Fa­zil Gü­ney

Bö­yük yo­lun yol­çu­su

İs­te­dad­lı şai­rə, jur­na­list və alim So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın “Araz­ba­rı” şe­ir­lər ki­ta­bı­nı oxu­duq­dan son­ra içim­dən bir is­tək keç­di: kaş Qərb və İs­lam Şər­qi öl­kə­lə­rin­də ədə­bi və ic­ti­mai dai­rə­lər onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə ta­nış olay­dı!.. Qərb­də bi­zi az ta­nı­yan­lar şai­rə­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğı va­si­tə­si­lə Azər­bay­can qa­dı­nı­nın da­xi­li alə­mi­nin zən­gin­li­yi­nə bə­ləd olar­dı­lar. İs­lam Şər­qi öl­kə­lə­rin­də isə hə­lə də duy­ğu və is­tək­lə­ri hi­cab, çad­ra al­tın­dan çı­xa bil­mə­yən di­gər mü­səl­man qa­dın­la­rı­na, ge­niş dia­pa­zon­da bi­li­yə, in­tel­lek­tə, ya­ra­dı­cı­lı­ğa ma­lik, ürə­yi Və­tən sev­gi­si ilə dö­yü­nən, xal­qın dər­di­ni çə­kən Azər­bay­can­lı şai­rə­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğı ör­nək olar­dı.

Mən So­na xa­nı­mın çox­şa­xə­li ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da, özəl­lik­lə “Araz­ba­rı”sın­da tə­rən­nüm et­di­yi, gah mə­ni köv­rəl­dib, gah da qa­nı­mı coş­du­ran Və­tən sev­gi­sin­dən bəhs et­mək is­tə­yi­rəm.

Sə­hi­fə­lə­rin­də bö­yük bir ürə­yin çır­pın­tı­la­rı du­yu­lan ki­tab­da “Və­tən de­yib yo­la var­an” baş­lı­ğı al­tın­da­kı bö­lüm­də ana yur­du tə­rən­nüm edən, se­vin­ci ilə se­vi­nən, dər­di ilə ağ­la­yıb-ağ­la­dan 21 şe­ir top­lan­mış­dır. Əl­bət­tə, kom­p­ü­ter, in­ter­net dö­nə­min­də çağ­daş oxu­cu­nu hey­rət­lən­dir­mək, onu hey­ran et­mək çə­tin­dir, özəl­lik­lə mə­nim ki­mi yaş­lı oxu­cu­nu...

Mü­əl­li­fin şe­ir kar­va­nı mə­nə za­man və mə­ka­nı unut­dur­du, gah özüy­lə ne­çə onil­lik­lər keç­mi­şə qay­ta­rıb qı­naq ye­ri ol­muş ya­zıq Ara­zın ti­kan­lı məf­til­lər­lə ha­sar­lan­mış qı­ra­ğı ilə Ho­ra­diz­dən Or­du­ba­da apar­dı, gah düş­mən tap­da­ğı al­tın­da­kı qə­bir­lər­dən ay­rıl­ma­yan də­də-ba­ba­la­rı­mı­zın, şə­hid­lə­ri­mi­zin ruh­la­rı ilə bə­ra­bər Şu­şa­nı, kül­li-Qa­ra­ba­ğı gəz­dir­di, gah da göy­lə­rə qal­dı­rıb la­mə­kan et­di...

Yüz ildir Arazı bağlı bilmişik,

Yüz ildir dərdinə tapılmır açar.

Hələ çox dərdimin dərmanı sirli,

Hələ çox açarlar ağ div əlində,

Bir xalqın taleyi uduzulan gün

Bağlı qapı oldu Xudafərin də.

***

Yandım, Allah, mən bu odda

sarı telli aşıq çiçək,

sən günəşi sevdiyintək

biz bu yurdu sevəmmədik...

Paralandı oğuz elim,

torpağım, daşım getdi...

Qarabağım, Şuşam getdi.

Sən günəşi sevdiyintək,

biz sevməyi bacarmadıq.

Ləçəyintək səf-səf

durub dayanmağa tab

almadıq.

Sarı çiçək,

illər keçir, öc almadıq.

Aman Allah,

İllər keçir, yaddaş itir,

torpaq itir.

Yaddaşımı bitirməyə

təpər yetir.

