SONA VƏLİYEVA
İki “Şeyx Sənan”: qəzəl və mənzum faciə
Hüseyn Cavid ədəbiyyatımızın elə dahi klassiklərindəndir ki, onun keşməkeşli və ağır həyatı ilə zəngin, əvəzsiz ədəbi irsi arasında bir harmoniya, ahəngdarlıq mövcuddur. Yalnız böyük sənətkarların tərcümeyi-halı üçün səciyyəvi olan bu ahəngdarlıq və harmoniya H.Cavidin şəxsiyyəti ilə yaradıcılığının vəhdətini də təmin etmiş olur (105).
H.Cavid 1909-cu ildə Türkiyədə təhsilini başa vurduqdan sonra müxtəlif vaxtlarda Naxçıvanda, Gəncədə və Tiflisdə yaşayır və çalışır. Artıq bu dövrdə H.Cavid yeni əsərlər – şeirlər və pyeslər yazır, öz düşüncələrini bədii sözün gücü ilə ifadə etməyə çalışırdı. O, ədəbiyyat tariximizdə mənzum faciənin əsasını qoymaqla və onun ən parlaq nümunələrini yaratmaqla müasirlərindən xeyli dərəcədə fərqləndi. H.Cavid XX əsrin əvvəllərində sufizmə söykənməyin ənənəsini də təzələdi. H.Cavidin daxili dünyasına irfani sevgi və təsəvvüf fəlsəfəsi hakim idi. Onun İstanbulda dərs aldığı Rza Tofiq də bir təsəvvüf fəlsəfəsinin davamçısı, sufi xislətli mütəfəkkir kimi tanınırdı. “Türkiyə ədəbiyyatı tarixlərindən və əlaqədar tədqiqat materiallarından bizə məlum olur ki, Rza Tofiq həmçinin sufiliyin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur” (107, 118).
Düzünə qalsa, sufi dünyagörüşü H.Caviddə Türkiyədən əvvəl də mövcud idi. O, Türkiyəyə getməmişdən öncə öz daxilində həmin əhvali-ruhiyyəni yaşadırdı. Belə olmasaydı, 13 yaşında ikən “Gülçini biçarəyəm, mürşidi eşq olmuşam” deməzdi.
H.Cavid Naxçıvanda aldığı dünyəvi təhsildən sonra öz gələcəyini düzgün dəyərləndirmək baxımından Təbrizə yollanır. Təbrizdəki mədrəsə təhsili ədibi ədəbiyyata, islam dünyagörüşünə, irfani təlimə daha da yaxınlaşdırmışdır. Şübhəsiz, irfani təlimə keçmək üçün mədrəsə təhsili almaq, Qurani-Kərimi yaxşı bilmək gərəkli idi. Çünki Tanrıya gedən yol onu dərk etməkdən, dini elmləri mükəmməl mənimsəməkdən başlayır.
Bu dünyada nə varsa, məhv olar, simasını dəyişər, bir formadan başqa bir formaya keçər. Yalnız Allahdan başqa, çünki Allah bunları Yaradandır, Qadirdir. Bunun dərki məsələsində H.Cavidin özünün aydın mövqeyi var və bu, birbaşa irfani təlimdən qaynaqlanır. Nə qədər yüksək təhsil olacaqsa, bütün bunların kökündə ilahi elm durur, ilahi elmə olan münasibət durur. Bu fikir H.Cavidə “Şeyx Sənan”ı, “Peyğəmbər”i yazdırmalıydı ki, o, özünün irfani təlimlərə olan baxışlarını bir şair-filosof kimi bədii formada bəyan edə bilsin.
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Nizamidən və Füzulidən sonra ərəb əfsanəsinin romantik metod əsasında bədii əsərə çevrilməsi, sözün geniş mənasında, Hüseyn Cavidin adı ilə bağlıdır. Hüseyn Cavid “Ana” və “Maral” əsərlərindən sonra 1914-cü ildə “Şeyx Sənan” mənzum faciəsini yazdı. Faciənin əsasında “Şeyx Sənan” adlı ərəb əfsanəsi dayanırdı. “Şeyx Sənan” bir ərəb əfsanəsi kimi Şərq hadisəsi idi. H.Cavid islam dininin yayılması fonunda olan bu hadisəni irfani dəyərlərlə qovuşdura bilmişdir.
