­di­yi­ni düşünər­dik. Hər hal­da, ro­man­tik sə­nət­ka­rın bə­dii bo­ya­lar­la can­lan­dır­maq ba­ca­rı­ğı və poe­tik ifa­də gücü şe­ir­də bütün ay­dın­lı­ğı ilə görünür.

Ey­ni za­man­da H.Ca­vid gözəl bir rəsm əsə­ri­nin qar­şı­sın­da ke­çir­di­yi hiss və duy­ğu­la­rı­nı oxu­cu­la­ra çat­dır­mış­dır. O, gözəl­li­yi təs­vir edər­kən “hə­zin bir çöhrə”, “su­ziş­li bir mən­zər”, “naz­lı və dil­bər si­ma”, “dal­ğın gözlər” ki­mi söz bir­ləş­mə­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­mək­lə bə­ra­bər, “təs­vi­ri-pürmə­na” ifa­də­si­ni də iş­lə­dir. Bax bu “pürmə­na” sözü ilə şa­ir gözəl si­ma­nın – gözün, qa­şın, düşüncə­nin mə­nə­viy­yat­la bir­gə ya­rat­dı­ğı gözəl­li­yi or­ta­ya qo­ya bi­lib. Əgər bir gözəl pürmə­na­dır­sa, bu ar­tıq mükəm­məl ol­maq de­mək­dir.

H.Ca­vid fi­zi­ki gözəl­li­yi təs­vir et­mək məh­du­diy­yə­ti­nə qa­pa­nıb qa­la bil­məz­di. Ro­man­tik şai­rin böyük şəx­siy­yə­ti və zən­gin dünyagörüşü də bu­na im­kan ver­mir­di. Ona görə də əgər “pürmə­na” de­yir­sə, bu­ra­da H.Ca­vi­din təs­vir et­di­yi gözəl­lik yal­nız za­hi­ri gözəl­lik de­yil, o, mə­nə­vi gözəl­lik­lə bir yer­də­dir. Şübhə­siz, ağıl­la, id­rak­la bir­lə­şən, mə­nə­viy­yat­la, in­sa­nın da­xi­li dünya­sı ilə vəh­dət­də olan gözəl­lik da­ha yüksək­də da­ya­nır. Bu ba­xım­dan “pürmə­na” sözündə ülviy­yət­lə də­rin zə­ka qo­vu­şuq ha­lın­da­dır. Təs­vir olu­nan si­ma ülvi zə­ka sa­hi­bi ol­ma­say­dı, H.Ca­vid obrazı heç vaxt be­lə da­hi­ya­nə şə­kil­də təs­vir et­məz­di. H.Ca­vi­din gözəl­lik kre­do­su həm da­xi­li, həm də fi­zi­ki gözəl­li­yin vəh­də­ti­nə bağ­lı­dır.

O la­hu­ti ba­qış­lar pək də­rin, pək hey­rə­təf­za­dır,
Nə hik­mət­lər arar, bil­məm ki, əl­va­hi-tə­bi­ət­də­n?
O sol­ğun çöhrə­də bir nu­ri-səf­vət var ki, pək na­dir...
O, bən­cə, mürtə­səm bir levhə­dir rən­gi-hə­qi­qət­dən.

Mə­həb­bət, ya sə­mi­miy­yət tə­cəssüm et­sə aləm­də,
Tə­cəl­li ey­lər an­caq böylə bir ru­hi-mücəs­səm­də (28, 49).

Göründüyü ki­mi, H.Ca­vid­də gözəl­lik ax­ta­rı­şı hə­qi­qət ax­ta­rı­şı ilə bir­lə­şir. Har­ada hə­qi­qət var­sa, o, İla­hi sev­gi­dir. Ro­man­tik sə­nət­ka­rın İla­hi sev­gi­si ol­ma­say­dı, şa­ir bu gözəl­li­yi ol­du­ğu qə­dər, o sə­viy­yə­də bi­zə çat­dı­ra bil­məz­di. H.Ca­vi­din hə­qi­qət ax­ta­rı­şı onun ru­hun­da və tə­biə­tin­də­dir. Tan­rı in­sa­nı yaradanda İla­hi sev­gi də onun­la bir­gə do­ğu­lur. Ro­man­tik sə­nət­ka­rın bir rəsm qar­şı­sın­da – hə­qi­qi gözəl­lik önündə hey­rə­ti İla­hi­nin şai­rin qəl­bi­nə bəxş elə­di­yi hey­rət­dir. H.Ca­vid bu əsə­rin gözəl­li­yi qar­şı­sın­da Al­la­hı görürmüş ki­mi hey­rət­lə­nir. Am­ma son­da ye­nə bütün təs­vir İla­hi gözəl­lik­lə bağ­la­nır – “O, bən­cə, mürtə­səm bir lövhə­dir rən­gi-hə­qi­qət­dən”.

Nə küskün bir nə­zər, ya Rəb? Nə mə­su­ma­nə bir su­rət!
Nə düşkün bir sehr, ya Rəb? Nə məz­lu­ma­nə bir fit­rət!
Gülər­mi, bil­məm ağ­­lar­­mı­­? Bütün ic­zim­lə hey­ra­nım,
Fə­qət bir na­zə­nin si­ma ki, təq­di­sə şi­ta­ba­nım.

