Əs­gər Rə­su­lov

Rea­list mütə­fək­ki­rin ro­man­tik
es­te­ti­ka­sı haq­qın­da ye­ni söz

Ta­nın­mış ədə­biy­yatşü­nas-alim, şai­rə, na­sir və pub­li­sist, müxtə­lif dil­lər­də işıq üzü görmüş 20-yə ya­xın kövrək duy­ğu­lu, Və­tən və Tan­rı sev­gi­si ilə do­lu şe­ir­lər və azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nın qır­mı­zı xət­lə keç­di­yi el­mi və pub­li­sis­tik ki­ta­bın, möhtə­şəm "İşı­ğa ge­dən yol” ro­ma­nı­nın müəl­li­fi So­na Və­li­ye­va­nın "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti” ad­lı mo­noq­ra­fi­ya­sı­nı (Ba­kı, "Zər­da­bi LTD” MMC, 2018, 344 səh.) oxu­duq­dan son­ra mə­ni düşündürən bir ne­çə sua­la ca­vab tap­dım: dünyagörüşü eti­ba­ri­lə rea­list mütə­fək­kir və Qərb ədə­bi-bə­dii cə­rə­yan­la­rı­na aşi­na olan Hüseyn Ca­vid özünün poe­zi­ya və dra­ma­tur­gi­ya ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı nə üçün ro­man­tik es­te­ti­ka prin­sip­lə­ri və Şərq poe­ti­ka­sı tə­mə­li­nə otur­du­b? Sə­nət­kar bütün ədə­bi fəa­liy­yə­ti bo­yun­ca ni­yə göylər­dən en­mə­yib, "sə­ma səl­tə­nə­ti­nin şai­ri” (Ya­şar Qa­ra­yev) ola­raq qa­lı­b? Bütün al­lah­lı və al­lah­sız­lar­dan qorx­ma­dan "Mə­nim Tan­rım gözəl­lik­dir, sev­gi­dir” məf­ku­rə­si ilə Hə­qi­qət ax­ta­rı­şın­da olu­b?

 Fik­ri­miz­cə, mo­noq­ra­fi­ya­nın baş­lı­ca məq­sə­di və el­mi-nə­zə­ri müddəa­la­rı məhz bu mürək­kəb su­al­la­rın ca­vab­la­rı­nın müa­sir hu­ma­ni­tar tə­fəkkür işı­ğın­da ye­ni ba­xış bu­ca­ğın­dan ax­ta­rı­lıb ta­pıl­ma­sı­na həsr edi­lib. Biz "müa­sir hu­ma­ni­tar tə­fəkkür işı­ğın­da ye­ni ba­xış bu­ca­ğın­dan” ifa­də­si­ni ona görə iş­lə­di­rik ki, is­tər XX əs­rin ikin­ci onil­li­yin­də, is­tər so­vet döv­ründə, is­tər­sə də müstə­qil­lik il­lə­rin­də da­hi Hüseyn Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lı­ğı Azər­bay­ca­nın say-seç­mə ədə­biy­yatşü­nas­la­rı­nın el­mi təd­qi­qat əsər­lə­rin­də ge­niş araş­dı­rı­lıb və bu gün də müa­sir hu­ma­ni­tar-fi­lo­lo­ji fik­rin və bə­dii pro­se­sin diq­qət mər­kə­zin­də­dir. Tək­cə bu­nu xa­tır­lat­maq ki­fa­yət­dir ki, AMEA Hüseyn Ca­vid Ev Mu­ze­yi­nin di­rek­to­ru, fi­lo­lo­gi­ya elm­lə­ri dok­to­ru Gülbə­niz Ba­ba­xan­lı­nın rəh­bər­li­yi ilə mu­zey əmək­daş­la­rı­nın yüksək təd­qi­qat­çı­lıq zəh­mə­ti he­sa­bı­na müxtə­lif il­lər­də (1912-1983) Hüseyn Ca­vid haq­qın­da işıq üzü görmüş ma­te­ri­al­lar sis­tem­ləş­di­ri­lə­rək "Ca­vidşü­nas­lıq” top­lu­su ha­lın­da 10 cild­də nə­fis şə­kil­də nəşr olun­muş (2012) və sözüge­dən mo­noq­ra­fi­ya­ya əvəz­siz mən­bə ro­lu­nu oy­na­mış­dır. Bu­nu da tə­sadüf say­maq ol­maz ki, mil­li ro­man­tik ədə­biy­ya­tı­mı­zın görkəm­li təd­qi­qat­çı­sı, AMEA-nın müxbir üzvü Kam­ran Əli­yev mo­noq­ra­fi­ya­nın ən mühüm mə­ziy­yə­ti­nin – mən­zum dra­ma­tur­gi­ya­nın es­te­tik prin­sip­lə­ri, fa­ciə jan­rı və poe­tik dü­şün­cə, əruz vəz­ni ilə dra­ma­tik ele­ment­lə­rin vəh­də­ti­nin vur­ğu­lan­dı­ğı ön sözünü "Ca­vidşü­nas­lıq­da ən ye­ni mər­hə­lə­nin baş­lan­ğı­cı” ad­lan­dı­rıb.