Torpağımı qaytarmağa

ümid yetir,

igid yetir,

əsir-əsir, yesir-yesir

gedənimi qaytarmağa

əsirgəmə, yollar yetir.

Aman Allah, içimizdə

bu torpağı sevməyə

bir çiçək təpəri,

çiçək sevdası

bitir.

Müəllifin “Yol başlayıb gedən karvan”ı oxucusunu da ağ dəvənin belinə götürüb vətənin əl çatan, çatmayan guşələrini dolandırır...

Dünya oyun, ötür-ötür,

Yükün əgər yüngül, götür,

Sən Allah, məni də götür,

Yarıyaq bu yoldaşlıqdan,

Yol başlayıb gedən karvan.

Vətəndə Vətənə varaq,

Yolu yarı yolda qoyaq,

Haqqa üz tutub yalvaraq,

Çıxaq döyüşdən qəhrəman,

Yol başlayıb gedən karvan.

yaxud:

Vətən deyib yola varan,

Zülümdə də haqq axtaran,

Şuşaya ilk bayraq asan,

Könlümə qardaş düşübdür.

***

Bir az möhlət ver, Allah, görüm niyə beləyik,

Dünyadan ağır dərdə niyə belə laqeydik,

Gözümüz görə-görə bu torpağı itirdik,

Bir az möhlət ver, Allah, Vətən deyib varmağa,

Bir az möhlət ver, Allah, dünyanı tanımağa.

Əl uzatdım qılınca, əlim qoldan kəsildi,

Yol başladım Şuşaya, yolum yoldan kəsildi.

Hanı ağ atlı oğlan, səbrim kəsik-kəsikdi,

Möhlət ver bizə, Allah, bu torpağı almağa.

Bir az möhlət ver, Allah, dünyanı tanımağa.

Yuxu gördüm çiçəkli, Qorqud Dədəmiz yozsun,

Qisas qiyamətdəsə, Tanrı tərsinə yozsun.

Qarabağın matəmi, başıbəlalı yurdum,

Qisas yolu göstər sən, bu dərdi ovutmağa.

Bir az möhlət ver, Allah, dünyanı tanımağa.

(“Bir az möhlət ver, Allah”)

Gah da Naxçıvanda “Əshabi Kəhf”i dolanıb Arazı keçir, “Şahım, Şeyxim, Savalanım” deyib xalqımızın bu qutsal dağının ətəyində nəfəsini dərir:

“Şah-şahdır” – ulu Savalan,

Şaha diləyə gəlmişəm.

Min sirri bir sözə sığan

Haqqı bilməyə gəlmişəm...

“Şah-şahdır” – ulu Savalan,

Dərdin də şahı bizimki!..

Şah babamın göz giləsin...

Yurd yerini itirmişik.

Şaha, Şeyxə, Savalana...

Gəldim ki deyəm, zamandı.

Oyat göy atlı igidi,

Qılınclar qında paslandı.

***

İçim də, çölüm də qəm tarixidir,

Dərbənd bağlı qapım, Təbriz lal anam.

Şuşa baş örtüyüm, sürüşüb düşüb,

Şahın hüzurunda necə dayanım?

Bu tale günahı, tale səhvimi,

Gəldim ululardan soram, nədəndi?

Uşaqkən dünyanı mat qoyan şahın

Yurdu paramparça, pərən-pərəndi.

***

Ha yığılsın yad məclislər,

Bitməz yurdun dərdi-səri,

Nə bilsin çadır yerinə

Salınır qaçqın şəhəri?

Mən də­fə­lər­lə oxu­yub pı­çıl­da­dı­ğım bu mis­ra­lar­da bö­yük mə­na­nı, ta­ri­xi bir ha­di­sə­ni, dö­yüş hay­qır­tı­sı­nı yığ­cam ifa­də edən sə­tir­lər­dən hər də­fə köv­rəl­mi­şəm... Azər­bay­can qa­dı­nı­nı təm­sil edən şai­rə Sa­va­la­nın ətə­yin­də Şah Xə­tai qar­şı­sı­na çı­xar­sa, yaş­maq vu­ra bil­mə­yə­cə­yin­dən hə­yə­can­la­nır. Çün­ki onun “baş ör­tü­yü” Şu­şa­nı ya­ğı­lar çiy­nin­dən sa­lıb­lar... Bu­na gö­rə də, o ör­pə­yi qal­dır­maq üçün Və­tən oğul­la­rı­nı, qa­ba­ğa dü­şə­cək ağ at­lı oğ­la­nı ha­ray­la­yır. “Ağ­la­ma, şə­hid ba­la­sı” de­yib gö­zü­yaş­lı uşa­ğı ovut­sa da, özü ağ­la­yır, bi­zi də ağ­la­dır...