H.Cavid yaradıcılığında sufizmə dayanan Şeyx Sənan mövzusu “Şeyx Sənan” qəzəlindən başlayır. Bu şeirin yazılma tarixi dəqiq bilinməsə də, onun “Şeyx Sənan” faciəsindən əvvəl qələmə alınması barədə Hənəfi Zeynallının fikri doğrudur: “Bahar şəbnəmləri”ndəki “Şeyx Sənan (türbəsi önündə)” qəzəlinin “Şeyx Sənan” pyesindən əvvəl yazıldığına şübhə ola bilməz. Çünki şəkil, üslub və lisan etibarilə qəzəl pyesdən əski olacaqdır... Pyesdə olan dil büsbütün başqadır. İşlənmiş və ədəbi süzgəcdən keçmiş, bişmiş bir dildir” (183, 109-110). Tənqidçi Əkbər Ağayev yazır: “Pyesi yazmazdan əvvəl Cavid “Şeyx Sənan” adlı kiçik bir şeir yazmışdır” (2, 95).
Qəzəl Şeyx Sənanın türbəsi önündə söylənir və bir növ H.Cavidin sanki Şeyx Sənanla danışığını əks etdirir. Ümumiyyətlə, romantik ədəbiyyatda dağla, daşla, ağacla, dünyasını dəyişmiş insanlarla danışıq son dərəcə təbii və anlaşılandır. Füzulinin “Leyli və Məcnun” poemasında da Məcnun dağla danışır. H.Cavidin qəzəli şairin Şeyx Sənana müraciəti ilə başlayır:
Oyan, ey piri-xoşdil! Qalx, ayıl bir xabi-rahətdən!
Qiyamətdir, qiyamət!.. Qalx, oyan, zövq al bu fürsətdən.
Mələklər göydən enmiş, feyz alırlar xaki-pakindən,
Seçilməz şimdi əsla məqbərin gülzari-cənnətdən (28, 72).
Belə bir müraciətə poeziya tariximizdə az-az rast gəlinir və həmin misralar H.Cavidin türbə önündə keçirdiyi hisslərin səmimi və təbii ifadəsidir. H.Cavid burada irfan adamı – bu təlimin dərinliklərinə enmiş bir adam kimi danışır. Şübhəsiz, daxili mənəviyyat zənginliyi müəllifi belə dərin məna yükünə malik ifadələrlə danışmağa sövq edir. Bu, dahi H.Caviddir və o, irfani təlim almış bir filosof yazar olduğu, sufi təriqətini yaxşı bildiyi, İlahi həqiqətin hər şeydən yuxarıda durduğunu anladığı üçün Şeyx Sənana məhz belə müraciət edib.
Qəzəlin ilk misralarında Şeyx Sənana rəğbət hissi ifadə olunmuşdur. Şair bu fikirdədir ki, indi ona səcdə edənlər əvvəlkindən daha çoxdur, hətta mələklər də onun uyuduğu torpaqdan məmnunluq duyurlar. Eyni zamanda bura cənnətə bənzəyir. Cənnətin necəliyi barədə isə artıq H.Cavid ilk şeirlərindən olan “Hübuti-Adəm”də geniş təsəvvür yaratmışdır (28, 35).
H.Cavidin “Şeyx Sənan” qəzəlinin ilk misrasında ucalan “oyan!” nidaları dramaturqun “Şeyx Sənan” faciəsində Şeyx Sənanın Xumarı səsləməsi ilə, demək olar ki, eynidir:
Oyan artıq, Xumar, oyan, gedəlim,
Şu müləvvəs mühiti tərk edəlim.