Si­lin­məz lövhi-qəl­bim­dən o nəq­şi-na­zə­nin, ölsəm;
Ona ru­hum­la, vic­da­nım­la məf­tu­nim. Niçi­n? Bil­məm! (28, 49)

Küskün bir si­ma, ba­xış­lar­da isə mə­sum­luq. İn­sa­nı özünə cəlb edən bir sehr və məz­lu­ma­nə fit­rət. Ro­man­tik sə­nət­kar ye­nə Tan­rı­ya müra­ci­ət­lə gözəl­li­yin müəm­ma­lı izi­nə düşür.

Əs­lin­də, ro­man­tik sə­nət­kar söylə­yir ki, mən heç nə bil­mi­rəm, ən doğ­ru ola­nı Al­lah bi­lir. Hər şey ya­lan, Al­lah ger­çək – bu sözlər­lə şe­ir­də mükəm­məl poe­tik hey­rət ya­ra­dı­lır. Al­lah gözəl­li­yi ya­rat­dı­ğı ki­mi, bu gözəl­li­yi tə­rənnüm et­mək üçün də H.Ca­vi­də güc və qüvvət ve­rib. “Ro­man­tik­lə­ri xa­rak­te­ri­zə edən əsas cə­hət­lər­dən bi­ri də es­te­tizm­dir. Bu xüsu­siy­yət Azər­bay­can ro­man­tik­lə­rin­dən ən çox H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ya­yıl­mış və əsas­lan­dı­rıl­mış­dır. Onun tə­bi­rin­cə bə­dii ədə­biy­yat­da ob­yek­tiv var­lıq da­ha gözəl, da­ha bə­zək­li, da­ha zə­rif və rövnəq­lən­miş bir şə­kil­də ve­ril­miş­dir” (185).

İn­san gözəl­li­yə ni­yə aşiq olu­r? Əs­lin­də, onun “ni­yə­si­”ni, “ne­cə­si”­ni in­san özü də bil­mir və ömrü bo­yu bu sualın cavabını ax­tar­dıq­ca ax­ta­rır. Am­ma gözəl­li­yə aşiq ol­ma­ğın bir sir­ri bəl­li­dir: İla­hi­nin ya­rat­dı­ğı gözəl­lik­lərə bağlanmaq. H.Ca­vi­din ro­man­tik düşüncə­si­nin baş­lan­ğı­cın­da da­ya­nan məhz bu hə­qi­qət­dir. Ona görə H.Ca­vi­din ro­man­ti­ka­sı di­gər sə­nət­kar­la­rın ro­man­ti­ka­sın­dan fərq­li­dir ki, onun ədəbi irsində irfani düşüncə mühüm yer tutur. Bu cə­hət H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­ni Av­ro­pa ro­man­tiz­min­dən, dünya ro­man­tik fik­rin­dən fərq­lən­di­rən mühüm xüsu­siy­yət­dir.

H.Ca­vi­din “Keç­miş günlər” ki­ta­bı­na da­xil olan və ki­çik bir mək­təb­li­yə həsr edi­lən “İlk ba­har” şei­ri tə­biə­tin gözəl­li­yi­nə həsr olunub. H.Ca­vid bir gözəllik aşiqi kimi ruhən də, tə­biə­tən də, mənən də ba­ha­rın gözəl­lik­lə­ri­nin, təbiətin füsunkarlığının vur­ğu­nu ol­muş­dur. Bu fik­ri, bu mülahizəni onun ikin­ci şe­ir­lər ki­ta­bı­na ver­di­yi “Ba­har şəb­nəm­lə­ri” adı da təs­diq edir.

H.Ca­vi­din “İlk ba­har” şei­rin­də ye­nə İla­hi­nin ya­rat­dı­ğı əbə­di bir qa­nu­nun həqiqəti görünür. Tə­biə­tin qanunauyğun dörd fəslinin (yaz, yay, payız, qış) növbələşməsi baş verir. Bu növ­bə­ləşmədə on­la­rın hər bi­rin­dən gözəl və ey­ni za­man­da ya­ra­dı­cı olan ba­har­dır. Şe­ir­də ba­ha­rın klas­sik təs­vi­ri var. Bu klas­sik təs­vir in­san­la tə­biə­tin vəh­də­ti­nə əsas­la­nır.

Baş­qa bir mühüm cə­hət ro­man­tik şai­rin bi­la­va­si­tə sə­nət­kar­lıq qüdrə­ti ilə bağ­lı­dır. Yə­ni bu qüdrə­ti be­lə ba­şa düşmək olar ki, H.Ca­vi­din “İlk ba­har” şei­ri­ni qı­şın oğ­lan ça­ğın­da oxu­duq­da da ye­nə in­sa­nın gözlə­ri qar­şı­sın­da gözəl, füsun­kar və unu­dul­maz bir bahar lövhəsi canlanır.

