İl­ham Əzi­zoğ­lu

So­na xa­nı­mın bir ki­ta­bı, ya­xud poe­tik
ru­hu haq­qın­da

Gör­kəm­li ab­xaz şai­ri Fa­zil İs­gən­də­rin fik­rin­cə, müd­rik­lik vic­da­na söy­kə­nən ağıl­dır. İn­sa­nın qa­bi­liy­yə­ti sə­mə­rə­li işə sərf olu­nan­da, zə­ka­ya güc ve­rən­də müd­rik­li­yə yol açı­lır. Bu­nun üçün­sə da­im dü­şün­mək, dü­şün­dük­lə­ri­ni dərk et­mək, dərk et­dik­lə­ri­ni fay­da­lı şə­kil­də çat­dır­ma­ğa na­il ol­maq la­zım­dır. Şai­rə, pub­li­sist, ic­ti­mai xa­dim So­na Və­li­ye­va­da xa­rak­ter bü­töv­lü­yü­nə apa­ran yol­da öy­rən­mək zəh­mə­ti­nə qat­laş­maq vər­diş­lə­ri­nə yi­yə­lən­mək cəh­di Şə­rur­da or­ta mək­təb­də oxu­du­ğu il­lər­dən baş­la­yıb.

Mən də ötə­ri ol­sa be­lə, hə­min mə­kan və za­ma­na qa­yıt­maq is­tə­yi­rəm.

Yed­din­ci si­nif­də yaz­dı­ğı və mət­bu­at­da çap olu­nan “Ana oğul göz­lə­yir” şei­rin­dən tut­muş, bu­gün­kü ki­tab­la­rın­da­kı poe­tik nü­mu­nə­lə­rə qə­dər So­na xa­nı­mın fi­kir dün­ya­sın­da işıq, ül­viy­yə­tə ça­ğı­rış ru­hu üst qat­da­dır. “Şə­rur qön­çə­lə­ri” ədə­biy­yat dər­nə­yin­də ki­çik səh­nə­yə bir qə­dər cə­sa­rət­lə, bir qə­dər köv­rək­lik­lə çı­xan çə­lim­siz qı­zın do­daq­la­rın­dan şe­ir mis­ra­la­rı kə­pə­nək ki­mi uçur­du. Bu uçuş mək­təb­li şai­rə­nin “için­də­ki çəh­ra­yı dün­ya­nın” ruh­la­ra ay­dın­lıq ya­ğı­şı səp­mək coş­qun­lu­ğu­nun uçu­şu idi; özü­nə, sö­zü­nə, qon­şu çə­pə­rin o bi­ri üzün­də­ki mə­həb­bə­ti­nə qə­tiy­yət­li ina­mın uçu­şu idi.

Ək­sər ailə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, So­na xa­nım­la ömür-gün yol­da­şı Əli mü­əl­li­min ailə­sin­də də çə­tin­lik­lər olub. İs­tər təh­sil il­lə­rin­də ay­rı­lıq­da, is­tər hə­yat yol­la­rın­da bir­lik­də kir­pik­lə­ri ilə od gö­tür­dük­lə­ri mə­qam­lar­da da şəx­siy­yət bü­töv­lü­yü­nü, lə­ya­qət uca­lı­ğı­nı, ailə qü­ru­ru­nu, ailə vü­qa­rı­nı hə­mi­şə uca tu­tub­lar. Bu lə­ya­qət, bu vü­qar, bu uca­lıq hə­mi­şə qar­şı­lıq­lı sə­mi­miy­yət­dən, ül­vi eh­ti­ram­dan, mu­nis səa­dət­dən nur içib. Ailə­nin sı­xın­tı­lı gün­lə­rin­də So­na xa­nım ağ­rı-acı­sı­nı di­lə gə­tir­mə­yib. Ağ­rı­nı da, acı­nı da, qə­mi də, kə­də­ri də mis­ra­la­ra sı­xıb. Hə­min mis­ra­lar­da hə­zin eti­ra­fın ül­vi tə­miz­li­yi, acı dər­din iki­lik­də­ki şi­rin­li­yi var.

Sən bil­din, mən bil­dim, bir də dörd di­var,

Baş­qa­sı duy­ma­sın dər­di­miz nə­dir.

