Ramilə Qurbanlı
“İşığa gedən yol”da Azərbaycan
maarifçiliyinin tarixini oxudum
Tarixi şəxsiyyətdən danışırıqsa, onun kimliyini olduğu kimi çatdırmaq istəyiriksə, hökmən böyüdüyü mühitdən, tərbiyə aldığı ailədən, babasının kimliyindən bəhs etməyə başlanmalıdır. Bu kontekstdən qələminə rəğbət bəslədiyim Sona Vəliyevanın oxuduğum növbəti kitabı – bu dəfə romanı (“İşığa gedən yol”) əvvəl nəvədən çox, onun böyüdüyü mühitdən, babasından danışır. Qəhrəmanın portretini cızır, həm də yalnız onun portretini deyil, eyni vaxtda həmin şəxsiyyətin – Həsən bəy Zərdabinin dövrünün ziyalılarının portretlərini, o dövrün tarixini canlandırır. Baba nəvəsinə nəsihət edir: “Həyatın boyu səni əhatə edən insanları, yaxınlı-uzaqlı, doğmalı-yadlı hər kəsi dinləməklə və insanlara kömək əli uzatmaqla bərabər, qərar qəbul edəndə hər zaman içindən gələn xeyirxah səsi dinlə və onun ardınca get!”
Əsərin müəllifinin neçə illər öncə müsahibə vaxtı mənə dediyi fikirləri xatırladım: “Orta məktəbdə oxuyanda “Hardan başlayır vətən?” mövzusunda inşa yazırdıq, hamı yazmışdı doğulduğu yerdən, Azərbaycandan başlayır vətən, mən yazmışdım ki, vətən evimizdən, həyətimizdən və hər gün altında oynadığım tut ağacından başlayır”. Babası Həsənə kiçik qılınc bağışlayanda “bu qılınc mənə babamdan yadigardır, mən də onu sənə hədiyyə edirəm. Əlbəttə, kəsib-doğramaq üçün yox, qoy bu qılınc haqq-ədalət yolunda gücünə, qüvvətinə çevrilsin, dualarımla birgə həmişə səni qorusun” demişdi. Vətən altında oynadığın tut ağacından başladığı kimi, bir insanın əqidəsi babasından başlayır. Sona xanım Həsən bəy Zərdabinin babası Rəhim bəyi əsərə salmaqla “belə babadan belə də nəvə yetişməli idi” deyir, yaxud “belə nəvənin babası məhz Rəhim bəy kimi insan olar”.
Müəlliflə əsər, təsvir etdiyi qəhrəmanla müəllif arasında belə paralellər görmək oxucuya xoşdur, çünki müəyyən qədər həyat təcrübəsi olan oxucu bu paralelləri görməyəndə, əksinə, müəlliflə yazdığı əsər arasındakı ziddiyyətləri hiss edəndə o, yazarın əsərini bir daha oxuya bilmir.
“İşığa gedən yol”a qədərki yola bir nəzər salmaq istəyirəm. Bu yol Həsən bəy Zərdabinin keçdiyi yol deyil, onun haqqında əsər yazan müəllifin gəldiyi cığırdır.
Zərdabda o vaxt heç kim nə Həsəni tanıyırdı, nə də öz həyat təcrübəsindən qazandıqlarını nəvəsinə aşılayan Rəhim bəyi. Qohum-əqrəba, el-oba tanıyırdı, amma onlar da təxmin edə bilməzdi ki, həmin bu balaca Həsən böyüyüb Həsən bəy Zərdabi olacaq; Azərbaycan mədəniyyətində, elmində, fəlsəfəsində, maarifçiliyində, mətbuat sahəsində, xeyriyyəçiliyində, bir sözlə, tarixində adını yazacaq. Və heç kim baba ilə nəvənin nə söhbətini dinləmişdi, nə də o söhbəti lentin yaddaşına köçürmüşdü. Müəllif burada fantaziyasını işə salıb, bəlkə də, haradasa öz uşaqlığının ayrı-ayrı detallarını Həsənin uşaqlığı kimi göstərir, bu da romanı daha oxunaqlı edir. Bununla belə, tarixi faktlara toxunmur, onlara fantaziya donu geyindirmir, “tarix tarixdir, istər bədii əsərdə, istər tarixi kitablarda eynilik təşkil etməlidir, millət öz tarixində çaşqınlıq keçirməməlidir” düşüncəsi ilə yazır.
“İşığa gedən yol”da Azərbaycanda maarifçiliyin tarixini oxudum. Həsən bəy Tiflisdə (1858-1861-ci illərdə), gimnaziyada oxuduğu vaxtlar Mirzə Fətəli Axundzadə ilə bir məclisdə görüşür. Onlarla bir yerdə məclisdə oxucu da Mirzə Hüseyn Qayıbov, İlya Çavçavadze, Mixail Kipianini görür. Moskvada universitet illərində rus demokratları ilə tanış olur. 1866-cı ilin mayında Mirzə Fətəlinin evində yığıncaqda rus ordusunun general-mayoru, sonuncu Naxçıvan xanı Ehsan xan Kəngərlinin oğlu Kəlbəli xan Naxçıvanskini, şair Seyid Nigarini, böyük şairimiz Seyid Əzim Şirvanini, "Beytüs-səfa" ədəbi məclisinin üzvləri Mol
Zərdabinin Bakıda yaşadığı illəri vərəqləyərkən Bakının o dövrdəki tarixini oxudum.
“Əkinçi” qəzetinin yaranmasına qədərki yolu gəlib, o məşəqqətli yoldan keçib “Əkinçi”nin ilk nömrəsinin sevincini yaşadım.
Həsən bəy Zərdabi xeyriyyə cəmiyyəti yaratmaq amacı ilə Azərbaycanı səyahət edərkən oxucu da onunla birgə Gəncəni, Tiflisi, Şamaxını, Naxçıvanı – Azərbaycanı gəzir. Adət-ənənə, tarix, insanlar – o dövr kino lenti kimi gözlərimiz önündən keçir.
Şəxsiyyətləri tanıdım, Rəhim bəydən tutmuş Hənifə xanıma qədər və sıralamada Azərbaycanın o dövrdəki ziyaları var. Mirzə Fətəlinin ifadə etdiyi kimi “bizim əzizimiz və gözümüzün işığı Həsən bəy"lə bərabər tariximizi və şəxsiyyətlərimizi öyrəndik.
Əsərin sonunda Həsən bəyin vəfatı, vidalaşma və dəfnində “Həsən bəyin övliya ruhu zühur edərək işıq şəklində, nura çevrilərək minilliklərə doğru irəliləmişdi və insanların çiynində daşınan cismani cənazədən xeyli irəlidə gedirdi”. Bu təsvirin özündə də müəllifi gördüm. Bir sənətkar, ədib, tarixi şəxsiyyət haqqında mükəmməl əsər yazmaq üçün onunla ruh bağın olmalıdır, onu sevməlisən, onu duymalısan. Sona xanım Həsən bəy Zərdabi sevgisini beləcə əsərə çevirdi; yalnız filoloq, filosof, tarixçi kimi deyil, həm də onun ruhdaşı kimi bu romanı qələmə aldı.
baymedia.az saytı, 01 dekabr 2016-cı il
rnrn