 "Poe­zi­ya­dan dra­ma­tur­gi­ya­ya” fəs­li ilə baş­la­yan beş­fə­sil­li mo­noq­ra­fi­ya­da (müva­fiq ya­rım­fə­sil­lə­rə ay­rıl­mış di­gər dördü – "Əf­sa­nə və ro­man­tik düşüncə”, "Mif və re­al­lıq”, "Pey­ğəm­bər və əx­la­qi də­yər­lər”, "Ta­rix və hə­qi­qət” ad­la­nır) yu­xa­rı­da sözüge­dən prob­lem­lər araş­dı­rıl­mış, gözlə­ri­nin fə­ri­ni ona "ca­vid­lik” – ölümsüzlük, hə­mi­şə­ya­şar­lıq və əbə­di­lik bəxş edən mən­zum ro­man­tik dram və fa­ciə­lə­rin­də, tək­rar­sız şe­ir və poe­ma­la­rın­da söz-söz, mis­ra-mis­ra iti­rən Ca­vid əfən­di­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğı də­rin el­mi-nə­zə­ri təh­lil süzgə­cin­dən ke­çi­ril­miş­dir. Da­hi sə­nət­ka­rın bütövlükdə Azər­bay­can bə­dii düşüncə sis­te­mi­nə, konk­ret hal­da və­tən­daş­lıq hüqu­qu qa­zan­dır­dı­ğı ro­man­tizm ədə­bi cə­rə­ya­nı­na və onun məh­su­lu olan ro­man­tik ədə­biy­ya­ta gə­tir­di­yi ye­ni­lik­lər Hüseyn Ca­vi­din əsər­lə­ri­nin sis­tem­li təh­li­li əsa­sın­da və hər bir əsə­rin­də­ki ori­ji­nal, di­ni, ta­ri­xi, mi­fo­lo­ji və re­al ob­raz­lar­la zən­gin can­lı poe­tik dil və üslub, ədə­bi vəzn ki­mi sə­nət­kar­lıq xüsu­siy­yət­lə­ri müəy­yən­ləş­di­ril­mək­lə işıq­lan­dı­rıl­mış­dır.

 So­na Və­li­ye­va görkəm­li sə­nət­ka­rın hə­yat və ya­ra­dı­cı­lıq yo­lu­nu ad­dım-ad­dım iz­lə­yir, poe­zi­ya­dan dra­ma­tur­gi­ya­ya ke­çi­din zə­ru­rə­ti­ni dövrün ic­ti­mai-si­ya­si mühi­ti kon­teks­tin­də, za­ma­nın so­si­al si­fa­ri­şi və tə­lə­ba­tı ki­mi təq­dim edir. Mə­lum­dur ki, Hüseyn Ca­vid Nax­çı­van­da dünyə­vi təh­sil alıb (1894-1898), da­ha son­ra Təb­riz­də məd­rə­sə təh­si­li görüb (1899-1903), is­lam dünyagörüşü­nə yi­yə­lə­nib. So­na xa­nı­mın tə­bi­rin­cə de­sək, "san­ki Al­la­hın özü ona ir­fa­ni və ədə­bi tə­lim­lə­ri mər­hə­lə­li şə­kil­də öyrən­mə­si üçün yol açıb”.