Şübhəsiz, tə­biə­tin gözəl­li­yi da­ha çox yaz­la, ba­har­la bağ­lı­dır. Ona görə də in­san­la­rın ba­ha­ra, ye­ni­dən can­la­nan tə­biə­tə can at­ma­la­rı tə­sadü­fi de­yil. Bəl­kə, Tan­rı bu­ xüsusiyyəti də in­sa­na gözəl­li­yi duymaq üçün bəxş et­miş­dir:

Ba­har, ba­har gəl­miş, ye­nə ilk ba­har;
Güllər, çi­çək­lər gülər, quş­lar oy­nar.
Göyün al­tun saç­lı qı­zı nur sa­çar,
İn­san­la­rın tut­qun gönlünü açar (28, 57).

İlk mis­ra­lar­da ba­ha­rın gə­li­şi­nin müjdə verilməsi ilə ya­na­şı, gül-çi­çək­lə­rin gülmə­si, quş­la­rın oy­na­ma­sı da ba­ha­rın gə­li­şi­nin nə­ti­cə­si ki­mi can­lan­dı­rıl­mış­dır.

Bu, gül-çi­çək­lə­rin, quş­la­rın se­vin­ci de­mək­dir. Ey­ni za­man­da in­san­la­rın da tut­qun könlü açıl­mış­dır. Bun­la­rın ha­mı­sı­nın isə bir mən­bə­yi var ki, bu da Günəş­dir. H.Ca­vid onu əsl ro­man­tik sə­nət­kar ki­mi təq­dim edir: “Göyün al­tun saç­lı qı­zı nur sa­çar”. Şa­ir Günə­şin işı­ğı­nı, hə­ra­rə­ti­ni böyük hə­yat mən­bə­yi he­sab et­mək­lə bə­ra­bər, onu al­tun saç­lı qı­za bən­zə­dir, yə­ni in­sa­ni­ləş­di­rir. H.Ca­vi­din ro­man­tik ini­kas üsu­lu­nun bir tə­rə­fin­də məhz bu prin­sip da­ya­nır.

Dağ­lar, çə­mən­lər ge­yi­nir al, ya­şıl;
Yer­lər, göylər pa­rıl­dar işıl-işıl.
Bülbüllər ötüşür, cəh-cəh vu­rur­lar,
Güllüklər­də düyün, dər­nək qu­rur­lar (28, 57).

Ba­ha­rın gə­li­şi ilə tə­biə­tin ye­ni hə­ya­tı da baş­la­yır. Dağ­la­rın və çə­mən­lə­rin al, ya­şıl ge­yin­mə­si – ye­ni pal­tar­da görünmə­si ye­nə tə­biə­ti in­san ki­mi tə­səvvür et­mə­yin nə­ti­cə­si­dir. Yer­lə­ri, göylə­ri bürüyən işıq bülbüllə­rin nəğ­mə oxu­ma­sı­na, məc­lis qur­ma­sı­na şə­ra­it ya­ra­dır və hə­ya­tı da­ha da can­lan­dı­rır. Şei­rin qa­lan his­sə­si isə in­sa­nın özü haq­qın­da­dır. H.Ca­vid tə­biə­ti in­sa­ni­ləş­dir­dik­dən son­ra in­sa­nın özünün ba­har­la bağ­lı hə­ya­tı­nı can­lan­dı­rır:

Sev­gi­li bir ço­ban, on bir ya­şın­da,
Düdük ça­lar aqar su­lar ba­şın­da.
Ət­ra­fın­da qo­yun, qu­zu hop­la­şır,
Oy­nar, mə­lər, qo­şar ye­nə top­la­şır.
Bir yan­da bir dul qa­dın ağır-ağır
Xəs­tə yav­ru­su­nu öpüb oy­na­dır.
Bir yan­da mək­təb­li bir çoq qız, oğ­lan
Oy­na­şıb oqu­şur həp bir ağız­dan.
Əl-ələ, qol-qo­la şa­dan olur­lar,
Haq­qın qüdrə­ti­nə hey­ran olur­lar (28, 57).

Öz çal­ğı­sı ilə se­vi­nən on bir yaş­lı ço­ban, öz xəs­tə qı­zı­nı ümid­lə öpən qa­dın, bir ne­çə mək­təb­li qız və oğ­lan şad­ya­na­lıq edir­lər. Şe­ir­də mək­təb hə­ya­tı­nın, mək­təb­li qız və oğ­lan­la­rın əl-ələ, qol-qo­la tu­tub oy­na­ma­la­rı­nın təs­vi­ri H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin maa­rif­çi­lik­lə bağ­lı­lı­ğı­nı or­ta­ya çı­xa­ran cə­hət­dir.

H.Ca­vi­din “İlk ba­har” şei­ri­nin so­nun­da ve­ril­miş “Haq­qın qüdrə­ti­nə hey­ran olur­lar” mis­ra­sı böyük sə­nət­ka­rın öz ya­ra­dı­cı­lıq prin­si­pi­nə sa­diq qal­dığını və Tan­rı sev­gi­si­nin əbə­di­li­yi ba­rə­də ina­mı­nı tə­cəssüm et­di­rir. Bir da­ha təs­diq edi­lir ki, H.Ca­vid is­tər in­sa­ni gözəl­li­yin, is­tər­sə də tə­bi­ət gözəl­li­yi­nin təs­vi­rin­də ir­fa­ni düşüncə­yə sa­hib şəx­siy­yət ki­mi uca­lır.

