Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti döv­rün­də
azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si
və mil­li mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı

Mə­lum­dur ki, mil­li mə­də­niy­yət yal­nız mil­li döv­lət da­xi­lin­də, de­mok­ra­tik şə­ra­it­də in­ki­şaf edə bi­lər. Ça­riz­min uzun müd­dət xal­qı­mı­zı əsa­rət al­tı­na al­ma­sı mil­li şüu­ru­mu­za, mə­də­niy­yə­ti­mi­zin in­ki­şa­fı­na da bö­yük zər­bə vur­muş­dur. Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti də mə­lum sə­bəb­lər üzün­dən, tə­bii­dir ki, mil­li mə­də­niy­yə­tin bir çox sa­hə­lə­rin­də nə­zər­də tu­tu­lan bü­tün təd­bir­lə­ri hə­ya­ta ke­çi­rə bil­mə­miş­di. Da­xil­də ay­rı-ay­rı po­zu­cu qüv­və­lər, o cüm­lə­dən Qa­ra­bağ­da və Nax­çı­van­da er­mə­ni qul­dur­la­rı, xa­ric­də isə De­ni­kin təh­lü­kə­si im­kan ver­mir­di ki, mil­li hö­ku­mət mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı­na hər­tə­rəf­li diq­qət ye­tir­sin. La­kin qı­sa müd­dət­də çox iş gö­rül­müş­dü. Bu təd­bir­lə­rin ən qiy­mət­li­si ana di­li­nə – türk (Azər­bay­can) di­li­nə döv­lət sta­tu­su ve­ril­mə­si, kar­gü­zar­lıq­da türk di­li­nin tət­biq edil­mə­si haq­qın­da 1918-ci il 27 iyun ta­rix­li xü­su­si qə­rar çı­xa­rıl­ma­sı idi… Par­la­ment­də mü­za­ki­rə­lər, döv­lət or­qan­la­rın­da ya­zış­ma­lar ana di­lin­də apa­rı­lır­dı. Rus di­lin­dən yal­nız mü­vəq­qə­ti, ke­çid döv­rü üçün is­ti­fa­də edi­lir­di. La­tın əlif­ba­sı­na keç­mək üçün ha­zır­lı­ğın baş­lan­ma­sı da Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti döv­rü­nə tə­sa­düf edir.

Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin qu­ru­cu­la­rı­nın fik­rin­cə, mil­lət elə bir cə­miy­yət­dir ki, onun bir­gə ədə­biy­ya­tı, di­li, mə­də­niy­yə­ti var­dır. Elə bu­ra­dan da mil­li hö­ku­mə­tin öz qar­şı­sı­na qoy­du­ğu ən mü­hüm və­zi­fə mə­lum olur­du – mil­li mə­də­niy­yə­tin bü­tün sa­hə­lə­ri­nin ar­dı­cıl və ahəng­dar in­ki­şa­fı.