Hər tərəfdən hücum edər əğyar,
Qalx, oyan, nazənin Xumar, Xumar! (29, 270)
Hər iki bədii nümunədə müraciət edənlər (qəzəldə şair özü, faciədə Şeyx Sənan) və müraciət olunanlar (qəzəldə Şeyx Sənan, faciədə Xumar) ayrı-ayrı olsa da, fikir və ideya üst-üstə düşür. Şeirdəki “piri-xoşdil” ifadəsini dramatik əsərdə “nazənin Xumar” ifadəsi əvəz edir. Bu isə sadəcə olaraq, müraciət olunan obyektin müxtəlifliyinin nəticəsidir.
Yenə də qəzəldəki mələklərin göydən enməsi və Şeyx Sənana pərəstiş etməsi faciədə ona yaxın formada təkrarlanır:
Nə qədər şairanə, solğun nur!
Aman Allah, nasıl da xoş uyuyur.
Bu ilahi sükuta qarşı, Xumar!
Həp mələklər olur pərəstişkar (29, 267).
Qəzəldəki “Mələklər göydən enmiş, feyz alırlar xaki-pakindən” misrası ilə faciədəki “Həp mələklər olur pərəstişkar” misrası arasında tərəddüd etmədən bərabərlik işarəsi qoymaq olar.
Donanmış hər tərəf pürşölə yıldızlarla... caizdir
Ki, Tiflis ərşi-pürəxtərlə dəm vursun rəqabətdən.
Ayıl ey şeyxi-vəcdavər! Ayıl, baq gör nə aləmdir?
Cihan sərməst olub rəqs eyliyor şevqü şətarətdən (28, 72).
Allaha dualarımız zamanı qəlbimizdə bir heyrət baş qaldırmışsa, o böyük Yaradan duaların gedişinə yol açmış olur. Azan niyə musiqi ladı, muğam üstündədir? Cavab çox sadədir: səsin titrəyişi heyrət yaradır. Fövqəladə hisslər səslə, sözlə birləşərək dua kimi Tanrıya yol alır. Simlərə toxunanda da titrəyiş yaranır, o musiqidə bir rezonans, rəqs baş verir. H.Cavid ona görə yaradıcılığının çox yerində bu rəqs sözünü işlədir, hətta “Rəqs adlı şeir də yazmışdır (28, 73). Heyrət yarananda, titrəyiş baş verəndə bu titrəyiş Tanrıya gedən yolu işıqlandırır, Allaha çatır.
Digər tərəfdən, H.Cavid gözəl təbiətə vurğunluğunu gizlədə bilmir, bütün bu xoş əhvali-ruhiyyənin, bu gözəlliyin məhz Tiflisə aid olduğunu nəzərə çarpdırır. Tiflis öz gözəlliyi ilə ulduzlarla rəqabətə girmək qüdrətindədir. Qəzəldəki bu təbiət lövhəsi “Şeyx Sənan” faciəsində Qafqazın, konkret olaraq Tiflisin təsviri ilə əvəzlənir:
İştə Qafqas!.. Səfalı bir məva!
Allah-allah, nədir bu abü-həva?
Nə qadar şairanə bir xilqət!
Yerə enmişdir adətən cənnət (29, 166-167).
Qəzəlin sonrakı misraları məslək, əqidə məsələsinə yönəldilmişdir:
Uyub sən bir mələksimayə satdın dini, imanı;
Atıb ehkami-quranı, uzaqlaşdın təriqətdən.
Fəqət xoş bir təriqət qoydun, əsla məhv olub getməz,
Cahan durduqca parlar, yüksəlir, düşməz təravətdən (28, 72).
Bu iki beyt yalnız bir yerdə təhlil edildikdə H.Cavid fikrini düzgün izah etmək mümkündür. Çünki ikinci beyt birincini aydın şəkildə izah edir. Birinci beytdə Şeyx Sənan dini, imanı satmaqda ittiham olunur. Dini, imanı mələksimaya satmaq fikri “Şeyx Sənan” faciəsində Şeyx Mərvanın dilindən verilir:
Şeyximiz satdı dini, imanı,
Şeyximiz atdı hökmi-Quranı.
Hökmi-Quranı atdı bir qız için,
Həm şərab içdi, həm xaç asdı, bilin! (29, 232)
Tam aydın görünür ki, qəzəlin bir beytində ifadə olunan fikirlə faciədə söylənilən fikir üst-üstə düşür.
