Sona Vəliyeva
H.Cavid yaradıcılığının janr xüsusiyyətləri
Hüseyn Cavid yaradıcılığının zənginliyi görkəmli şair-dramaturqun əsərlərində ifadə olunan yüksək ideyalarla yanaşı, bu yaradıcılığın janr müxtəlifliyindən də irəli gəlir. Məsələ burasındadır ki, Hüseyn Cavidin sənət aləmindəki fəaliyyəti həm ötən əsrin əvvəllərinə, həm də 20-30-cu illərinə aiddir. Hər iki mərhələ ictimai-siyasi hadisələrlə zəngin olduğu kimi, ədəbiyyat tariximizdə müxtəlif ədəbi janrların təşəkkülü və formalaşması dövrü kimi tanınmaqdadır.
Görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlı ötən əsrin 20-ci illərində “romantik sənətə realizmin meyarları ilə” (5, 151) nəzər salaraq qələmə aldığı məqalədə yazırdı: “Deyə bilərlər ki, bir realizm arşını alıb da romantizmdən yaxa qurtarmış Cavidi ölçmək doğru olmaz... Əvvəla, Cavid sırf romantik bir yazıçı deyildir. Cavid gah romantik, gah idealist, gah realist kimi sentimentalistdir...” (26, 199). Əslində isə, poetik sistemi bütün təkamülü boyu romantizmin estetik qanunları çərçivəsində baş verən Hüseyn Cavidin yaradıcılıq metodunun fərqliliyindən deyil, daha çox janr müxtəlifliyindən bəhs etmək doğru olardı.
Məlumdur ki, “Azərbaycan ədəbi-bədii fikrinin inkişafında keyfiyyətcə yeni mərhələ olan XX əsr (sovet dövrü) Azərbaycan ədəbiyyatı fenomeni yeni janrların yaranması, mövcud olanların yeni forma çalarları kəsb etməsi ilə əlamətdar idi. Ədəbiyyat təkcə yeni ideyalarla zənginləşmirdi. Bu ideyalar özünün formalarını, janrlarını da müəyyən edirdi” (5, 381). Əlavə edək ki, XX əsrin lap əvvəllərindən başlayan forma-məzmun yeniləşməsi mücərrəd şəkildə deyil, konkret ədəbi şəxsiyyətlərin simasında həyata keçirilirdi. Təbii ki, Hüseyn Cavid də həmin dövrdə ədəbi həyatın aparıcı simalarından biri kimi Azərbaycan ədəbiyyatında forma və məzmun baxımından gedən prosesin mərkəzində idi. Xüsusilə, H.Cavidin dramaturgiya sahəsindəki novatorluğu ədəbiyyat tariximizin ən zəngin səhifələrindəndir (141; 170; 63; 58; 84).
Həm dünya ədəbiyyatının, həm də Azərbaycan klassiklərinin əsərləri göstərir ki, bədii yaradıcılıqda bir janrdan başqasına keçmək həmişə çox cazibədar olmuşdur. Onun üçün də “ədəbiyyatın bütün janrları insan həyatının mücəssəməsinə” (179, 275), tarixi, milli-mənəvi dəyərlərin inikasına yönəlik bir vasitə rolu oynayırdı. H.Cavid də öz müasirləri kimi bir janrdan başqa janra keçərkən növbəti formanın bədii imkanlarını daha çox nəzərə alırdı. Eyni zamanda, H.Cavidin yeni janr axtarışları sırf yaradıcılıq məsələlərinə aid idi. O, yaxşı bilirdi ki, hər hansı yazıçı və şairin öz ədəbi janrını tapması, bu janr daxilində yaradıcılıq potensialını ortaya qoya bilməsi yaradıcılıq prosesinin mühüm amillərindəndir. Hüseyn Cavidin forma və janr axtarışları ilk növbədə zəruri daxili ehtiyacdan irəli gəlirdi. Hətta o dərəcədə zəruri daxili ehtiyaca bağlı idi ki, janr axtarışları, forma yenilikləri H.Cavidi tərcüməçi kimi də çıxış etməyə sövq edirdi. Təsadüfi deyil ki, cavidşünas alim Azər Turan H.Cavidin tərcümə işindən uzun illər tədqiqatçıların diqqətini cəlb etməyən bir hadisə kimi bəhs edir: “Bu hadisə “Qurani-Kərim”in “ən-Nəhl” surəsinin 90-cı ayəsinin Hüseyn Cavid tərəfindən tərcüməsi məsələsidir” (175, 201).