Mil­li mə­də­niy­yə­tin cə­miy­yət bo­yun­ca ya­yıl­ma­sı və in­ki­şa­fı ilk növ­bə­də təh­sil si­ya­sə­ti ilə mü­əy­yən edi­lir­di. Təh­sil si­ya­sə­ti­nin əsa­sın­da ana di­li­nin in­ki­şa­fı proq­ra­mı da­ya­nır­dı. Hö­ku­mə­tin 28 av­qust 1918-ci il qa­nu­nu­na gö­rə, xalq maa­ri­fi mil­li­ləş­di­ril­miş­di. Yer­li ida­rə­et­mə or­qan­la­rı hər va­si­tə ilə ümum­təh­sil mək­təb­lə­ri­ni ge­niş­lən­dir­mə­yə borc­lu idi­lər. 1919-cu il­də öl­kə­də 23 döv­lət or­ta təh­sil mü­əs­si­sə­si fəa­liy­yət gös­tə­rir­di. Bun­lar 6 ki­şi və 4 qa­dın gim­na­zi­ya­sı, 5 re­al­nı mək­tə­bi, 3 mü­əl­lim se­mi­na­ri­ya­sı, 3 qa­dın təh­sil mək­tə­bi, 1 po­li­tex­nik və ti­ca­rət mək­tə­bi ol­maq­la Ba­kı, Gən­cə, Nu­xa, Sal­yan, Şu­şa və Qa­zax­da fəa­liy­yət gös­tə­rir­di. Mil­li mü­əl­lim kadr­la­rı ça­tış­mır­dı. Azər­bay­can di­lin­də mü­əl­li­mə bö­yük eh­ti­yac ol­du­ğu üçün Tür­ki­yə­dən 50-yə qə­dər mü­əl­lim də­vət olun­muş­du. Bu­nun­la ya­na­şı, mil­li mü­əl­lim­lər ye­tiş­dir­mək üçün Gən­cə, Nu­xa və Za­qa­ta­la­da qı­sa­müd­dət­li pe­da­qo­ji kurs­lar təş­kil edi­lib 150 din­lə­yi­ci qə­bul edil­di. Qo­ri Mü­əl­lim­lər Se­mi­na­ri­ya­sı­nın Azər­bay­can şö­bə­si Qa­za­xa kö­çü­rül­dü.

Ali mək­təb təh­si­li­nin əsa­sı qo­yul­du. Qa­nu­na əsa­sən, ali mək­təb­lər­də təh­sil müt­ləq Azər­bay­can di­lin­də apa­rıl­ma­lı idi. 1919-cu il­də Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin açıl­ma­sı mil­lə­ti­mi­zin ta­ri­xin­də ol­duq­ca əla­mət­dar bir ha­di­sə idi. Ma­liy­yə çə­tin­lik­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti hö­ku­mə­ti Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin təş­ki­li­nə, ava­dan­lıq­la təc­hiz edil­mə­si­nə 5 mil­yon ma­nat və­sa­it ayır­mış və 1919-1920-ci təd­ris il­lə­ri ər­zin­də bu ali təh­sil mü­əs­si­sə­si­nə 10 mil­yon 858 min ma­nat pul xərc­lə­miş­di. Azər­bay­can və­tən­daş­la­rı ta­rix­də ilk də­fə doğ­ma dil­lə­rin­də dün­yə­vi, həm də pul­suz ali təh­sil al­maq hü­qu­qu qa­zan­mış­dı­lar. Bu, əl­bət­tə, azər­bay­can­çı­lı­ğın küt­lə­vi­ləş­mə­si üçün müs­təs­na əhə­miy­yət da­şı­yan bir təd­bir idi.

Xa­ric­də kadr ha­zır­lı­ğı­na xü­su­si diq­qət ye­tiril­di. Qə­bul olun­muş qa­nu­na gö­rə, xa­ri­ci öl­kə­lə­rə 100 nə­fər abi­tu­ri­yent və tə­lə­bə gön­də­ril­mə­si mü­əy­yən­ləş­di­ril­miş­di. İn­gil­tə­rə­yə 10, İta­li­ya­ya 23, Fran­sa­ya 45, Tür­ki­yə­yə 9, Ru­si­ya­ya 13 nə­fər gön­də­ril­mə­si üçün Maa­rif Na­zir­li­yi 700 min ma­nat pul ayır­mış­dı. Hə­min tə­lə­bə­lər təh­sil­lə­ri­ni ba­şa vur­duq­dan son­ra 4 il müd­də­tin­də hö­ku­mə­tin tə­yin et­di­yi iş yer­lə­rin­də ça­lış­ma­lı idi­lər. Da­ha 100 nə­fər tə­lə­bə İs­tan­bu­la gön­də­ril­mək üçün ha­zır­la­nır­dı. La­kin mə­lum sə­bəb­lər üzün­dən bu iş ya­rım­çıq qal­dı, gön­də­ri­lən­lə­rin ço­xu­ təh­si­li­ni ba­şa vu­ra bil­mə­di, təh­si­li bi­ti­rən­lər isə Azər­bay­ca­na qa­yıt­ma­dı­lar.

