SONA VƏLİYEVA
“Şeyx Sənan” faciəsində əfsanə mövzusu
və romantik qəhrəman
2.2.1. “Şeyx Sənan” əsərində əfsanə ilə faciənin vəhdəti
Azərbaycan ədəbiyyatında romantik metodun tarixi kifayət qədər zəngin və qədimdir. Onun ən parlaq təmsilçisi olan Nizami Gəncəvidən başlayaraq Nəsimi və Füzuli də daxil olmaqla Hüseyn Cavidə qədər olan ədəbiyyatımızın böyük bir dövrü romantik metodla bağlılığını qoruyub saxlamışdır. Nizami və Füzulinin “Leyli və Məcnun” poemalarında olduğu kimi, H.Cavidin də “Şeyx Sənan” faciəsində romantik inikas üsulu özünü bariz şəkildə göstərir. Görkəmli ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayev bu ənənənin qorunub yaşadılmasını çox dəqiq şəkildə şərh edərək yazır: “Şeyx Sənan” aşiqanə-fəlsəfi faciədir, Hüseyn Cavid yaradıcılığının “Leyli və Məcnun”udur” (133, 100). Daha maraqlı cəhət isə ondan ibarətdir ki, hər üç əsərdə əfsanə ilə romantik metodun vəhdəti vardır. Ola bilsin ki, H.Cavidin ədəbiyyat tariximizdə ilk dəfə olaraq faciəni mənzum formada – şeirlə qələmə alması və bu əsərdə əfsanə ilə romantik metodun vəhdətini yaratması Nizami və Füzuli ənənələrinə sədaqətdən irəli gəlmişdir.
Yuxu (H.Caviddə röya!) motivi romantik ədəbiyyatın ən aparıcı motivlərindən biridir. Əslinə qalsa, faciədə hadisələrin istiqamətinə əsas yön verən məqam da məhz birinci pərdədə Şeyx Sənanın röyasıdır. Həmin səhnəni çox dəqiqliklə mənalandıran Hənəfi Zeynallı yazır: “Hələ birinci pərdə açıldıqda Şeyx Əbuzərin niyazi ilə Sənan eşqindən sarsılmış Zəhranın içəri girər-girməz öz sevgilisini sorması keyfiyyəti, ilk addımda müəllifcə ən yüksək sayılan bu iki müqəddəs və böyük duyğunun bir-biri ilə çarpışdığını və bununla da ümum əsərin ruhunu təyin etmiş olur” (183, 124). Şeyx Sənanın bu röyadan əvvəlki halını Zəhra ilə Əzranın söhbəti aydınlaşdırır. Belə ki, Şeyx Sənanla Zəhra altı ildir nişanlıdır. Zəhra Əzraya bu qədər müddətdə nişanlı olmalarını xatırladıb gileyini bildirir. Elə bu zaman uzaqdan görünən Şeyx Sənanın pərişan halı Zəhranı daha çox narahat edir. Bu narahatlıq Zəhra ilə Şeyx Sənanın aşağıdakı dialoqunda öz ifadəsini tapmışdır:
Zəhra
Səndə var bəlli, bir yığın əsrar.
Söylə, aç söylə, bivəfa, qəddar!
Nə qiyafət bu? Sanki ağlarsın?
Şeyx Sənan
Şimdi get, sonra, sonra anlarsın (29, 127).
Bu dialoqdan da bəlli olur ki, Şeyx Sənan əvvəlki Şeyx Sənan deyil. O artıq yeni bir əhvali-ruhiyyənin daşıyıcısıdır. Əslində, Şeyx Sənanın Zəhraya söylədiyi “get, sonra anlarsan” sözləri də məhz həmin yeni əhvali-ruhiyyənin ifadəsidir. Amma Zəhra geri çəkilmək istəmir, Şeyx Sənana olan ittihamını davam etdirir və onun vaxtilə Zəhraya verdiyi vədləri xatırladır:
Zəhra
Bəndə, bilməm, nədir bu taleyi-şum!
Sana halım deyilmidir məlum?
Altı yıldır sənin əsirin ikən,
Şimdi biganəyimmi gönlünə bən?
Nə təbiət bu səndə? Həm nə tuhaf!
Yoqmudur səndə mərhəmət, insaf?
Nerdə əvvəlki vədlər, əcəba?
Əcəba, yoqmu, yoqmu, səndə vəfa?
O məhəbbətlə parlayan gözlər,
Şimdi bir başqa macəra söylər.
Qalmamış bəndə zərrə tabü-təvan,
Məni qəhr et də, lakin atma, aman!..