H.Ca­vi­din “Ya­di-ma­zi” şei­rin­də də tə­biə­tin füsun­kar gözəl­li­yi tə­rənnüm edil­miş­dir. Ro­man­tik qəh­rə­man bir az keç­miş­lə­ri xa­tır­la­ya­raq öz yad­da­şın­da gözəl bir mən­zə­rə­ni can­lan­dı­rır:

Hər şey ba­na xən­dan görünürdü o za­man­lar,

Oq­şar­dı küçük qəl­bi­mi həp ta­zə çi­çək­lər.

Pər­ran idi bir yan­da tə­rəb­za kə­lə­bək­lər,

Gu­ya se­vi­şir­lər, öpüşürlər­di həp on­lar.

Gülqönçə­lər ey­lər­di sə­hər vəq­ti tə­bəssüm,

Bülbüllər isə həp­si ye­ka­vaz tə­rənnüm... (28, 42)

Hər ye­rin gülümsər görünmə­si, tə­zə çi­çək­lə­rin qəlb ox­şa­ma­sı, kə­pə­nək­lə­rin bir-bir­i­nə mə­həb­bət bəs­lə­mə­lə­ri tə­biə­tin qey­ri-adi­li­yi­ni nüma­yiş et­di­rir. Qönçə­lə­rin tə­bəssümü, bülbül­lə­­rin ava­zı bu füsun­kar­lı­ğa can­lı­lıq qatır. Həm­çi­nin bütün bun­lar, sa­də­cə ola­raq, tə­biə­tin təs­vi­ri de­yil, ey­ni za­man­da ro­man­tik qəh­rə­ma­nın əhvali-ruhiyyəsidir.

H.Cavidin “Ya­di-ma­zi” şei­rin­də tə­biə­tin gözəl­li­yi ilə kai­na­tın gözəl­li­yi ya­na­şı ve­ri­lir:

Əf­la­ka ba­qar­kən bə­ni məf­tun edi­yor­du

Par­laq günə­şin mən­zə­re­yi-şə­şəə­da­rı.

Aq­şam du­ra­maz, qər­bə mi­sa­fir ge­di­yor­du

Şər­qin o gözəl ba­ki­re­yi-lə­mə­ni­sa­rı (28, 42-43).

Yer­də gül-çi­çə­yin, gülqönçə­lə­rin, bülbüllə­rin ya­rat­dı­ğı mən­zə­rə Günə­şin hə­yat­ve­ri­ci qüdrə­ti ilə ta­mam­la­nır. Günəş də sə­nət­kar tə­rə­fin­dən ro­man­tik pa­fos­la tə­rənnüm edi­lir.

Şe­ir kai­na­tın gözəl­li­yi­nin, xüsu­si­lə ge­cə mən­zə­rə­si­nin can­lan­dı­rıl­ma­sı ilə da­vam et­di­ri­lir:

La­kin ge­cə bir baş­qa tə­ma­şa bu­lu­yor­dum,

Yıl­dız­la­ra hey­rət­lə ba­qıb şad olu­yor­dum.

Yıl­dız­la­ra hey­rət­lə ba­qar, öylə sa­nır­dım,

Həp ta­zə gə­lin­lər gə­zi­nir ru­yi-sə­ma­da.

Bir hey­kə­li-sev­da ki­bi pürşölə sa­nır­dım,

Gördükcə o məh­zun qə­mə­ri seyrü-sə­fa­da.

Hər mən­zə­rə bin­lər­cə lə­ta­fət sa­çı­yor­du,

Gu­ya ki, bə­da­ye ba­na ağuş açı­yor­du (28, 43).

Ar­tıq bu­ra­da güllə­ri, qönçə­lə­ri, bülbüllə­ri və günə­şi ay və ul­duz­lar əvəz edir. “Ya­di-ma­zi” şei­ri H.Ca­vi­din ilk ya­ra­dı­cı­lıq nümu­nə­lə­rin­dən ol­sa da, bu poetik əsərdə ro­man­tik ini­kas üsu­lu özünə ki­fa­yət qə­dər yer tu­ta bil­miş­dir. Xüsu­si­lə ul­duz­la­rın tə­zə gə­li­nə bən­zə­dil­mə­si, ayın “hey­kə­li-sev­da” ad­lan­dı­rıl­ma­sı Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da H.Ca­vi­də qə­dər tə­sadüf edil­mə­yən ob­raz­lar idi. Bu ob­raz­lar və on­lar­la bağ­lı ya­ra­nan bə­dii­lik H.Ca­vid ədəbi irsinin özünə­məx­sus­lu­ğu ki­mi mey­da­na çıx­mış­dı.

“Bir rəsm qar­şı­sın­da” şei­rin­də in­sa­nın, “İlk ba­har” şei­rin­də tə­biə­tin, “Ya­di-ma­zi” şei­rin­də kai­na­tın gözəl­li­yi tə­rənnüm edil­miş­dir. De­mə­li, H.Ca­vi­din ilk şe­ir­lə­rin­də gö­zəl­li­yin tə­rənnümü tə­biə­tin, kai­na­tın və in­sa­nın vəh­də­ti for­ma­sın­da apa­rıl­mış­dır. Bu vəh­dət ro­man­tik sə­nət­ka­rın poe­zi­ya­sın­da Tan­rı­nın ya­rat­dı­ğı ni­za­mın nə­ti­cə­si ki­mi möhkəm­lən­miş­di.