Ya­rı­ya böl­dü­yün pa­pi­ros­la­rın

Kül ye­ri, köz ye­ri ürə­yim­də­dir.

Adə­tən, bir fər­din, xü­su­sən, zi­ya­lı­nın port­ret ciz­gi­lə­ri­ni onun əməl­lə­ri­nə, amal­la­rı­na, cə­miy­yət­də­ki möv­qe­yi­nə, ya­ra­dı­cı­lıq­da­kı uğur­la­rı­na gö­rə han­sı­sa qə­ləm sa­hi­bi qa­bar­dır, onu poe­tik tu­tum­la təs­vir edir. So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın “Za­man xə­bər­siz öt­dü...” ki­ta­bın­da­kı port­ret ciz­gi­lə­ri sə­mi­mi eti­ra­fın, hə­zin pı­çıl­tı­la­rın, köv­rək xa­ti­rə­lə­rin və ən əsa­sı, na­mus­lu hə­yat yo­lu­nun ətir­li lə­çək­lə­rin­dən çə­ləng hö­rüb. Şai­rə­nin te­le­vi­zi­ya­la­rın müx­tə­lif xa­rak­ter­li ve­ri­liş­lə­rin­də­ki mü­sa­hi­bə­lə­rin­də bir hə­lim­lik, bir qə­tiy­yət, coş­qun bir ürə­yin köv­rək pı­çıl­tı­la­rı­nın sa­pa dü­zül­mə­si var.

Və­tən­də Və­tə­nə va­raq,

Yo­lu ya­rı yol­da qo­yaq,

Haq­qa üz tu­tub yal­va­raq,

Çı­xaq dö­yüş­dən qəh­rə­man,

Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van.

Bir ne­çə mis­ra­sı­nı təq­dim et­di­yim bu bə­dii löv­hə “Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van” ad­lı şe­ir­dən gö­tü­rü­lüb. Hə­min şe­ir bəs­tə­kar Sol­tan Ha­cı­bə­yo­vun “Kar­van” sim­fo­nik löv­hə­si­nə it­haf­dır. Ge­niş mə­na­da isə bu kar­van Və­tə­nə la­yiq­li və­tən öv­la­dı olan və­tən­daş şai­rə­nin yur­da, tor­pa­ğa, xal­qa sev­gi ha­ra­yı­dır.

So­na xa­nım bu­gün­kü Azər­bay­can Döv­lət Mə­də­niy­yət və İn­cə­sə­nət Uni­ver­si­te­tin­də təh­sil alıb. Özü­nün xa­tır­la­ma­la­rın­dan ya­dı­ma dü­şür ki, mən də ona dərs de­mi­şəm. Tə­bii ki, keç­miş tə­lə­bə ic­ti­mai hə­yat­da, cə­miy­yət­də, ya­ra­dı­cı­lıq­da uğur qa­za­nan­da bü­tün mü­əl­lim­lər de­yir­lər ki, “tə­lə­bəm olub”. Bu qü­rur­dur, fəxr­dir, se­vinc­dir. An­caq mə­ni da­ha çox se­vin­di­rən So­na Və­li­ye­va­nın Xalq rəs­sa­mı Əzim Əzim­za­də­nin, Xalq ar­tis­ti, məş­hur ope­ra re­jis­so­ru Sol­tan Da­da­şo­vun ya­ra­dı­cı­lıq­la­rı, “Mol­la Nəs­rəd­din”in mil­li-mə­nə­vi də­yər­lər uğ­run­da cə­ha­lət­lə, rə­za­lət­lə, qə­ba­hət­lə çar­pış­ma­sı ba­rə­də el­mi qə­na­ət­lə­ri­nin fi­kir tu­tu­mu, mə­na də­yə­ri­dir. Onun təh­lil­lə­rin­də fəl­sə­fi də­rin­li­yə var­maq, psi­xo­lo­ji qat­la­rı və­rəq­lə­mək ba­ca­rı­ğı var. Mü­ra­ci­ət et­di­yi möv­zu­dan çı­xar­dı­ğı mə­na­nı, gəl­di­yi qə­na­ət­lə­ri us­ta­lıq­la el­mi-nə­zə­ri təh­lil süz­gə­cin­dən ke­çi­rə bi­lir.