Şeyx Sənan
Səni atmaqmı!? Bir düşün, əcəba,
Bu olur şeymi, nazənin Zəhra?
Sən mələksin, sevimli afətsin... (29, 127)
Dialoqdan göründüyü kimi, Şeyx Sənan öz vədinə heç vaxt xilaf çıxmadığını bildirir. Hətta Zəhranı “mələk”, “afət” adlandırır. Amma bu münasibət çox da uzun sürmür. Əsərdə verilmiş aşağıdakı remarka vəziyyəti tamamilə dəyişir: “Bu sırada səhnənin işığı çəkilir, ta ucda ikinci pərdə qalxar. Azacıq yüksəkdə olduqca şairanə, cazibədar, behişti bir mənzərə görünür. Altın qanatlı mələklər əl-ələ, qol-qola olaraq incə qəhqəhələrlə gülüşüb gəzinirlər. Təbii, mələk qiyafətində olan Xumar da onların içində bulunur” (29, 128). Xumar Şeyx Sənana “Şeyx, gəl-gəl! Sevimli Sənan, gəl! Sana layiq deyil o yer, yüksəl!” (29, 128) çağırışı edir. Artıq şaşqın və həyəcanlı olan Şeyx Sənan “pəri” və “mələk” sözlərini Zəhraya deyil, məhz Xumara ünvanlayır:
Ah, o... Cənnət pərisi, nazlı mələk!
Bana yüksəl diyor gülümsəyərək (29, 128).
Zəhranın sonrakı sualına da eynən belə bir cavab verir: “Baq da gör, iştə cənnət, iştə mələk!” (29, 128). Xumar yenə də Şeyx Sənanı yüksəlişə səsləyir:
Durma, yüksəl, ənisi-ruhum, gəl!
Mütərəddid görünmə! Gəl, yüksəl!
Oxunur gözlərində nuri-dəha,
Yüksəl, ey şeyx! Gəl, düşünmə daha!.. (29, 129).
Faciənin süjetində mühüm bir mövqeyə malik olan Xumarın Şeyx Sənanı yüksəlişə çağırış motivini bir çox tədqiqatçılar çox doğru olaraq romantik metodun təbiətinə uyğun hadisə kimi dəyərləndirmişlər (62, 32; 72, 174).
Bütün bunlar tamamilə təsdiq edir ki, Şeyx Sənan artıq Zəhranın təsəvvür elədiyi sevgili ola bilməz. Zəhranın Şeyx Sənana olan məhəbbəti Şeyx Sənanı Yerə bağlayan məhəbbətdir. Bunun əksinə olaraq Xumar isə onu göylərə səsləyir. Görkəmli ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayev Şeyx Sənanın dəyişməsi ilə bağlı yuxunun və xəyalın rolundan danışarkən yazır: “Şeyx Sənanın yuxusu və gözünə görünən xəyalların səhnədə görünməsi təbiidir. Çünki bunlar, əslində, Sənanın qəlbində baş verən və romantik dram poetikasının qanunlarına rəğmən, səhnədə də təcəssüm edərək obrazlaşan fikir və düşüncələrdən başqa bir şey deyildir” (131, 97).
Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan” faciəsində əfsanə ilə romantik metodun vəhdətini göstərən amillərdən biri də xəyaldır. Əsərin üçüncü pərdəsinin ikinci səhnəsində həm Şeyx Sənan, həm də Xumar xəyali formada görünürlər. Həmin hadisədən öncə Şeyx Hadi ilə Əbülüla Şeyx Sənan haqqında danışırlar. Şeyx Hadi istəyir ki, Əbülüla gedib Şeyx Sənandan bir xəbər öyrənsin. Əbülüla gedəndən sonra tək qalan Şeyx Hadinin gözləri qarşısında atəşlər və alovlar içərisində olan Şeyx Sənan canlanır. Şeyx Sənan artıq ilk pərdədə hiss edilməyən bir eşqdən danışır:
Yandım, Allah!.. Nədir bu işgəncə?
Həm nə dəhşətli, datlı əyləncə!..
Atəşi-eşq bir səadət imiş,
Bu da bir başqa dürlü cənnət imiş.
Bəndə yoq iştika, fəqət, ya Rəbb!
Yoqmudur səndə mərhəmət?! Ya Rəbb!..
Gəliyor həp bu hiylələr səndən,
Bəni bilməm niçin yaratdın sən?! (29, 223)
Məlum məsələdir ki, bu eşq Zəhraya olan məhəbbətdən tamamilə fərqlənir. Şeyx Sənan bu eşqi həm işgəncə, həm də dadlı əyləncə hesab edir və Tanrını bu eşq atəşinin səbəbkarı bilir.