Küt­lə­vi sa­vad­sız­lı­ğın ləğ­vi hö­ku­mə­tin qar­şı­sın­da da­ya­nan baş­lı­ca məsələ­lər­dən idi. Sa­vad­sız­lı­ğın ləğ­vi məq­sə­di ilə res­pub­li­ka­nın bir çox yer­lə­rin­də ki­şi və qa­dın mək­təb­lə­ri açıl­mış, baş­qa mü­hüm ad­dım­lar atıl­mış­dı. Ba­kı, Şu­şa, Şə­ki, Za­qa­ta­la və Qa­zax­da yaş­lı əha­li üçün Azər­bay­can di­li üz­rə ax­şam kurs­la­rı açıl­mış­dı. Təh­sil sa­hə­sin­də apa­rıl­mış bü­tün bu in­qi­la­bi is­la­hat­lar M.Ə.Rə­sul­za­də­nin “Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti” əsə­rin­də öz mü­fəs­səl ək­si­ni tap­mış­dır.

Az­lıq­da qa­lan mil­lət­lə­rin dil­lə­ri­nə də xü­su­si diq­qət ve­ri­lir­di. 1918-ci ilin 7 sent­yab­rın­da “Mil­li az­lıq­lar­dan olan xalq­la­rın öz ana di­lin­də təh­sil al­ma­sı haq­qın­da” qa­nun im­za­lan­mış­dı. Qa­nun­da gös­tə­ril­di­yi­nə gö­rə, hər han­sı mux­tar vi­la­yət­də or­ta təh­sil orada əksəriyyət təşkil edən yerli əhalinin dilində aparılmalı idi. Bun­dan əla­və, xü­su­si ola­raq qeyd edi­lir­di ki, əgər bir mək­təb­də az­lıq­da qa­lan xalq­lar­dan olan tə­lə­bə­lər 40-a qə­dər ol­sa, təh­sil on­la­rın di­lin­də apa­rıl­ma­lı­dır. 1919-cu il okt­yab­rın 1-dən Dağ­lıq Qa­ra­bağ er­mə­ni mək­təb­lə­ri üz­rə xü­su­si mü­fət­tiş­lik ya­ra­dıl­mış­dı. Bu­ra­da er­mə­ni­lə­rin maa­rif və mə­də­niy­yət sa­hə­sin­də öz mü­qəd­də­rat­la­rı­nı tə­yin et­mə­si­ni əsas­lan­dı­ran 13 mad­də­lik əsas­na­mə təs­diq edil­miş­di. Hət­ta ay­rı-ay­rı şəxs­lə­rə öz he­sa­bı­na xü­su­si mək­təb­lər aç­maq im­ka­nı ya­ra­dıl­mış­dı. Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin if­rat və şo­vi­nist mil­lət­çi­lik möv­qe­yin­də de­yil, məhz mü­tə­rəq­qi azər­bay­can­çı­lıq möv­qe­yin­də dur­du­ğu­nu sü­but edən baş­qa bir xü­sus da o idi ki, ilk par­la­men­ti­mi­zin tər­ki­bin­də di­gər mil­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri də fə­al iş­ti­rak edir­di­lər. Bu möv­zu­da R.Meh­di­ye­vin be­lə bir ma­raq­lı fik­ri var: “Bu gün azər­bay­can­çı­lıq mil­li hə­ya­tın, kon­ses­si­ya­la­rın har­mo­ni­ya­sı­nın ço­xəsr­lik ənə­nə­si, öl­kə­də ya­şa­yan bü­tün mil­lət və et­nik qrup­la­rın qar­daş­lı­ğı, qar­şı­lıq­lı əla­qə və tə­si­ri­nin ta­ri­xi, on­la­rın ümu­mi ta­le­yi və müs­tə­qil Azər­bay­can bü­töv­lü­yü uğ­run­da bir­gə mü­ba­ri­zə­nin ta­ri­xi təc­rü­bə­si­dir. İdeo­lo­gi­ya ki­mi azər­bay­can­çı­lıq müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın fəl­sə­fi-so­sio­lo­ji dokt­ri­na­sı­nın so­si­al-mə­də­ni və et­no-coğ­ra­fi, si­ya­si cə­hət­lə­ri­ni özün­də bir­ləş­dir­miş­dir. O, qar­şı­lıq­lı dəs­tək, əmək­daş­lıq və bə­ra­bər­lik prin­si­pi­dir”.

