SONA VƏLİEVA YAZIR
Həyatda və mənəviyyatda uçurum
Hüseyn Cavid yaradıcılığında işlənən elə sözlər, ifadələr vardır ki, onlar şair-dramaturqun ilk şeirlərindən başlayaraq irihəcmli dram əsərlərinə qədər müxtəlif bədii nümunələrdə davamlı olaraq qorunub saxlanır və müəyyən məqamlarda sənətkarın irəli sürdüyü böyük ideyaların oxucuya çatdırılmasında mühüm vasitəyə çevrilir. Nümunə üçün qeyd edək ki, H.Cavid “Uçurum” pyesini qələmə alana qədər yazdığı şeirlərində, ayrı-ayrı dramatik əsərlərində işlənən “uçurum” ifadəsi təsadüfi xarakter daşımır, bu ifadə sənətkarın yaradıcılığında mühüm yer tutan cəmiyyət və insan münasibətlərinin dərindən təhlilinə yönəldilmişdir. Təkcə bu faktın özü sübut edir ki, H.Cavid ədəbi irsinin poetika sistemi mükəmməl bir bədii sistemdir və onu təmin edən amillər – obraz da, süjet də, hətta ayrıca götürülmüş hər hansı ifadə də bir-biri ilə əlaqəli şəkildə həmin mükəmməlliyə xidmət göstərir.
“Uçurum” pyesi 1919-cu ildə qələmə alınmışdı və bu vaxta qədər Azərbaycanda xeyli ictimai-siyasi hadisələr baş vermişdi. M.F.Axundov və H.Zərdabidən başlayan M.Şahtaxtlı, C.Məmmədquluzadə, Ə.Hüseynzadə tərəfindən davam etdirilən milli-mədəni inkişaf Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını təmin etmişdi. Milli məfkurə ilk növbədə AXC-nin dövlət atributlarının formalaşmasında öz əksini tapmışdı. Ölkə yüzlərlə itki verməklə daşnak-Rusiya imperiyasının qırğınından xilas olaraq öz dövlətinin qurulması ilə təskinlik tapırdı. Yeni dövrün insanları talelərinin daha işıqlı olması üçün həm də ətrafa, yəni uzaqlara, Avropaya üz tutmağa üstünlük verirdilər. Ziyalılar Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin cəmiyyət-insan, cəmiyyət-vətəndaş, cəmiyyət-ailə münasibətlərinin inkişafında mövqelərini bildirməkdən çəkinmirdilər. Buna görə də H.Cavidin qələmə aldığı əsərlər milli-əxlaqi problemlərin qorunmasından başlayaraq min il sonra da istər milli-türkçülük, istərsə də bəşəri dəyərlərin təbliği və inkişafı baxımından aktual olaraq qalacaqdır.
H.Cavidin milli-əxlaqi dəyərlərə olan türkçü münasibəti “Uçurum” pyesinin əsas ideya siqlətini təşkil edirdi. “Uçurum” mənəviyyat itkisindən, mənəvi aşınmadan əziyyət çəkənlərin acı taleyinin ifadəsi ilə yanaşı, həm də mənəvi ucalığa layiq olanların romantikcəsinə tərənnümünə həsr olunmuşdur.
H.Cavid yaradıcılığında “uçurum” anlayışı yalnız real məkan anlayışında ekoloji proses deyil, eyni zamanda elmi axtarışların, öyrənmək prosesinin, mədəni inkişafın da intəhasızlığı içərisindən baş qaldıran mənəvi məkandır. Sənətkar real toqquşmaları da, mənəvi aşınmaları da uçurumlara bənzədir, onları dibi görünməyən, getdikcə tükənməyən “intəhasız dərinlik” adlandırır.
Xatırlayırıqsa, “Dəniz tamaşası” şeirində göydə bitməyən bir dərinlik nəzərə çarpır. H.Cavid “Bu dərinlikdə bir həqiqət var, Gizlidir gərçi kor beyinlər için”, – söyləyir (28, 69). Və ya “Elmi-bəşər” şeirində elmin, biliyin uçurum təhlükəsi önə çəkilmişdir:
“Bilmək, öyrənmək” öylə bir uçurum
Ki, onun intəhası yox, dibi yox...
“Bilirəm” söyləyən də var, pək çoq (28, 51).
H.Cavidin ideyalarının tükənməzliyi və əbədiliyi onunla bağlıdır ki, onun milli-əxlaqi dəyərlərə olan münasibəti həm də müasir, sağlam cəmiyyətin arzuladığı əxlaqi dəyərlərdir. Eyni zamanda milli olduğu qədər də bəşəridir, dünyəvidir.