Şeyx Hadinin gözləri qarşısında xəyal içərisində olan bir mələk də peyda olur. Mələk (əslində isə Xumar!) Yaradanın Şeyx Sənanı unutmadığını söyləyir və onun əsl pənahının da Tanrı olduğunu bildirir. Eyni zamanda, Mələk (Xumar!) Şeyx Sənanı yenə göylərə səsləyir:
Səni təqdis edər mələklər, inan,
Hiç təlaş etmə, gəl, böyük Sənan! (29, 224)
Şeyx Sənandan heç bir xəbər bilməyən Şeyx Hadi gördüyü bu xəyali mənzərəni həqiqət hesab etmək tərəddüdü içərisində qalır: “Əcəba! Bir həqiqətmi gördüyüm röya?!” (29, 231). Bununla yanaşı, o, Şeyx Sənanın başında nəsə bir hadisənin olduğu qənaətinə də gəlir. Bir az sonra isə Şeyx Sədra Şeyx Sənanın qənaətini təsdiq edir:
Şeyxi bizdən ayırdı Gürcüstan,
Şimdi artıq o, başqa bir insan... (29, 231)
Şeyx Sədranın sözlərindən Şeyx Sənanın artıq başqa bir insan olduğu fikri meydana çıxır. Bu, Şeyx Sənanın daxilən dəyişməsinin işarəsidir. Amma hələlik bu dəyişmənin nədən ibarət olması tam aydınlaşmır. Ona görə də Şeyx Mərvan başqa bir mövqe açıqlayır və Şeyx Sənanı satqınlıqda ittiham edir:
Şeyximiz satdı dini, imanı,
Şeyximiz atdı hökmi-Quranı,
Hökmi-Quranı atdı bir qız için,
Həm şərab içdi, həm xaç asdı, bilin!
O qadından qaçan böyük Sənan,
Domuz otlatmaq üzrə oldu çoban (29, 232).
Bu müqayisələrdə digər obrazlardan fərqli mövqeyi Şeyx Sənanı və Mələyi röyada görən Şeyx Hadi bildirir:
Gəldiniz?.. Həm də Şeyx Sənansız!..
Cümləniz bir cəsəd ki, həp cansız.
Qaliba, sizcə, öylə bir ustad,
Olunur şimdi lə’nü tənlə yad!? (29, 233)
Şeyx Hadinin sonrakı sözləri isə Şeyx Sənanı mürşid kimi təqdim edir:
Sizdə insaf yoq, həmiyyət yoq!
Mürşidi-binəzirə hörmət yoq.
Çünki yoq ruhunuzda ülviyyət,
Qəlbiniz həp zəbuni-süfliyyət...
Tutsa afaqı şöleyi-hikmət,
Onu duymaz dumanlı gözlər, əvət.
Şeyx Sənan, o şəmsi-aləmtab
Oldu kafir, xaç asdı, içdi şərab;
Hər nə yapdisə, şübhəsiz, siz də –
Siz də həp yapmalıydınız, siz də,
Siz də həp olmalıydınız tərsa,
Məsiyətdənmi qorqdunuz yoqsa!..
Halbuki küfrü Şeyx Sənanın,
O fəzilətli piri-irfanın
Sizin imanınızdan uladır,
Haq bilir, həm də bin qat əladır (29, 233-234).
Yaxud yenə Şeyx Hadi davam edir:
Şeyx Sənan, o bir böyük ümman,
Onda yoq qərü ibtida, payan.
Onu idrak için kəmal istər,
Əhli-zevq istər, əhli-hal istər (29, 235).
Şeyx Hadinin tutduğu bu mövqeyin səbəbi özünün dediyi kimi, “Ah, əvət, şimdi gördüyüm röya”dır” (29, 235). Röyanı isə özü belə təqdim edir:
Gördüm əlan ki, şeyxi-dərbədərim
Yanıyor... halı pək müşəvvəşdir.
Bütün ətraf alavdır, atəşdir.
Parlar əllərdə həp qılıc, xəncər,
Titrətib şeyxi zəhrəçak eylər.
(Hər kəsdə dərin bir heyrət)
Nagəhan bir gözəl, sevimli mələk
Endi göydən, təbəssüm eyləyərək.
Şeyxi qaldırdı səmti-balayə,
Ərşi-əlayə, qürbi-mövlayə (29, 236).