La­kin bu heç də o de­mək de­yil­di ki, Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti hö­ku­mət(lər)i azər­bay­can­çı­lı­ğı mü­tə­rəq­qi mil­lət­çi­lik və və­tən­çi­lik tər­ki­bin­dən mər­hum et­miş­di. Ək­si­nə, Gən­cə şə­hə­ri­nin ça­rizm döv­rün­də­ki adı ləğv edi­lə­rək onun əsl adı özü­nə qay­ta­rıl­mış­dı. Elə­cə də bə­zi yer ad­la­rı­na dü­zə­liş­lər edil­di. Şə­hər və yer ad­la­rı­nın özü­nə qay­ta­rıl­ma­sı­nın xü­su­si əhə­miy­yə­ti var­dı.

Azər­bay­can­çı­lı­ğın in­ki­şa­fı ilə sıx bağ­lı olan di­gər mü­hüm təd­bir­lər də hə­ya­ta ke­çi­ril­miş­di. 1919-cu il­də Ba­kı­da “Mü­səl­man Şər­qi­ni öy­rə­nən cə­miy­yət” tə­sis edil­miş­di. Xal­qı­mı­zın qə­dim ta­ri­xi­ni araş­dır­maq məq­sə­di ilə 1920-ci ilin əv­vəl­lə­rin­də Maa­rif Na­zir­li­yin­də ar­xeo­lo­gi­ya şö­bə­si tə­sis edil­miş­di. Ba­kı­da Azər­bay­can Döv­lət Te­at­rı fəa­liy­yə­tə baş­la­mış, Te­atr Xa­dim­lə­ri Cə­miy­yə­ti, “Te­atr üz­rə Ədə­biy­yat Ko­mis­si­ya­sı” ki­mi təş­ki­lat­lar ya­ra­dıl­mış, “Mü­səl­man mü­hər­rir və ədib­lər cə­miy­yə­ti” tip­li maa­ri­fi və mil­li mə­də­niy­yə­ti təb­liğ edən və ya­yan on­lar­la və­tən­daş cə­miy­yə­ti tə­si­sa­tı fəa­liy­yə­tə baş­la­mış­dı. “Türk oca­ğı”, “Nəş­ri-maa­rif”, “Mə­də­ni-maa­rif” ki­mi cə­miy­yət­lə­rin işi vü­sət tap­mış­dı. Ba­kı­nın baş me­ma­rı Zi­vər bəy Əh­məd­bə­yo­vun tə­şəb­bü­sü ilə er­mə­ni van­dal­la­rı­nın vəh­şi­li­yi nə­ti­cə­sin­də ta­ma­mi­lə da­ğı­dıl­mış Şa­ma­xı şə­hə­ri­nin bər­pa edil­mə­si məq­sə­di ilə “Ye­ni Şir­van cə­miy­yə­ti”nin, həm­çi­nin Ba­kı­nın abad­laş­dı­rıl­ma­sı üçün “Şə­hər bağ­la­rı cə­miy­yə­ti”nin tə­sis olun­ma­sı, “İs­lam abi­də­lə­ri­ni se­vən­lər və qo­ru­yan­lar cə­miy­yə­ti”nin ya­ra­dıl­ma­sı və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin və­tən­çi­lik ru­hun­da kök­lən­di­yi­ni gös­tə­rən fakt­lar­dan­dır.