H.Ca­vi­din ikinci ki­ta­bı “Ba­har şəb­nəm­lə­ri” 1917-ci il­də çap edilmişdir və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ilk dövrünə aiddir. Bu ki­tab­da gözəl­li­yin tə­cəssümü də­ni­zə müna­si­bət­də re­al­la­şır. Ro­man­tik sə­nət­ka­rın “Də­niz ta­ma­şa­sı” şei­ri onun ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ro­man­tik ini­kas üsu­lu­nun da­vam et­di­ril­mə­si­nə konk­ret bir nümu­nə­dir:

Günəş qürub edi­yor; göy... mühi­ti­miz gömgöy...
Göz iş­lə­dik­cə gönül uç­maq üzrə çır­pı­nı­yor,
Günəş qürub edi­yor; göy... fə­za, də­niz gömgöy...
Uzaq­da, yal­nız üfüqlər­də var bir alə­mi-nur.

Bütün gözəl­li­yi həp san­ki top­la­mış Ya­ra­dan,
Də­niz­də xəl­qə ni­şan ver­mək is­ti­yor əlan (28, 68).

Ye­nə günəş, ye­nə göy, ye­nə fə­za, ye­nə üfüqlər və könlün ora­ya uç­maq is­tə­yi – bütün bun­lar şai­rin in­ki­şaf­da olan ro­man­tik duy­ğu­la­rı­nın, həm də ro­man­tik üslu­bu­nun tə­cəssümüdür. Bu gözəl­li­yin Yer­də­ki ek­vi­va­len­ti də­niz­dir:

Uzaq­da bağ­ça­lar, əl­van ça­dır­lar, or­man­lar,
Alev­lə­nib də pa­rıl­dar, gümüş su­lar çağ­lar.
Mə­lək­lər əl-ələ ver­miş uçar, qa­çar, oy­nar,
Mə­nək­şə, pən­bə çi­çək püskürür ya­nar­dağ­lar.
 

Qüru­bə qar­şı də­niz səh­ne­yi-lə­ta­fət olur.
Qüru­bə qar­şı də­niz baş­qa bir qi­ya­mət olur (28, 68).

Şei­rin bu par­ça­sın­da mə­kan ki­mi uzaq bağ­ça­la­rın görün­mə­si, ey­ni za­man­da mə­lək­lə­rin əl-ələ ve­rib uç­ma­sı H.Ca­vi­din ro­man­tik üslu­bu­nun da­ha da möhkəm­lən­di­yi­ni sübut edir. Hət­ta son­ra­kı mis­ra­lar­da “Hübu­ti-Adəm” şei­rin­də can­lan­dı­rı­lan cən­­nət də xa­tır­la­nır və şe­ir­dən bu­ra­ya olan ke­çid açıq-ay­dın hiss olun­maq­da­dır:

Ço­cuq­kən, iş­tə gözəl xa­ti­rim­də­dir, ge­cə­lər
Öyüb də cən­nə­ti təs­vir edər­di­lər... da­im
Ma­raq­la­nır, düşünürdüm: nə­dir şu bil­mə­cə­lə­r?
Ya­­lan­­mı­­? Doğ­­ru­­mu­­? – der­kən ya­nar­dı id­ra­kım.
 

Fə­qət bu gün şu üfüqlər­də par­la­yan əl­van,
İnan di­yor ba­na, – cən­nət­dən et­mə şübhə, inan! (28, 68)

Şa­ir­li­yin bir xis­lə­ti var: için­də heç bir ide­ya ol­ma­sa, is­tər sev­di­yi­nə, is­tər Tan­rı­ya, is­tər tə­biə­tə yaz­sın, o mətn mütləq ide­ya­ya çev­ri­lə­cək. H.Ca­vid­də də məhz be­lə­dir. Ya­ra­da­na sev­gi, Ya­ra­da­nın qüdrə­ti­nə inam bu­ məqamda açıq-aş­kar hiss olu­nur. Sə­nət­ka­rın müa­sir­lə­ri­nin heç bi­rin­də Ya­ra­da­na bu qə­dər bağ­lı­lıq hiss edil­mir. H.Ca­vid ta­ma­mi­lə fərq­li, fər­di mə­na yükünə görə da­hi­ya­nə təs­vir us­ta­sı­dır. On­dan əvvəl də, on­dan son­ra da heç kim H.Ca­vid sə­nə­ti­nin da­şı­dı­ğı mə­na yükünü öz çi­yin­lə­rin­də da­şı­ya bil­mə­miş­dir.

De­yir­lər, cən­nət gözəl ya­ra­dı­lıb. Bu, Ya­ra­da­nın qüdrə­ti­dir. Ya­ra­dan nə ya­ra­dıb­sa, onu gözəl ya­ra­dıb. Ya­ra­dan nə ya­ra­dıb­sa, onu mə­na­lı ya­ra­dıb. Mə­na­lısı ilə birgə həm də hə­qi­qi gözəl­lik ya­ra­dı­lıb. H.Ca­vi­din onu hə­min gözəl­li­yə la­yiq şə­kil­də təs­vir et­mək qa­bi­liy­yə­ti də elə Ya­ra­dan­dan gə­lir.