H.Cavidin “Şeyx Sənan” faciəsində əfsanə ilə romantik metodun vəhdətini göstərən əsas məqamlardan biri də qəhrəmanların uçuşu ilə bağlı olan səhnədir. Bu məqam əsərin sonunda verilmiş “Əlavə” hissəsindədir. Faciənin əlavə hissəsi kədərli bir remarka ilə başlayır: “Aydın bir mayıs gecəsi... Kürdən azacıq kənarda çiçəkli yeşil bir dağ kəməri... Şeyx Sənan Xumarı qolları arasında tutmuş olduğu halda pək güc nəfəs alaraq yorğun adımlarla dağın təpəsinə çıqmaq istər, fəqət yürüməyə taqəti qalmadığından Xumarın duyğusuz, hərəkətsiz vücudunu yerə bıraqır və başını dizi üstünə alaraq, dağınıq saçlarını oqşamağa başlar” (29, 267). Eyni zamanda Şeyx Sənan Xumarı “ruhum”, “qönçeyi-bahar”, “nazənin dilbər” ifadələri və “Nə qadar şairanə, solğun nur!” misrası ilə vəsf edir (29, 267). Şeyx Hadi Şeyx Sənanı getməyə səsləyəndə o, Xumarı “qayeyi-əməl” səviyyəsində təqdim edir. Şeyx Hadi söyləyəndə ki, Xumar artıq ölmüşdür, Şeyx Sənan ona “Hiç ölürmü mələk?” cavabını verir. Şeyx Mərvan da Şeyx Sənanın geri dönməsini istəyir. “Artıq mürşidlik özü Şeyx Sənan üçün maneəyə çevrilmişdir. Həmin tituldan istifadə edərək ona əngəl törədən şeyxləri rədd etməkdən başqa elə bir çıxış yolu yoxdur. Şünki artıq Şeyx Sənanı özünün ziyarətgah olmasından daha çox, Xumarın ziyarətinə – yüksəklik ziyarətgahına getmək düşündürür” (72, 159). “Azərbaycanda yaradılmış tragik surətlər içərisində Şeyx Sənan ən qüvvətli, mənəvi cəhətdən ən zəkalı bir mütəfəkkir obrazdır ki, dönüklük, əzmində tərəddüd ona yaraşmır” (163, 130). Şeyx Sənan yenə ümidlə Xumara üz tutur:
Oyan artıq, Xumar, oyan, gedəlim,
Şu müləvvəs mühiti tərk edəlim.
Hər tərəfdən hücum edər əğyar,
Qalq, oyan, nazənin Xumar, Xumar! (29, 270)
Yaxud:
Bizə düşmandır iştə həp aləm,
Xumar, insaf et, of! Qılma sitəm (29, 270).
Şeyx Sənanın bu sözlərində Xumara olan ülvi məhəbbətlə bərabər, ideala sədaqət də öz ifadəsini tapmışdır. Vaxtilə Xumar Şeyx Sənanı göylərə səsləyirdisə, indi artıq bu missiyanı Şeyx Sənan icra edir. Mühitin əzablarından, ona hücum edən insanların haqsızlığından can qurtarmaq üçün yalnız o mühitdən və o insanlardan ayrılmaq vacib idi. Bütün bunların fövqündə isə Şeyx Sənanın sufiyanə məhəbbəti dayanırdı. “Faciənin qəhrəmanı Şeyx Sənan bir neçə təkamül mərhələsindən keçir və əsərin sonuna doğru həyatın mənasını, əsl bəşəri həqiqəti dərk etmiş bir filosofa çevrilir” (155, 66). Hətta Şeyx Sənan bu məhəbbət yoluna qalxa bilməyən Xumarı ittiham etməkdən də çəkinmir:
Yeni gülmək dilərdi taleyi-dun,
Ah, vəfasız mələk, niçin susdun?
Bəni atmaqmı istiyorsun? A-h!
Bana sənsin fəqət yeganə pənah.
(təkrar zəhrxənd ilə)
Bu sükutunda başqa mə’na var,
Yenə küsdünmü? Söylə, söylə, Xumar!
Nazəninim! Düşün, deyilmi günah,
Atsa həmrahı yolda bir həmrah? (29, 270)
Şeyx Sənan Xumarın oyanıb qalxa bilməməsini və ruhsuz bir cəsəd olduğunu biləndən sona Tanrıya da üz tutur:
Mərhəmət yoqmu? Ey böyük Yaradan!
A-h ədalət!?