Be­lə­lik­lə, Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin ya­ra­dıl­ma­sı ic­ti­mai şüu­run bü­tün sa­hə­lə­rin­də – elm­də, təh­sil­də, ədə­biy­yat­da, te­atr, mu­si­qi sa­hə­lə­rin­də mil­li ru­hun güc­lən­mə­si­nə sə­bəb ol­muş­du. Ədə­bi hə­ya­tı­mı­zda Mə­həm­məd Ha­di, Cə­fər Cab­bar­lı, Əh­məd Ca­vad, Əli Yu­sif, Al­mas İl­dı­rım, Əb­dül­va­hab Yurd­se­vər, qar­daş türk ədə­biy­ya­tı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri Röv­şən Əş­rəf, İb­ra­him Şa­kir, Arif Ür­yan və baş­qa­la­rı öz əsər­lə­ri ilə məhz azər­bay­can­çı­lı­ğın, mil­li şüu­run for­ma­laş­ma­sı işin­də fə­al iş­ti­rak edir­di­lər. Bu dövr­də şei­rin möv­zu­su da­ha da konk­ret­lə­şir, və­tə­nin tə­rən­nü­mü güc­lə­nir. Əl­bət­tə, bu il­lə­rin poe­zi­ya­sı ey­ni sə­viy­yə­də de­yil­dir. La­kin ruh yük­sək­li­yi, və­tən­pər­vər­lik bu poe­zi­ya­nın uni­ver­sal və baş­lı­ca cə­hə­ti­dir.

Bu döv­rün par­laq şa­ir­lə­rin­dən bi­ri, söz­süz ki, Əh­məd Ca­vad idi. Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun bəs­tə­lə­di­yi him­nin – “Azər­bay­can mar­şı”nın söz­lə­ri ona məx­sus idi. Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti döv­rün­də fəa­liy­yət gös­tə­rən “Ya­şıl qə­ləm” ədə­bi cə­miy­yə­ti də ədə­bi-mə­də­ni təd­bir­lər sa­hə­sin­də xey­li iş gör­müş­dür: cə­miy­yət dün­ya klas­si­ka­sı­nın öl­məz nü­mu­nə­lə­ri­nin tər­cü­mə­lə­ri, nəş­ri ilə məş­ğul ol­muş, mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin təb­li­ği üçün ça­lış­mış­dır. “Ya­şıl qə­ləm” öz tər­ki­bin­də ək­sə­riy­yət eti­ba­ri­lə nis­bə­tən gənc is­te­dad­lı ədə­bi-zi­ya­lı qüv­və­lə­ri cəm­ləş­dir­miş­di ki, on­lar da mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin in­ki­şa­fı üçün ça­lı­şan­lar­la çi­yin-çi­yi­nə ve­rib fəa­liy­yət gös­tə­rir­di­lər.

Mu­si­qi, pub­li­sis­ti­ka və dra­ma­tur­gi­ya sa­hə­lə­rin­də mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin in­ki­şa­fın­dan da­nı­şar­kən bö­yük bəs­tə­ka­rı­mız Ü.Ha­cı­bə­yo­vun xid­mət­lə­ri­ni ay­rı­ca qeyd et­mək la­zım­dır. O, mil­li hö­ku­mət­də ge­dən pro­ses­lə­rin fə­al iş­ti­rak­çı­sı idi. Hə­lə əv­vəl­ki il­lər­dən bir pe­şə­kar jur­na­list ki­mi döv­ri mət­bua­tı­mız­da mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin bu və di­gər sa­hə­lə­ri haq­qın­da mə­qa­lə­lər yaz­mış, “Tə­rəq­qi”, “Hə­qi­qət, “Ye­ni İq­bal” ki­mi qə­zet­lə­rin re­dak­to­ru ol­muş­du. La­kin onun məh­sul­dar ya­ra­dı­cı­lıq döv­rü 1919-cu il­dən 1920-ci ilə qə­dər Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin rəs­mi or­qa­nı olan “Azər­bay­can” qə­ze­ti­nin (qə­zet Azər­bay­can və rus dil­lə­rin­də nəşr olu­nur­du. Üze­yir bəy Azər­bay­can di­lin­də çı­xan qə­ze­tin re­dak­si­ya­sı­na rəh­bər­lik edir­di – S.V.) re­dak­to­ru ol­du­ğu il­lə­rə dü­şür. Bu qə­ze­tin sə­hi­fə­lə­rin­də mil­li hö­ku­mə­tin gör­dü­yü iş­lər, xü­su­sən mil­li mə­də­niy­yət mə­sə­lə­lə­ri ge­niş işıq­lan­dı­rı­lır­dı. Qə­ze­tin ət­ra­fın­da mil­liy­yət­çi ruh­lu par­laq ya­zar­lar top­laş­mış­dı­lar. Bu il­lər­də C.Cab­bar­lı­nın, S.Hü­sey­nin, M.B.Məm­məd­za­də­nin, Əh­məd Cə­fə­roğ­lu­nun, Hü­seyn Bay­qa­ra­nın, Əli­ab­bas Müz­ni­bin əsər­lə­ri, şe­ir və mə­qa­lə­lə­ri mil­li şüu­run dir­çə­li­şi­nə, mil­li özü­nü­dər­kin də­rin­ləş­mə­si­nə yar­dım et­miş­dir.