Günəş da­lıb ge­di­yor; köşkü an­dı­ran gə­mi­miz
Uçar, uçar, qo­ca qar­tal qa­nat­la­ri­lə uçar.
Də­rin-də­rin düşünürkən sönük ba­qış­lı də­niz,
Onun süku­tu­nu yır­tar da, bir gürültü sa­çar.

Günəş sönüb ge­di­yor, ay hə­zin-hə­zin do­ğu­yor,
Ha­va sə­rin­li­yor, əs­mər­cə zər­rə­lər ya­ğı­yor.
 

Fə­za, də­niz, bütün ət­raf kölgə, həp kölgə...
Köpük sa­çan gə­mi­nin ta ucun­da bən tən­ha,
Qo­yul­mu­şum köpürən xız­lı nəh­ri din­lə­mə­yə
Ki, çağ­la­yıb ge­ri aq­dıq­ca sar­sı­lır dər­ya.
 

Ba­lıq­lar oy­na­şa­raq həp inadü hid­dət­lə
Hücum edər, atı­lır ar­qa­mız­ca şid­dət­lə.
 

Könül ço­cuq ki­bi seyr ey­lə­dik­cə əy­lə­nə­rək
Şu tərs axın­tı­yı keç­miş hə­ya­ta bən­zə­ti­yor.
Ba­qıb-ba­qıb düşünürkən, də­niz çi­çək­lə­nə­rək,
Da­ğıt­dı fik­ri­mi na­gah bir şə­la­le­yi-nur.
 

O, iş­tə özlə­di­yim, sev­di­yim gözəl meh­tab
Ki, hər də­qi­qə edər ru­ha giz­li-giz­li xi­tab (28, 68-69).

Bu­ra­da şai­rin ilk şe­ir­lə­rin­dən olan “Ya­di-ma­zi”də­ki ki­mi günə­şin ay­la əvəz­lən­mə­si var. Bu əvəz­lən­mə işıq, nur de­mək­dir. Günəş ba­tır, am­ma hər tə­rəf qa­ran­lı­ğa qərq ol­ma­ya­caq. Çünki ay do­ğa­caq. “Ba­har şəb­nəm­lə­ri” ki­ta­bı­na da­xil olan “Də­niz ta­ma­şa­sı” şei­rin­də­ki təs­vir­lər də sübut edir ki, H.Ca­vi­din düşüncə­sin­də hə­mi­şə bir işıq var. O işıq Al­la­hın özündən gə­lən qüdrət və gözəl­lik­dir. Al­la­hın ru­hun­dan ver­di­yi sə­xa­vət pa­yı­dır. Günə­şə də, aya da, in­sa­na da, Ye­rin gözəl­li­yi­nə də, or­ma­nı­na da hə­mi­şə işıq düşür. Elə bu­nun özü də İla­hi­dən gə­lən bir gözəl­lik­dir. Ayın ya­nın­da ul­duz­la­rın görünmə­si isə kai­na­tın ro­man­tik gözəl­li­yi­ni da­ha da ar­tı­rır:

Qu­caq-qu­caq əri­til­miş gümüş də­niz­də aqar;
Aqar da dal­ğa­la­nır, cəzb edər­di hər nə­zə­ri.
Könül bu lev­hə­yi duy­duq­ca yüksə­lir, qal­qar,
Uçar­dı göylə­rə, təq­dis edər­di həp qə­mə­ri.
 

Fə­qət qə­mər­lə bə­ra­bər işıq­lı yıl­dız­lar,
Pa­rıl­da­şır, axı­şır, tit­rə­şir­di xən­də­ni­sar... (28, 69)

H.Ca­vid şei­rin­də hər gün gördüyün sə­ma in­sa­nın tə­səv­vürün­də ta­ma­mi­lə baş­qa cür can­la­nır. Ay da, ul­duz­lar da, ağ rəng­li kəh­kə­şan da san­ki in­sa­nı özünə tə­rəf çə­kir. “H.Ca­vid­də tə­bi­ət mən­zə­rə­si­ni rəs­sam ki­mi əks et­dir­mək yox, tə­biə­tin hər han­sı bir de­ta­lı­nı cə­miy­yət ha­di­sə­si ba­rə­də fi­kir de­mə­yə yö­nəlt­mək ma­ra­ğı da­ha güclü ol­muş­dur” (71, 183). Elə bu­nun nə­ti­cə­sin­də də in­sa­nın göylə­rə uç­maq ar­zu­su mey­da­na çı­xır:

Əvət, ən­gin fə­za­də ruh uça­raq
Kəşf edər san­ki bir yı­ğın mə­na.
Kəh­kə­şan sütlü nəh­ri an­dı­ra­raq
Əzə­li bir ki­tab oqur­du ba­na.
 

Göy, də­niz iş­tə bir-bi­rin­dən uzaq,
Ey­li­yor ay­rı-ay­rı cəl­bi-mə­raq.
 