Əlbəttə ki, H.Cavid hər şeydən əvvəl XX əsr Azərbaycan romantizminin görkəmli nümayəndəsi olan bir şair idi və bir çox şeirləri, misraları “romantik şeirlə, romantizm ilə bağlı proqram” şeirlər və misralar idi (68, 92). İlk qələm təcrübələrindən tutmuş 37-ci ilin repressiya hədəfinə rast gəldiyi günə qədər qələmə aldığı şeirlər onun möhtəşəm şair obrazının əbədiyaşarlığını təmin edib. Ancaq eyni zamanda, H.Cavid böyük filosof, Azərbaycan ədəbiyyatında ilk mənzum dramın banisi, qüdrətli dramaturq, faciə ustası, dəyərli pyeslər müəllifidir. Belə ki, “H.Cavid təqribən 30 il davam etmiş yaradıcılığı ilə Azərbaycan ədəbiyyatını həm məzmun, həm janrca zənginləşdirmiş qüdrətli şair, həm də mənzum dramaturgiyamızın banisidir” (33, 166).
XX yüzilliyin əvvəllərində H.Cavidin yaradıcılığı ilə özünün yeni böyük mərhələsinə qədəm qoyan Azərbaycan ədəbiyyatı onun simasında novator sənətkarını tapdı. “Dünya romantizm təcrübəsi və ənənəsi göstərir ki, bu ədəbi cərəyanın mövcud olduğu bütün xalqların ədəbiyyatında onun ilk növbədə özünəməxsus janr siması vardır. Bu mənada Cavidin XX əsr Azərbaycan romantizminə bəxş etdiyi mənzum dramaturgiya, konkret desək, mənzum faciə birbaşa elə romantik metodun özüdür” (72, 8).
“Ədəbiyyatımıza ilk mənzum dram əsərləri, yeni janr xüsusiyyətləri, mövzu, məzmun fərqlilikləri, mürəkkəb ideyalar sistemi, möhtəşəm obrazlar qalereyası, yeni vəzn keyfiyyətləri, Avropa poeziya janrlarını gətirən H.Cavid bədii yaradıcılığın imkanlarının, fəaliyyət məqsədinin daha geniş və müqəddəs olduğunu sübut etdi” (139, 6).
Eyni zamanda, Hüseyn Cavid təqribən iki min misradan ibarət olan “Azər” poemasının müəllifidir. O, “Azərbaycan dramaturgiyasına türk düşüncəsinin, ondakı epos təfəkkürünün imkanlarını, potensialını gətirən” (4, 25) qüdrətli dramaturqdur.
Bu mənada Hüseyn Cavid romantikası bütün zamanlar üçün öz cazibəsi, daxili dinamika və vüsəti ilə yenidən yaşamağı və canlanmağı özündə ehtiva edən bir romantikadır. İstər şeir, istərsə də mənzum dramlarına hakim olan bu romantik ruh H.Cavid yaradıcılığının poetik vüsətini bütün məqamlarda öz içinə alır.
Türkiyədə böyük yaradıcılıq məktəbi keçmiş Hüseyn Cavid mütəfəkkir şair və şəxsiyyət kimi cəmiyyətə lazım olan, günün vacib tələbləri ilə səsləşən fikirlərini, düşüncələrini böyük novatorluqla fərqli forma axtarışlarında ifadə edirdi. O, bir səma şairi olaraq arzusunda olduğu dəyərləri yalnız xəyal müstəvisində göz önünə gətirməklə yazıb-yaratmırdı, həm də bir maarifçi, publisist, esseist kimi dövrün, zamanın ger-çəkliyindən çıxış edərək yazırdı ki, “təcrübəkar müəllimlərə, həqiqətaşina xocalara malik olmaq üçün gec-tez iki böyük müəssisəyə ehtiyacımız var ki, biri milli bir darülmüəllimin, digəri də ruhani bir darülelmdən ibarətdir” (35, 214).
Millətə xidmət arzusu ilə yaşayan sənətkar bəzən bir əsərində müxtəlif janrlardan yararlanırdı. Həmçinin bu yararlanma mahiyyət etibarı ilə forma prinsiplərinə dayanan süni xarakter daşımır, müəllifin öz ideyalarını həyata keçirmək arzusundan qaynaqlanırdı. Bu məsələnin mənbəyi isə, şübhəsiz, şerlə dramaturgiyanın sintezində idi. Böyük şairin hələ yaradıcılığının ilk illərinə aid şeirlərində mənzum dram elementləri özünü kifayət qədər göstərməkdə idi. “Qız məktəbində” adlı şeirində olduğu kimi:
– Quzum, yavrum! Adın nədir?
– Gülbahar...
– Pəki, sənin anan, baban varmı?
– Var.
– Nasıl, zəngindir baban?
– Əvət, zəngin bəyzadə... (34, 45)
Ustad sənətkarın şirin bir təhkiyə yolu ilə həmsöhbətə çevirdiyi tərəflərin dialoqu sərbəst şeirin, eləcə də klassik əruz vəzninin məsnəvi formasının ortaq biçimi ilə oxucuya təqdim olunur.
Yaxud Əli bəy Hüseynzadəyə həsr olunmuş “Çiçək sevgisi” şeirində də canlı dialoqların şahidi oluruq:
– Efendim, annecigim! Şöylə saçdığın nə?