 Əl­bət­tə, sə­nət­ka­rın si­ya­si məf­ku­rə­si­nin və ədə­bi-es­te­tik dünyagörüşünün for­ma­laş­ma­sın­da tə­lə­bə­lik il­lə­rin­də ya­şa­dı­ğı Türki­yə­nin də mühüm ye­ri və ro­lu ol­muş­dur. H.Ca­vid XX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nin Os­man­lı im­pe­ri­ya­sı­nın zən­gin po­li­fo­nik ədə­bi-mə­də­ni mühi­ti və maa­rif­çi zi­ya­lı­la­rı ilə ya­xın ünsiy­yət­də ol­muş­du. Onun ta­nış ol­maq im­ka­nı qa­zan­dı­ğı, əsər­lə­ri­ni oxu­du­ğu türk ədib­lə­ri­nin bir qis­mi XIX əs­rin maa­rif­çi, rea­list və ro­man­tik "Tən­zi­mat”, "Sər­və­ti-fünun” ədə­bi-ideo­lo­ji cə­rə­yan­la­rı­nın tə­si­ri al­tın­da ye­tiş­miş sə­nət­kar­lar, di­gər qis­mi isə XX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nin is­lam­çı, os­man­lı­çı və türkçü sə­nət­kar­la­rı, "Fəc­ri-ati” və "Mil­li ədə­biy­yat” ədə­bi mək­təb­lə­ri­nin nüma­yən­də­lə­ri idi. Bu ədib­lə­rin sı­ra­sın­da Əbdül­həq Ha­mid, Rza To­fiq, To­fiq Fik­rət, Yəh­ya Ka­mal, Məh­mət Akif, Məh­mət Əmin Yur­da­qul, Rə­cai­za­də Mah­mud Ək­rəm, Əh­məd Mid­həd ki­mi görkəm­li sə­nət­kar­lar var­dı. İs­tan­bul Uni­ver­si­te­tin­də təh­sil al­dı­ğı il­lər­də Hüseyn Ca­vid özünün şəx­sən gördüyü, ta­nı­dı­ğı bu sə­nət­kar­lar­la ya­na­şı, adı­çə­ki­lən ilk iki ədə­bi cə­rə­ya­nın dünya­sı­nı də­yiş­miş nüma­yən­də­lə­ri­nin (Na­miq Ka­mal, İb­ra­him Şi­na­si, Zi­ya Pa­şa, Müəl­lim Na­ci və b.) ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə də ya­xın­dan ta­nış idi. Ədib son­ra­lar qə­lə­mə al­dı­ğı əsər­lə­rin­də tə­sir­lən­di­yi, la­kin ta­ma­mən öz yo­lu ilə ge­dib təq­lid et­mə­di­yi türk sə­nət­kar­la­rı­nın əsər­lə­rin­dən bə­zi mis­ra­la­rı so­vet sen­zu­ra­sı­nın tə­qi­bi­nə iliş­mə­mək üçün on­la­rın ad­la­rı­nı çək­mə­dən iş­lət­miş­di...

 Şübhə­siz ki, şa­ir XIX əs­rin II ya­rı­sı üçün xa­rak­te­rik olan və XX əsr­də Yəh­ya Ka­ma­lın si­ma­sın­da özünün da­va­mı­nı ta­pan os­man­lı­çı­lıq fi­kir cə­rə­ya­nı ("Os­man­lı” sözünü həm dövlət, həm mil­lət məf­hu­mu­nun müqa­bi­lin­də iş­lə­dən Na­miq Ka­ma­lın məş­hur "Os­man­lı­la­rız, can ve­ri­riz, nam alı­rız biz” mis­ra­sı da bu düşüncə­nin məh­su­lu idi), Məh­mət Aki­fin poe­zi­ya­sı­nın ma­ya­sı­nı təş­kil edən is­lam­çı­lı­ğın (Os­man­lı tə­bəə­si olan xalq­la­rı va­hid din bir­li­yi çər­çi­və­sin­də "ümmət” prin­si­pi­nə söykə­nə­rək bir­ləş­dir­mək ideo­lo­gi­ya­sı­nın), Məh­mət Əmin Yur­da­qul və Zi­ya Göyal­pın türkçülük və tu­ran­çı­lıq məf­ku­rə­si­nin ma­hiy­yə­ti­ni yax­şı bi­lir və bütün bu ideo­lo­gi­ya­la­rın ay­rı-ay­rı­lıq­da pers­pek­tiv­siz ol­du­ğu­nu dərk edir­di. 