Göydə bir bit­mə­yən də­rin­lik var 
Ki, do­nar hər düşüncə hey­rət­dən.
Uça bil­səy­di bəl­kə in­san­lar,
Bir şey an­lar­dı bəl­kə qüdrət­dən.
Bu də­rin­lik, bu ölçüsüz boş­luq
Ve­ri­yor his­sə, fik­rə sər­xoş­luq (28, 69).

Şe­ir­də fik­rən, xə­ya­lən uç­maq ide­ya­sı da var. Hər hal­da, in­san uça bil­mə­sə də, onun fik­ri-ru­hu-dua­sı Tan­rı­ya doğ­ru yol al­maq və uca, son­suz mə­ka­nı tap­maq­dır. Həm bu uçuş­da, həm də o mə­kan­da əsrarəngiz bir gözəl­lik ya­şa­yır. Bu yüksək­lik ro­man­tik qəh­rə­ma­nın hə­mi­şə can at­dı­ğı mə­kan­dır. Bu mə­kan isə hə­qi­qət ax­ta­rı­cı­lı­ğı­nın mə­ka­nı­dır. Şe­ir­də bu ay­dın göstə­ril­miş­dir:

Bu də­rin­lik­də bir hə­qi­qət var,
Giz­li­dir gər­çi kor be­yin­lər için;
La­kin ülviy­yə­ti­lə həp par­lar,
Bəl­li­dir görmək is­tə­yən­lər için.
Hər tə­fəkkür ki is­ti­yor cöv­lan,
İş­tə bir bit­mə­yən ge­niş mey­dan! (28, 69)

Be­lə­lik­lə, ro­man­tik düşüncə­li şai­rin poe­zi­ya­sın­da və bü­tövlükdə bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da fəlsə­fi ide­ya­lar get­dik­cə güc­lə­nir. Ar­tıq ro­man­tik qəh­rə­ma­nın gözəl­lik ax­ta­rı­şı ilə hə­qi­qət ax­ta­rı­cı­lı­ğının qa­nu­na­uy­ğun bir vəh­də­ti ya­ran­ır. Bu da ta­ma­mi­lə tə­bii­dir, ona görə ki, həm gözəl­li­yin tə­rənnümü, həm də hə­qi­qət ax­ta­rı­cı­lı­ğı ro­man­tiz­min es­te­tik prin­sip­lə­ri­nə da­xil olan xüsusiy­yət­lər­dir. “H.Ca­vid sə­nə­tin­də tə­bi­ət füsun­kar bir aləm­dir. Ba­ha­rın gə­li­şin­də (“İlk ba­har”), də­ni­zin dal­ğa­la­nıb coş­ma­sın­da (“Də­niz ta­ma­şa­sı”), günə­şin qüru­bun­da nə qə­dər gözəl­lik var imiş! H.Ca­vi­din tə­bi­ət lövhə­lə­ri və ob­raz­la­rı sırf es­te­tizm ru­hun­da de­yil­dir; on­lar, adə­tən, so­si­al yük da­şı­yır­lar, konkret ic­ti­mai prob­le­mi işıq­lan­dı­rır­lar” (155, 30).

İn­san tə­fəkkürü fə­za­lar qə­dər ge­niş­dir, onun xə­yal alə­mi in­tə­ha­sız­dır. İn­sa­nın üz tut­du­ğu göylər də ge­niş və in­tə­ha­sız­dır. Am­ma ro­man­tik qəh­rə­man Tan­rı­nı dərk et­mək, ona qo­vuş­maq üçün yol tap­maq ar­zu­sun­da­dır. Bu yol möhkəm əqi­də və pak, ülvi hiss­lər tə­ləb edir. H.Ca­vid li­ri­ka­sı­nın ro­man­tik qəh­rə­ma­nı bu əqi­də­yə və bu ülvi hiss­lə­rə ma­lik­dir.

“Də­niz ta­ma­şa­sı” şei­rin­də də­niz­də ya­ra­nan fır­tı­na da ro­man­tik bo­ya­lar­la təs­vir edil­miş­dir:

Aza­cıq keç­mə­miş­di... bir tu­fan
Qo­pa­raq, çıl­dı­rıb qu­dur­du də­niz.
Baq­dım oy­nar da sal­la­nır hər an,
Bir be­şik­dən se­çil­mi­yor gə­mi­miz.
 

Fır­la­mış bir gu­rul­tu or­ta­lı­ğa,
Dal­ğa, həp dal­ğa, hər tə­rəf dal­ğa...
 

Yu­ca dağ­lar qə­dər, əvət, qo­ca­man
Dal­ğa­lar gürlə­yib gə­lir hər an.
Gə­mi sər­səm­lə­yib şu fır­tı­na­dan,
Ba­ğı­rır, san­ki is­ti­yor da aman.
Yüksə­lir, yüksə­lir­di ər­şə qə­dər,
Al­ça­lır, al­ça­lır­dı fər­şə qə­dər (28, 70).