Digər beytdə isə Şeyx Sənanın hansı məsləyə xidmət etdiyi göstərilir. Onun öz dinindən ayrılması ilə yeni bir təriqət yaratması alqışlanır. Şair Şeyx Sənana ona görə haqq verir ki, o, hansı yolun yolçusu olmasına baxmayaraq, yeni bir yolun, yeni bir dünyagörüşünün yaradıcısıdır.
Eynilə faciədə də Şeyx Hadi məhz belə bir mövqedədir:
Şeyx Sənan, o bir böyük ümman,
Onda yoq qərü ibtida, payan.
Onu idrak için kəmal istər,
Əhli-zevq istər, əhli-hal istər (29, 235).
H.Cavid deyir ki, biz çox təriqətlər görmüşük, amma sənin yaratdığın ilahi eşq təriqətidir. Eşq təriqəti – fərqi yoxdur müsəlman olsun, buddist olsun, sufi olsun, bu, eşq təriqətidir – Tanrıya olan eşq təriqəti... Eşq təriqətində bir ucalıq varsa da, o da Tanrı ucalığıdır, Allahı dərk etməkdir. Sən Tanrını dərk etdin, böyük bir təriqət yaratdın. Bu, Şeyx Sənan–Xumar təriqətidir. Görkəmli ədəbiyyatşünas alim Yaşar Qarayev qəzəl haqqında yazır: “Şeyx Sənan” eşqin qüdsiyyəti haqqında mahnı, lirik, şairanə bir nəğmə idi” (132, 24). Ədəbiyyatşünas Vəli Osmanlı isə eyni fikirləri “Şeyx Sənan” faciəsi haqqında söyləyir: “Bu “ruhani eşqlə” əsərdə romantik eşq konsepsiyasının əsası qoyulur və bu “ruhani eşq” – romantik ideala çevrilir” (159, 85).
Ziyarətgahını gülbusələr təzyin edər hər an,
Sən əhli-eşq için bir kəbə yapdırdın məhəbbətdən.
“Nədir mənası eşqin?!” söyləyənlər nerdə? Bir gəlsin,
Görüb qüdsiyyəti-Sənanı, lal olsun xəcalətdən.
Məhəbbətsiz bütün mənayi-xilqət, şübhəsiz, heçdir;
Məhəbbətdir, əvət, məqsəd şu pürəfsanə xilqətdən (28, 72).
İndi artıq hamı Şeyx Sənanı ziyarətə gəlir, Şeyx Sənan türbəsi eşq əhli üçün səcdəgahdır, seçilmiş yerdir. Artıq təzə bir səcdəgah yaratdın – deyir. İstər əfsanədə, istərsə də H.Cavidin Şeyx Sənana müraciət etdiyi yerdə – Tiflisdə, xristian məkanında bir ruh səcdəgahı, kəbə yaranıb. O, Kəbə də, Şeyx Sənan türbəsi də ola bilərdi. Amma oraya ilahi bir mahiyyət göndərildi – eşq məbədi ucaldıldı. Yer üzündə məbədlər çoxdur, sevgiyə, eşqə ucaldılan məbəd isə Şeyx Sənan türbəsidir. Burada Tanrıya olan bir eşqin məbədi yüksəldi.
Kim eşqin mənasını bilmək istəyirsə, onu məhz Şeyx Sənandan öyrənə bilər. Şeyx Sənana istinadən H.Cavidin də gəldiyi qənaət budur ki, dünyada hər bir şey məhəbbətə bağlıdır. H.Cavid bu nöqtədə “Eşqdir mehrabı uca göylərin, Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin” deyən Nizami Gəncəvi ilə birləşir.
Şeyx Sənanın bütün vəziyyəti və halı bu şeirdə ortaya qoyulur. Sanki Şeyx Sənan türbəsi önündə yazılmış bu şeirdə H.Cavidin “Şeyx Sənan” faciəsinin məzmunu əks olunmuşdur. Bu mənada “Şeyx Sənan” qəzəlini “Şeyx Sənan” faciəsinin proloqu da hesab etmək mümkündür.