M.Ə.Rə­sul­za­də mət­bu­at azad­lı­ğı­nı mil­li mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı üçün mü­hüm şərt­lər­dən bi­ri he­sab edir­di. Mə­lum­dur ki, mil­li hö­ku­mət mey­da­na gə­lə­nə qə­dər çar Ru­si­ya­sın­da və onun tər­ki­bi­nə da­xil olan Azər­bay­can­da mət­bu­at azad­lı­ğı yox idi. Ana di­lin­də ya­zıb-oxu­maq olduqca çə­tin­ idi. Nəşr olu­nan qə­zet və jur­nal­lar cid­di sen­zu­ra ma­neə­si­nə rast gə­lir­di. Hə­lə 1907-ci il­də “Tə­ka­mül” qə­ze­tin­də dərc et­dir­di­yi “Beş hür­riy­yət” ad­lı mə­qa­lə­sin­də o, “hür­riy­yə­ti-kə­lam” və “hür­riy­yə­ti-vic­dan”ı mil­li mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rən prin­sip ki­mi qiy­mət­lən­di­rir­di. Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də par­la­ment­də mət­bu­at haq­qın­da mə­cəl­lə qə­bul olun­muş­du; bu, 200-ə ya­xın qə­zet və jur­na­lın nəşr olun­ma­sı­na şə­ra­it ya­rat­mış­dı. M.Ə.Rə­sul­za­də baş­qa bir əsə­rin­də – mil­li hö­ku­mə­tin sü­qu­tun­dan dər­hal son­ra qə­lə­mə al­dı­ğı “Əs­ri­mi­zin Si­ya­vu­şu”nda xa­tır­la­yır­dı: “Hər kəs nə is­tə­yir­sə, söy­lə­yər, oxu­yar, ya­zar­dı. Mil­lə­tin hər par­ti­ya­sı­nın özü­nə­məx­sus təş­ki­la­tı və qə­ze­ti var­dı. Bu qə­zet­lər ək­sə­rən hö­ku­mə­ti tən­qid və mü­ba­hi­sə­lər­lə məş­ğul ol­duq­la­rı hal­da, hö­ku­mət on­la­ra qar­şı bö­yük dö­züm və sə­bir gös­tə­rir­di”. Be­lə­lik­lə, mil­li döv­lət­çi­li­yin qo­run­ma­sı və möh­kəm­lən­mə­si yo­lun­da de­mok­ra­tik xətti hə­rə­kət istiqaməti gö­tür­müş Şərq­də ilk par­la­ment­li res­pub­li­ka azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nın ic­ti­mai hə­ya­tın ən müx­tə­lif sfe­ra­la­rın­da ya­yıl­ma­sı­nı özü­nün baş­lı­ca pri­nsi­pi sə­viy­yə­sin­də dərk edir və bu­na ça­lı­şır­dı.