Ka­mil şəx­siy­yə­tə həm­söh­bət yal­nız in­san ol­mur. O, gö­zəl rəsm əsə­ri, ma­raq­lı ki­tab, ləz­zət­lə gör­dü­yü iş­lə də həm­söh­bət ola bi­lər. Bu mə­na­da So­na xa­nı­mın ki­tab­la­rı oxu­cu­la­ra ma­raq­lı həm­söh­bət­dir: se­vin­di­rir, dü­şün­dü­rür, hey­rət­lən­di­rir, tə­əc­cüb­lən­di­rir, hə­yə­can­lan­dı­rır, duy­ğu­la­rı tə­zə­lə­yir...

Elə şe­ir ya­zan­lar, elə jur­na­list­li­yə me­yil gös­tə­rən­lər, elə elm­lə məş­ğul ol­maq is­tə­yən­lər var ki, mət­lə­bin cöv­hə­rin­dən, fik­rin ma­ya­sın­dan da­nı­şa bil­mə­yən­də mən­tiq­siz cüm­lə­lə­rə söz­lər­dən bə­zək-dü­zək vur­ma­ğa ça­lı­şır­lar. So­na xa­nı­mın ya­zı­la­rın­da möv­zu­nun ma­hiy­yə­ti sö­zün gü­cü ilə də­qiq, ifa­də­li və yığ­cam şə­kil­də oxu­cu­la­ra çat­dı­rı­lır. Onun söz­lə­ri “şi­kəst”, “şil” de­yil, qa­nad­lı­dır və bu qa­nad­lı kəl­mə­lər an­caq mü­əl­li­fin ar­zu­la­dı­ğı səm­tə, mü­əl­li­fin is­tə­di­yi uca­lıq­da uçur­lar.

İn­gi­lis ədi­bi Uilyam Tek­ke­re­yin müd­rik kə­la­mı­nı xa­tır­la­yı­ram. O ya­zır: “Rəf­tar ək­sən, adət bi­çər­sən; adət ək­sən, xa­siy­yət bi­çər­sən; xa­siy­yət ək­sən, ta­le bi­çər­sən”. So­na xa­nım in­san­lar­la xoş rəf­ta­rı, oxu­cu­la­rı ilə məh­rəm dia­lo­qu öz xa­rak­te­rin­də adət ki­mi for­ma­laş­dı­rıb. Bu­na gö­rə də qə­ləm sa­hi­bi ki­mi, və­tən­daş ki­mi, ic­ti­mai xa­dim ki­mi, dost ki­mi ta­le­yi­nə xoş­bəxt­lik nə­sib olub.

Şa­ir üçün ob­raz­lı dü­şün­mək tə­fək­kü­rü­nün for­ma­laş­ma­sı va­cib və müt­ləq­dir. Onun bə­dii mən­ti­qi məhz ob­raz­lı dü­şün­cə tər­zi­nə əsas­la­nır. So­na xa­nım ob­raz­lı dü­şü­nə bi­lir və bu­nu gö­zəl ya­ra­dı­cı­lıq vər­di­şi­nə çe­vi­rib. Hə­min ya­ra­dı­cı­lıq vər­di­şi ona emo­sio­nal duy­ğu­la­rı da­ha ecaz­kar for­ma və məz­mun­da təs­vir et­mək­də yar­dım­çı olur.

Onun şe­ir­lə­ri, müx­tə­lif poe­tik sil­si­lə­lə­ri, ay­rı-ay­rı ki­tab­la­rı ba­rə­də fi­kir söy­lə­yən Fik­rət Sa­dı­ğın, Sa­bir Rüs­təm­xan­lı­nın, Ni­za­mi Cə­fə­ro­vun, Rüs­təm Beh­ru­di­nin, Va­qif Yu­sif­li­nin, Flo­ra Xə­lil­za­də­nin və ne­çə-ne­çə söz, fi­kir sər­raf­la­rı­nın mə­qa­lə­lə­rin­də So­na Və­li­ye­va­nın port­re­ti­nin xa­rak­te­rik ciz­gi­lə­ri da­ha da ob­raz­lı ve­ri­lib. Bu ob­raz­lı­lıq san­ki şai­rə xa­nı­mın poe­tik alə­mi­nin sehr­li xə­zi­nə­si­nin qa­pı­sı­na “sim-sim” aça­rı­dır.