(Xumarə)
Xumar, ey afəti-can! (29, 271)
Heç bir nəticə alınmayanda isə o da huşsuz halda yerə yıxılır. Hüseyn Cavid onun bu halını remarkada canlandırır: “Yaralı və dərin ahlar çəkərək gah göyə, gah Xumara baqar. Sonra məcnunanə bir tevr ilə sırıtaraq həm gülmək, həm də ağlamaq istər, lakin hiç birinə müvəffəq olamaz. Gözləri dışarı fırlamış olduğu halda, Şeyx Hadi ilə Şeyx Mərvana hücum etmək istər. Birdən-birə dönüb Xumara baqar, təkrar sırıtaraq fələkzədə bir sərxoş kibi yarım səslə – “Ah!” deyə düşü verir” (29, 271). Bu halda isə şeyxlər və müridlər Şeyx Sənanın oyanmasını istəyirlər:
Nə müdhiş səadət! Nə dilbər fəlakət!
Oyan, qalq! Oyan, ey əsiri-məhəbbət!
Oyan, şeyx! Oyan, şeyxi-sahibkəramət!
Deyil şimdi əsla dəmi-istirahət.
Oyan, şeyx, oyan, şeyx, oyan, Şeyx Sənan!
Ayıl xabi-rahətdən, ey piri-irfan! (29, 272)
Eyni sözləri gürcülər də Xumar haqqında deyirlər:
Oyan, ərusi-nevbahar!
Ayıl, ey afəti-cihan!
Oyan, Xumar, oyan, Xumar!
Oyan, oyan, Xumar, oyan!.. (29, 272)
Lakin bütün bunların hamısı əbəsdir. Artıq Şeyx Sənan və Xumar yoxdur. Bu yoxluq şeyxlər, müridlər və gürcülər üçün real yoxluqdur. Amma hadisələrin bu gərgin məqamında görünən Dərviş üçün isə Şeyx Sənanla Xumar yeni bir dünyaya qədəm qoyurlar. Onun müqayisəsi çox ibrətamizdir:
Pək tuhaf, bən nə söyləyim!.. Həpiniz
Adəta canlı bir cənazəsiniz.
Şeyx Sənan Xumarı izləyərək
Rəqs edər göydə şimdi, sanki mələk.
Sizdə yalnız gurultu, dəhşət çoq;
Fəhmü idrak yoq, bəsirət yoq.
Hər kimin kor deyilsə vicdanı,
Görür əlan Xumarı, Sənanı (29, 274).
`Dərviş Şeyx Sənan və Xumarın eşqinə ülvi, İlahi eşqin simvolu kimi baxır. Bu məhəbbəti Şeyx Mərvan və Şeyx Nəim heç vaxt duya bilməzlər. Ona görə də yenə Dərviş deyir:
Heyhat!
Hər kimin korsa qəlbi, vicdanı,
Edəməz dərk o, nuri-yəzdanı (29, 275).
Beləliklə, H.Cavid Xumar ilə Şeyx Sənanı qol-qola olaraq buludlar içində uçuşduqları kimi təqdim edir. İşıqlı adamları özündə ehtiva edən Ümum onların uçuşunu görür və söylənmiş aşağıdakı sözlərlə əsərə artırılmış “Əlavə” bitir:
Yüksəldilər İsa kibi,
İşgəncədən qurtuldular.
Ruhaşina röya kibi
Qeyb oldular, qeyb oldular!
Yüksəldilər, yüksəldilər,
Cənnətdə rahət buldular,
Yüksəldilər, yüksəldilər,
Qeyb oldular, qeyb oldular (29, 278).
H.Cavid “Şeyx Sənan” faciəsi tamaşaya qoyularkən üçüncü pərdənin ikinci səhnəsinin və sondakı əlavənin atılmasını xüsusilə qeyd etmişdir. Bu, bir tərəfdən yuxunun-röyanın, xəyalın və qəhrəmanların uçuşunun ozamankı teatrın texniki imkanları ilə canlandırılmasının çətinliyindən doğurdusa, digər tərəfdən də həmin məqamlar romantik metodun həqiqi mənzərəsinin əsl ifadəsi demək idi. H.Cavidin “Şeyx Sənan” faciəsində röya, xəyal və uçuş əfsanə ilə romantik metodun vəhdətini təmin edən əsas amillər kimi çıxış edir. Bu amillər Şeyx Sənanın özünü də əsl romantik qəhrəmana çevirir.
H.Cavid “Şeyx Sənan” əsəri ilə Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm cərəyanının ən nadir incisini yaratdı və dünya romantizminə töhfə verdi.
rn