Al­la­hın də­niz­lə bağ­lı ya­rat­dı­ğı gözəl­lik qar­şı­sın­da dü­şün­dükcə Tan­rı­nın də­niz­də tu­fan qo­par­maq ki­mi qüdrə­ti­nin ol­du­ğu­nu da görürsən. Al­lah nə qə­dər rəhm­li­dir­sə, müla­yim­dir­sə, əda­lət­siz­lik­lə­rə qar­şı bir o qə­dər aman­sız­dır, onun ye­rə-göyə sığ­ma­yan qə­zə­bi də var. Tan­rı­nı qə­zə­bi və rəh­mi ilə bir yer­də dərk et­mək in­san­lı­ğın bor­cu­dur. Yox­sa, də­niz nə qə­dər gözəl­dir­sə, üstünə ay do­ğan­da o da­ha gözəl olur, günəş çı­xan­da da, qürub edən­də də də­niz üzə­rin­də heyrətamiz gözəl­lik ya­ra­nır. Də­ni­zin həm dal­ğa­la­rı hə­rə­kə­tə gə­tir­mək, həm də gə­mi­ni ər­şə qal­dır­maq, en­dir­mək gücü var. Əs­lin­də, bu da elə İla­hi­nin qüdrə­ti­dir. İn­san­lar da bu­nu bil­dik­lə­ri­nə görə “Al­lah! Al­lah!” de­yib on­dan im­dad di­lə­yir­lər.

Bu ke­şa­keş­də möhtə­şəm, məğ­rur,
Qo­ca, sək­sən ya­şın­da bir si­ma,
Ulu bir dağ mə­ta­nə­ti­lə və­qur
Qo­ca bir türk edib na­ma­zı əda;
 

Vird oqur, haq­qa ey­lər ər­zi-ni­yaz,
Bəl­kə dağ sar­sı­lır, o sar­sıl­maz.
 

On­ca tə­si­ri yoq şu tu­fa­nın,
Par­lı­yor qəh­rə­man­ca na­si­yə­si;
Oqu­nur çöhrə­sin­də Tu­ra­nın
Şan­lı ta­ri­xi, keç­miş ənə­nə­si;
 

Öylə da­im mühib, ağır, düşkün
Ba­qı­nır­kən əzər mühi­ti bütün.
 

Göydən ay­rıl­ma­yan alev­li gözü
Sa­çar ət­ra­fa şöle­yi-iman.
Bu­dur an­caq dua­sı, vir­di, sözü:
“Ey böyük Tan­rı! Ey böyük Ya­ra­dan!
 

Hər bə­la­dən əsir­gə yur­du­mu­zu,
Kam­ran ey­lə şan­lı or­du­mu­zu!..  (28, 70-71)

Gözəl­li­yi təs­vir edən şei­rin son­lu­ğu “qo­ca bir türk, Tu­ran və Tan­rı” sözlə­ri ilə bi­tir. H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da hə­mi­şə yu­xa­rı­da Tan­rı, aşa­ğı­da isə türk və Tu­ran görünür, bun­lar H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin ma­ya­sı­nı təş­kil edir. Bun­lar­dan yaz­maq üçün Tan­rı H.Ca­vi­də də bir sə­nət­kar qüdrə­ti ver­miş­dir.

H.Ca­vi­din ro­man­tik poe­zi­ya­sın­da olan in­san, tə­bi­ət və kai­na­tın gözəl­li­yi onun dra­ma­tur­gi­ya­sın­da ye­ni for­ma və məz­mun ça­lar­la­rı qa­za­nır. İn­sa­ni gözəl­li­yi “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­sin­də Xu­ma­rın, “Xəy­yam”da Sev­da­nın şəx­sin­də açıq­ca görmək müm­kündür. Elə əsə­rin əv­və­lin­də­cə dra­ma­turq Xu­mar haq­qın­da ya­zır: “Ol­duq­ca gözəl və mə­sum ruh­lu bir gürcü qı­zı” (29, 122).

Tə­biə­tin gözəl­li­yi­nin ən par­laq nümu­nə­si “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­sin­də Tif­li­sin təs­vi­ri­dir:

İş­tə Qaf­qas!.. Sə­fa­lı bir mə­va!

Al­lah-Al­lah, nə­dir bu abü-hə­va!?

Nə qa­dar şai­ra­nə bir xil­qət!

Ye­rə en­miş­dir, adə­tən, cən­nət (29, 166-167).

So­nun­cu mis­ra H.Ca­vi­din “Hübu­ti-Adəm” və “Də­niz ta­ma­şa­sı” şe­ir­lə­rin­də­ki cən­nə­tin təs­vi­ri ilə də səs­lə­şir.

Kai­na­tın gözəl­li­yi Xəy­ya­mın ul­duz­la­rı seyr et­mə­sin­də da­ha par­laq görünür. Bun­lar şair-dramaturq H.Ca­vi­din poe­zi­ya­sı ilə dra­ma­tur­gi­ya­sı ara­sın­da vəh­dətin təsdiqidir.

Şairin ədə­bi fəa­liy­yə­ti­nin ilk dövrlə­rin­də ya­ra­nan də­rin məz­mun­lu şe­ir­lə­ri sə­nət­ka­rın gə­lə­cək dra­ma­tur­gi­ya ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na körpü ro­lu oy­na­ya­raq Ca­vid poe­ti­ka­sı­nın zən­gin­li­yi­nə xid­mət et­miş­dir.