“Za­man xə­bər­siz öt­dü...” ki­ta­bı­nın bir bö­lü­mü So­na Və­li­ye­va­nın alim və ic­ti­mai xa­dim ki­mi fəa­liy­yət­lə­ri­nə həsr olu­nub. Acı da ol­sa, eti­raf et­mə­li­yik ki, cə­miy­yə­ti­miz­də ic­ti­mai-si­ya­si aləm­də hün­dür gö­rün­mək üçün şə­rəf və lə­ya­qət­lə­ri­ni qat­la­yıb ayaq­la­rı­nın al­tı­na qo­yan­lar var...

So­na xa­nım mə­nə­vi-əx­la­qi də­yər­lə­ri uca tu­tan, şə­rəf və lə­ya­qə­ti­nin qüd­siy­yə­ti­ni qə­tiy­yət­lə qo­ru­ya bi­lən ic­ti­mai xa­dim­dir.

So­na xa­nı­mın Qa­ra­bağ ha­ra­yı bu­dur: “Şu­şa­ya ilk bay­raq asan, Kön­lü­mə qar­daş dü­şüb­dür”.

So­na xa­nım bə­zən tə­fək­kü­rün, id­ra­kın az­lı­ğın­dan gi­ley edir: “Bir az id­rak ver, Al­lah, in­sa­nı ta­nı­ma­ğa, Bir az möh­lət ver, Al­lah, dün­ya­nı ta­nı­ma­ğa”. Bu, qəlb dün­ya­sın­dan Və­tən dün­ya­sı­na, fərd pən­cə­rə­sin­dən həm­və­tən­lə­rə ha­ray­lı, hay­qır­tı­lı ça­ğı­rış­dır. Hə­min ça­ğı­rı­şın fi­kir zin­da­nı ağır ol­du­ğu qə­dər də ruh­la­rı tit­rə­də­cək də­rə­cə­də cin­gil­ti­li­dir.

So­na xa­nı­mın hər şei­ri­nin öz rən­gi var, hər rən­gin də öz ov­qat ət­ri. Bu ətir gah sen­ti­men­tal duy­ğu­lar oya­dır... gah tən­ha­lıq­da xə­ya­la dal­ma­ğın ləz­zə­ti­ni ve­rir... gah ru­hu­mu­za Və­tən sev­gi­si­nin ra­yi­hə­si­ni çi­lə­yir... gah in­san­la­ra bəs­lə­di­yi­miz sev­gi­miz­də id­ra­kı­mı­za çı­raq tu­tur... gah ta­rı­ma çə­kil­miş əsəb­lə­ri­mi­zə sı­ğal çə­kir...

XIX əsr­də ya­şa­mış fran­sız ədi­bi Qus­tav Flo­ber, bəl­kə də, bu söz­lə­ri XXI əsr üçün ya­zır­dı: “Gə­lə­cək ədə­biy­yat elm və in­cə­sə­nə­tin vəh­də­ti­dir”. So­na xa­nı­mın poe­zi­ya­sın­da zə­rif in­cə­sə­nət ahən­gi, in­cə­sə­nə­tə aid pub­li­sis­tik ya­zı­la­rın­da güc­lü poe­tik ruh var.

İn­sa­na öm­rü Tan­rı bəxş edir, ata və ana onu dün­ya cı­ğı­rı­na sa­lır. Ya­şa­maq haq­qı isə da­xi­li mə­tin­lik, hə­yat ama­lı, vic­dan pak­lı­ğı, ira­də qə­tiy­yə­ti, iş­gü­zar­lıq əzm­kar­lı­ğı ilə qa­za­nı­lır. So­na xa­nım bu haq­qa inam və ül­viy­yət­lə qo­vu­şub. Onun duy­ğu­la­rı qo­şa qa­nad­lı­dır: poe­zi­ya mu­nis­li­yi və fəl­sə­fi ka­mil­lik.