 Eh­ti­mal ki, tək­ba­şı­na os­man­lı­çı­lı­ğın, is­lam­çı­lı­ğın və qərb­çi­li­yin-av­ro­pa­laş­ma­ğın düçar ol­du­ğu uğur­suz­luq­la­rı sərf-nə­zər edən Hüseyn Ca­vid (mövzu­su Türki­yə hə­ya­tın­dan alın­mış, süni av­ro­pa­laş­ma­nın və yad tə­sir­lə­rin mil­li mə­nə­viy­yat­la uz­laş­ma­yan ey­bə­cər­lik­lə­ri­nin əks et­di­ril­di­yi "Uçu­rum” fa­ciə­si­ni xa­tır­la­yaq) türkçülük və tu­ran­çı­lıq­la is­la­mi-ir­fa­ni də­yər­lə­rin vəh­də­ti­nə bir tə­rəf­dən mil­li kim­li­yin, cə­miy­yə­tin tə­rəq­qi­si­nin, di­gər tə­rəf­dən, ümum­bə­şə­ri­li­yin, in­san, tə­bi­ət və kai­nat gözəl­li­yi­nin tə­mi­nat­çı­sı ki­mi ba­xır­dı. Bu mə­qam­la­rı də­qiq tu­tan və konk­ret nümu­nə­lər­lə əsas­lan­dı­ran So­na Və­li­ye­va "Gözəl­li­yin ro­man­ti­ka­sı” ad­lı ya­rım­fə­sil­də ya­zır: "Gözəl­li­yi təs­vir edən şei­rin son­lu­ğu "qo­ca bir türk”, “Tu­ran” və “Tan­rı” sözlə­ri ilə bi­tir. Hüseyn Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da hə­mi­şə yu­xa­rı­da Tan­rı, aşa­ğı­da isə türk və Tu­ran görünür, bun­lar, Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin ma­ya­sı­nı təş­kil edir. Bun­lar­dan yaz­maq üçün Tan­rı Hüseyn Ca­vi­də də bir sə­nət­kar qüdrə­ti ver­miş­dir”.