So­na xa­nı­mın oğ­lu­nun 7 ya­şı olar­kən ona yaz­dı­ğı, bu gün kör­pə nə­və­si­nə həsr et­di­yi şe­ir­lə­rin­də on­la­rı Və­tə­nin xi­las­ka­rı, əs­gə­ri ki­mi gö­rür... Bu­nun­la bü­tün qa­dın­la­rı­mı­za me­saj ve­rir. Yox, onun duy­ğu­la­rı­nı adi söz­lər­lə de­səm, qiy­mə­ti aza­lar:

Adının mənasını boyundan

Yuxarı tutmağı öyrən.

Əqidəsindən bir misra enməyən

Nəsimi kimi,

Dilinin, torpağının şahı Xətai kimi,

Dərbənddən Zəncana sərhəd dedi.

O, dayandı ərən kimi, ər kimi,

Həyat tarix, hünər də mülk, söz də mülk,

Əbədidir, qalandır.

Azadlığı zərrə-zərrə, qram-qram istəmədi

Ulu Türk.

Oğul getsə, ata getsə,

Vətən dedi, qalandır

Sən Tanrının Vətənə “yanvar” payı,

Gedənlərə əvəz, elə gərəksən, oğlum.

Sən azadlıq aşiqlərinin Xələfi, gələcəyisən,

Qurbanın olum.

Sən düşmən çəpərim, Vətən sərhədim

Əlincə qalası – Vətən balası,

Şamxal balam.

So­na xa­nı­mın bü­tün şe­ir­lə­ri ori­ji­nal­lı­ğı ilə se­çi­lir. “Ön­cə can sağ­lı­ğı de­yən kəs­lə­rə” şei­rin­də ol­du­ğu ki­mi... Mə­nə bö­yük bir əsər tə­si­ri ba­ğış­la­yan ki­çik şei­rə epiq­raf­da de­yi­lir: “Və­tən, sə­ni nə ana­mız ki­mi se­və bil­dik, nə də ba­la­mız ki­mi qo­ru­ma­ğı ba­car­dıq. İn­san­lar bir-bi­ri­nə can sağ­lı­ğı ar­zu­la­yın­ca əsir tor­paq­la­rın inil­ti­si ay­dın­ca eşi­di­lir­di”.

İçimiz boşaldı torpaqdan öncə,

Sonra can göründü Vətən yerinə.

“Öncə can sağlığı” deyən kəslərin

Torpağı bölündü bədən yerinə.

Sağlığın, varlığın dəyər ölçüsü,

Vətən sərhədidir, vətən bayrağı.

Uğrunda ölməyi bacarmadıqca

Torpaq unudacaq Vətən olmağı.

Bu kiçik yazıda Sona xanımın poetik dünyasını ifadə edən şeirlərinin hamısından bəhs etmək olmur. Mən onun əsərlərində bir xüsusiyyəti sez­dim: nədən yazır yazsın, Vətən sevgisi süzülüb başqa mövzuda olan şeir­lə­rində özünə uyğun yer tapır. Çünki Vətən, Yurd, Torpaq sevgisi onun qa­nın­dadır, varlığındadır.

Sona xanımın yazı dili şirin, ifadə tərzi lakonik, fikirləri səmimidir, anındaca oxucunun qəlbinə yol tapır. O, yazdığı mövzunun, obyektin sözlə şəklini çəkir, romantik olduğu qədər də realistdir. Şeirlərin adları ma­hiy­yə­tini açır, oxucuya “gəl məni oxu” deyir. Sona xanım Uca Allahın ya­ratdığı nemətlərə “dünya gözəlliklər sərgisi” deyərək “bu sərginin eksponatları”nı – çiçəkləri, yağışı, qarı, buludları, dağları, düzləri, baharı, pa­yızı, qışı nik­bin­lik­lə, sevgi ilə tərənnüm edir. Lakin eyni zamanda onun yaradıcılığından dərd, kədər bir xətt kimi keçir.

“525-ci qəzet”, 28 iyul 2012-ci il