– Sakın,
Kuzum, ayaklama! Bunlar çiçək tohumlarıdır.
Seninçin iştə bir az sonra pembe, mavi, sarı
Güzel çiçəklər açar hepsi; anladınmı?
– Hayır,
Hayır, ben onları sevmem; benimki pek ayrı,
Şu yanda, bak şu küçük yerdə ayrı olmalıdır (187, 862).
Bu dialoq-şeirlər, əslində, H.Cavidin gələcək pyesləri üçün ilk məşq misalında çox səciyyəvidir. Eyni səciyyəvi hal şairin “Bakıda” adlı şeirinə də xasdır. Cavid yaradıcılığının ilk illərinə aid olan bu şeir belə bir remarka ilə başlayır: “Bakının neft mədənlərinə gedərkən Məsud və Şəfiqə arasında bir müsahibə... Şəfiqə bir az xəyalpərvərdir, uzaqdan neft buruqlarını görüncə sevinərək Məsuda göstərir:
Uzaq-uzaq, çox uzaq yerdə iştə bir orman,
Nasıl da xoş, nə qədər şairanə Sərvistan...
...Nə söyləyim, nə düşündünsə, həpsi nəşəpəzir,
Gözəl, sevimli, fəqət, şairanə bir təsvir (28, 45).
Dialoq, iki həmsöhbətin mühakiməli şəklində davam edən və cəmi 150 misradan ibarət olan bu şeir “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş”, “Xəyyam” kimi möhtəşəm dramaturgiya, “Azər” kimi dastan-poemanın yazılmasına vəsilə olan dəyərli bir örnəkdir. H.Cavid, şübhəsiz ki, səma şairi olmaqla bərabər, bu istiqamətdə olan fikir və düşüncələrini əruzun müxtəlif vəznlərində daha mükəmməl və sistemli şəkildə ifadə edib. Bununla belə, o, Avropa, Qərb ədəbiyyatından əxz etdiyi forma və texnologiyalarla bərabər, yeri gəldikcə anadilli poeziyamızın əksər janrlarından da məharətlə yararlanmışdır. Bütün hallarda isə bu janrlardan o, yerli-yerində, yaradıcı şəkildə bəhrələnmişdir. Məsələn, “Azər” poemasında “Məzarlıqdan keçərkən” başlıqlı bölmə 11 hecalı şeirlə başlayır. Daha çox qoşma formasında yazılan ilk 8 misradan sonra böyük sənətkar xüsusi həssaslıqla ritmin axarını belə dəyişir:
İştə mən sənə gəldim,
Bu gün çox şəndim.
Göz yaşlarımı sildim,
Dərdim yox mənim.
Bu forma, janr əvəzlənmələri, demək olar ki, H.Cavidin bütün yaradıcılığını izləyir. Bu izləniş hər şeydən əvvəl daxili bir dinamikaya, forma rəngarəngliyinə hesablanıb. Əruzdan – məsnəvidən və hecadan – gəraylı janrından əlaqəli, növbəli şəkildə istifadə etməyin nümunəsini göstərən H.Cavid şeirin ritmini əhvali-ruhiyyəyə, şəraitə, bəzən hadisələrin baş verdiyi məkan və zamana görə dəyişməkdə heç bir çətinlik çəkmir. Janr əlvanlığından böyük ustalıqla istifadə edən H.Cavid eyni zamanda Azərbaycan poeziya müstəvisində sonet janrının ilk nümunələrini yaradırdı (98). Poeziyanın bu janrında da H.Cavid təbii, inandırıcı və üslubuna sadiqdir:
Mən məhəbbət əsiriyəm hər an,
Hər zaman özlərəm bir öylə cahan
Ki, bütün kainata eşq olsun.
Romantik sənətkar ayrı-ayrı şeirlərində, “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Uçurum”, “Knyaz”, “Səyavuş”, “Xəyyam” kimi faciələrində, “Peyğəmbər” dramında, “Şeyda”, “Maral”, “Afət”, “Topal Teymur” kimi mənsur pyeslərində, “Azər” poemasında və başqa əsərlərində özünəməxsus janr texnologiyalarından yaradıcılıqla istifadə etmişdir. “Onun marşları, əsasən, dramlarının daxilində verilməklə ideya-bədii arxitektonikanın üzvi tərkib hissəsinə çevrilərək müəllif qayəsinin, obrazların daxili aləminin, dünyagörüşünün təqdimində əhəmiyyətli rol oynayır” (102, 184). Bütün bunlar onu sübut edir ki, Hüseyn Cavidin yaradıcılığındakı janr müxtəlifliyi onun əsərlərini bir-birindən ayıran amil yox, əksinə, bir-birinə yaxınlaşdıran və birləşdirən keyfiyyət kimi özünü göstərir.
rn