 Hüseyn Ca­vi­di öz dövrünün ədə­bi mühi­tin­də­ki müa­sir­lə­rin­dən fərq­lən­di­rən əsas cə­hət in­sa­nı və in­san­lı­ğı xi­las edə­cək gözəl­lik və hə­qi­qət ax­ta­rış­la­rı idi. Bütün bu ye­ni­lik ax­ta­rış və tə­mayül­lə­ri dek­la­ra­tiv­lik­dən, qu­ru sözçülükdən və pa­fos­dan çox uzaq idi, onun ədə­biy­ya­tı müa­sir­ləş­dir­mək, bu yol­la in­san­la­rı, xüsu­sən gənc nəs­li maa­rif­lən­dir­mək mis­si­ya­sın­dan qay­naq­la­nır­dı. Maa­rif­çi­li­yin bütün nüma­yən­də­lə­ri ki­mi o da el­mə, maa­ri­fə, in­cə­sə­nə­tə ic­ti­mai ta­ri­xin hə­rə­kət­ve­ri­ci qüvvə­si ki­mi ba­xır, xüsu­si­lə də dram əsə­ri­nin və te­at­rın bu iş­də mühüm rol oy­na­ya bi­lə­cə­yi ide­ya­sı­nı irə­li sürürdü. So­na Və­li­ye­va bu mə­sə­lə­yə diq­qət çə­kə­rək sə­nət­ka­rın 1913-cü il­də nəşr edi­lən "Keç­miş günlər” ki­ta­bın­da­kı məş­hur "Qız mək­tə­bin­də” şe­ir-dia­lo­qu­nu təh­lil süzgə­cin­dən ke­çi­rir və fi­kir bil­di­rir: "Gülba­har pak və tər­tə­miz duy­ğu­lar­la ya­şa­yan türk qı­zı­dır. Ailə­də türk tər­bi­yə­si görmüş, gözünü açan­dan, dil bi­lib da­nı­şan­dan türk sözlə­ri ilə zən­gin­ləş­miş bu qı­za xas olan gözəl key­fiy­yət­lər hər bi­ri­mi­zə ta­nış­dır. Bu dia­loq­da bütöv­lüklə türk əx­la­qı­nın bə­zə­yi olan Tan­rı sev­gi­si, va­li­deyn sev­gi­si və bir də onun tə­fəkkürünün ci­la­lan­ma­sın­da rol oy­na­yan müəl­lim sev­gi­si hər şey­dən uca tu­tu­lur”. Hə­qi­qə­tən də, yu­xa­rı­da qeyd et­di­yi­miz ki­mi, H.Ca­vid bütün ya­ra­dı­cı­lı­ğı bo­yu ədə­biy­ya­ta ic­ti­mai rəy for­ma­laş­dı­ran, oxu­cu­nu tər­bi­yə­lən­di­rən və maa­rif­lən­di­rən, gözəl­lik­lər ya­rat­maq yo­lu ilə cə­miy­yə­ti ka­mil­ləş­di­rən, Tan­rı sev­gi­si və hə­qi­qət ax­ta­rış­la­rı ilə bütün mən­fi­lik və nöqsan­la­rın, əda­lət­siz­lik­lə­rin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı­na kömək edən sə­nət ki­mi bax­mış­dır. Böyük sə­nət­kar də­rin­dən inan­dı­ğı bu ide­ya­la­rın təb­li­ği üçün ey­ni mil­lət-qar­daş qır­ğı­nı­nın yol aç­dı­ğı ta­ri­xi fə­la­kət­lə­rin tə­rəf-müqa­bil­lə­rin­dən olan Əmir Tey­mur, ilk türk ta­ri­xi­nin tə­məl də­yər­lə­ri­nin Səl­cuq im­pe­ra­tor­lu­ğu­na qə­dər­ki dövrün Fir­dov­si qə­lə­mi­nə il­ham ver­miş türk oğ­lu sər­kər­də Sə­ya­vuş, di­ni-əf­sa­nə­vi aşiq Şeyx Sə­nan, böyük şa­ir və mütə­fək­kir Xəy­yam, in­sa­nın için­də giz­lə­nib çölündə­ki­lə­ri ya­xıb-yı­xan İb­lis, ye­ni tip­li Səl­ma Ana, azad sev­gi və saf mə­nə­viy­yat nüma­yən­də­si Ma­ral, rea­list və ro­man­tik ciz­gi­lə­ri özündə cəm­ləş­di­rən azad­lı­ğa təş­nə Şey­da, kübar cə­miy­yə­ti­nin meş­şan əx­la­qı­nın mə­nə­vi puç­lu­ğu­nun rəm­zi Afət, azad sev­gi və pak mə­nə­viy­ya­tın tən­tə­nə­si­nin ye­ni şə­ra­it­də can­lan­dı­rıl­ma­sı­na xid­mət edən Knyaz, nə­ha­yət, in­sa­nın müqəd­dəs­lik mər­tə­bə­si­nə yüksə­lə bil­mə­si­nin sim­vo­lu İs­lam pey­ğəm­bə­ri ki­mi gözəl­lik, hə­qi­qət və tan­rı fəl­sə­fə­si­nə xid­mət edən ka­mil ob­raz­lar ya­rat­mış­dır. 