Şa­ir ki­mi So­na xa­nı­mın ira­də azad­lı­ğı­nın ən­gin­li­yi əs­ra­rən­giz­dir; ic­ti­mai xa­dim ki­mi So­na xa­nı­mın fi­kir saf­lı­ğı hə­qi­qət me­ya­rı­dır; sə­nət ada­mı ki­mi So­na xa­nı­mın əqi­də qə­tiy­yə­ti ül­vi re­al­lı­ğa söy­kə­nir; və­tən­daş ki­mi So­na xa­nı­mın qey­rə­ti Və­tən sev­gi­sin­dən nur içir.

So­na xa­nım poe­tik dü­şün­cə­lə­rin­də, pub­li­sis­tik qə­na­ət­lə­rin­də fi­kir dün­ya­sı­na pən­cə­rə­ni ca­nı­na-qa­nı­na iş­lə­miş azad­lıq ru­hun­dan açır. Bu­na gö­rə də So­na xa­nı­mın yaz­dıq­la­rı­nı bir­nə­fə­sə oxu­maq olu; bu­na gö­rə də So­na xa­nı­mın mis­ra­la­rı­nı su ki­mi “iç­mək” həzz və ləz­zət ve­rir; bu­na gö­rə də So­na xa­nı­mın şe­ir­lə­rin­də çıl­ğın­lı­ğın yum­şaq ahən­gi, qə­rəz­siz sev­gi­nin qüd­siy­yə­ti, tə­mən­na­sız eh­ti­ra­mın hüs­nü, tor­pa­ğa bağ­lı­lı­ğın tə­ra­və­ti kö­nül ox­şa­yır; bu­na gö­rə də tən­ha oxu­cu So­na xa­nı­mın şe­ir­lə­ri­ni oxu­yan­da özü­nə həm­dərd, həm­fi­kir, sir­daş ta­pır.

“Za­man xə­bər­siz öt­dü...” ki­ta­bı haq­qın­da ça­pa­raq tə­əs­sü­rat­la­rı­mı bi­ti­rər­kən kön­lüm­dən keç­di ki, So­na Və­li­ye­va­nın mə­nə av­toq­raf­la ba­ğış­la­dı­ğı “Araz­ba­rı” şe­ir­lər ki­ta­bı­nı bir də və­rəq­lə­yim.

Xo­şum gə­lən xey­li mis­ra­nın al­tın­dan xətt çək­mi­şəm. Hə­min mis­ra­la­rı dö­nə-dö­nə oxu­dum, bir qis­mi­ni qa­ta­ra düz­düm... qa­ta­ra düz­düm... və gör­düm ki, bu mis­ra­la­rın baş hərf­lə­ri­ni üst­dən-aşa­ğı oxu­yan­da mü­əl­li­fin öz adı və so­ya­dı alı­nır.

“Sö­züm­də nur, süf­rəm­də şam”.

“Ovut qəm­dən oy­na­ya­nı”.

“Nif­rət­lə sev­gi­min həd­di – iki kir­pik mə­sa­fə­si”.

“Ay ür­kək ba­xış­lı kör­pə çi­çə­yim”.

“Və­tən sər­hə­di­dir Və­tən bay­ra­ğı”.

“Əli çı­raq­lı ana­mın yı­ğı­şar­dıq işı­ğı­na”.

“Ley­la­sız Məc­nun­dur in­san­sız yol­lar”.

“İçim par­daq-par­daq dərd zə­mi­si­dir”.

“Yol­la­rın do­la­yı­sı tez ça­tan olur”.

“Eh, mə­nim ar­zu­la­rım yol gə­lən mək­tub”.

“Və­tən Sət­tar qa­la­sı­dır, adın ta­ri­xin yad­da­şı”.

“Aya­ğım al­tın­da daş­lar dil açır”.

Hə­mi­şə öz adı­nı­zın və öz so­ya­dı­nı­zın sir­li-sehr­li, na­ğıl­lı, eti­raf­lı nəğ­mə­lə­ri­ni din­lə­yə­si­niz, So­na xa­nım!

“525-ci qə­zet”, 23 may 2013-cü il