 So­na Və­li­ye­va bu ob­raz­la­rın hər bi­ri­nin həm di­ni-mi­fo­lo­ji köklə­ri ilə bağ­lı­lı­ğı­nı, həm də re­al ta­ri­xi pro­to­tip­lə­ri ilə əla­qə­lə­ri­ni, H.Ca­vi­din öz bə­dii qəh­rə­man­la­rı­na yüklə­di­yi də­rin hu­ma­nist, fəl­sə­fi, əx­la­qi mis­si­ya­nın məq­səd və mə­ra­mı­nın, ide­ya-məz­mun siq­lə­ti­nin ay­rı-ay­rı fə­sil və ya­rım­fə­sil­lər­də ət­raf­lı el­mi iza­hı­nı ve­rir, də­yər­li müha­ki­mə və nə­zə­ri müddəa­lar irə­li sürür. Təd­qi­qat­çı­nın düşüncə­lə­ri ha­va­dan ası­lı qal­mır, sə­nət­ka­rın konk­ret əsər­lə­rin­dən gə­ti­ri­lən müva­fiq iq­ti­bas­lar­la əya­ni­ləş­di­ri­lir və əsas­lan­dı­rı­lır. Mo­noq­ra­fi­ya­da be­lə bir də­qiq el­mi qə­na­ət irə­li sürülür ki, qüdrət­li şa­ir-dra­ma­tur­qun si­ya­si, fəl­sə­fi və ədə­bi görüşlə­ri onun poe­zi­ya­sın­da və dram əsər­lə­ri­nin ro­man­tik ob­raz­la­rın­da, rea­list-maa­rif­çi ide­ya­lar­la ro­man­tik es­te­tik prin­sip­lə­rin və ir­fa­ni də­yər­lə­rin vəh­də­tin­də tap­mış­dır. 

 H.Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti­ni təs­diq edən ali mə­qam isə İla­hi hə­qi­qə­tin, bə­şə­ri gözəl­li­yin, dünyə­vi və ir­fa­ni sev­gi­nin qo­vuş­du­rul­ma­sı­dır. Əl­bət­tə, Hüseyn Ca­vi­də qə­dər də bu dünyə­vi və ila­hi pos­tu­lat­la­rın, mil­li di­ni-mə­nə­vi də­yər­lə­rin sə­nət əsər­lə­rin­də iş­lən­mə­si nümu­nə­lə­ri ol­muş­dur. So­na Və­li­ye­va bu mə­sə­lə­də də ob­yek­tiv mövqe tu­tur. O, "İki Şeyx Sə­nan” ad­lı bölmə­də da­hi sə­nət­kar­la­rı­mız Ni­za­mi və Füzu­li­nin "Ley­li və Məc­nun” məs­nə­vi­lə­ri ilə dra­ma­tur­qun mən­zum fa­ciə­si­nin son də­rə­cə sə­riş­tə­li müqa­yi­sə­li təh­li­li­ni ve­rir. Fik­ri­miz­cə, prob­le­mə bu tərz­də ya­naş­ma üsu­lu fun­da­men­tal bir el­mi-təd­qi­qat əsə­ri­nin mey­da­na çıx­ma­sı­nı şərt­lən­di­rən amil­lər­dən bi­ri­dir.

 Bu­nu xüsu­si ola­raq qeyd edək ki, müəl­lif araş­dır­ma za­ma­nı apar­dı­ğı pa­ra­lel və müqa­yi­sə­lə­rin­də Azər­bay­can el­mi-fi­lo­lo­ji və fəl­sə­fi fik­ri­nə is­ti­nad edir. İs­ti­fa­də edil­miş çox­say­lı mən­bə­nin heç bi­ri dek­la­ra­tiv, mə­lu­mat xa­rak­te­ri da­şı­mır, təd­qi­qat­çı­nın ya­ra­dı­cı-tən­qi­di ba­xış­la­rın­dan ke­çə­rək qiy­mət­lən­di­ri­lir. Mo­noq­ra­fi­ya ak­tu­al­lı­ğı və el­mi ye­ni­li­yi, təd­qi­qa­ta cəlb edil­miş ma­te­ri­al­la­rın zən­gin­li­yi və əha­tə­li­li­yi, ümu­miy­yət­lə, bütün kom­po­nent­lə­ri ilə müa­sir tə­ləb­lər sə­viy­yə­sin­də ya­zıl­mış təd­qi­qat əsə­ri­dir, ədə­biy­yatşü­nas­lı­ğı­mız­da Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti haq­qın­da ye­ni sözdür və ta­nın­mış ca­vidşü­nas-alim Kam­ran Əli­ye­vin ifa­də­si ilə de­sək, "ca­vidşü­nas­lıq­da ən ye­ni mər­hə­lə­nin baş­lan­ğı­cı­dır”.