“Ana” pyesində qarşısını kəsib ona nişanlı olduğu halda, eşq elan edən Orxanın adını bildirmək istəmədikdə qardaşı tərəfindən and içməyə məcbur ediləcəyi zaman desə, qan töküləcəyi, deməsə, Allaha and verildiyi üçün günaha – uçuruma düşəcəyini söyləyən İsmət mənəviyyat ucalığından təhlükəli “uçurumlara” qorxu və ehtiyatla yanaşan türk qızıdır. “Maral” əsərindəki bəylərin məişət cəngəlliklərində boğularaq özlərini məhvə aparan həyatını mövzuya çevirən H.Cavid bəylərin dialoqlarında ifadə olunan mənəviyyat sərhədlərini çox dəqiqliklə nişan verir. “Şəriət insanların nicat və səadəti üçün yapılmış bir qanundur. Xalqı təhlükəli uçurumlara yuvarlayan bir pək puçluq və mənasız bir əfsanə deməkdir” (29, 110) – söyləyən Nadir bəy uçurumun kənarındadır.
H.Cavid insanlara bütün din və qanunların insan mənəviyyatının inkişafına, məhəbbət və həqiqətin dərkinə xidmət etməli olduğunu çatdırmağa çalışır. “Şeyx Sənan”da – hadisələrin sonunda görünən “uçurum” təkcə maddi məkan deyil, həm də mənəviyyat yüksəlişi üçün əbədiyyətə gedən məqamın başlanğıcıdır. Əsərin əsas qəhrəmanı Xumar anasının öyüdünü xatırlayır. Xumarın anasının qızına dediyi vəsiyyətdə qadının öz taleyi göz qarşısına gəlir. Ana xəyanət gördüyü üçün “erkəklərin yox vəfası” söyləyərək “Yerin olsun fəqət monastırlar” (29, 187) deyir. Amma Xumarın da Şeyx Sənana vurulması, onunla birgə hətta ölümə doğru uçurumdan aşağı düşməsi mənəviyyat ucalığı üçün ilk sıçrayış pilləsidir. Şeyx Sənan “Baq, Xumar! İştə hər tərəf uçurum” (29, 260), “Uçurumdur pənahgah ancaq” (29, 264) deyir. İçində, könlündə Tanrı eşqi bütün varlıqlardan üstün olan Şeyx Sənan Xumar
Uçurumlar cəmiyyətdə mövcud olduqca “Uçurum” əsərindən sonra da H.Cavidin yaradıcılığı həmin anlayışdan yan keçmir. Mənəvi aşınmanın yaratdığı uçurumlar onun yeni-yeni qəhrəmanlarını da ağuşuna almaqda davam edir. 1923-cü ildə yazdığı “Peyğəmbər”də də “uçurum” ifadələri ilə rastlaşırıq. Əsərin başlanğıcını xatırlamış olsaq, Mələk və Peyğəmbərin dialoqunda Peyğəmbər deyir:
“Ətrafımda mağaralar, yalçın qayalar, sarp enişlər, qorqunc uçurumlar...” (30, 171) Yaxud eyni əsərdə Şəmsanın dilindən “Uçurum izlədiyin qorxulu yol” (30, 245) ifadəsi H.Cavidin mənəviyyat itkisi ilə bağlı işlətdiyi fikrin davamıdır.
“Topal Teymur”da Divanbəyinin nitqində “Şu iki qütb bir-biriylə çarpışırsa, ortada fəlakətli bir uçurum açılmış olur. Və bu nifaqdan istifadə edərək ətrafı saran əcnəbi dövlətlər türk dünyasına saldırmağa fürsət bulur” (30, 317-318) deyilir. H.Cavid iki böyük türk-qardaş xalqın dövlət rəhbərlərinin tarixi səhvindən doğan uçuruma elə özlərinin, doğmalarının yuvarlandığını göstərirdi. Səhvin tarixiliyi nəzərə çarpdırılır, bir daha təkrar olunmaması üçün yollar göstərilirdi. Uçurumu yaradan Avropa siyasətinə tuş gəlmədən ziddiyyətlərə səbəb olan nə varsa, hər şey çözülməli, qan, din birliyi, dil birliyi məfkurəsi göz bəbəyi kimi qorunmalıdır.
Bütün bunlar təsdiq edir ki, H.Cavid ayrı-ayrı kiçik uçurumlardan yol alaraq “Uçurum” adında irihəcmli əsərində gələcəkdə baş verəcək təhlükələri aradan qaldırmağın yollarını da göstərir.
“Uçurum” anlayışı H.Cavid yaradıcılığında iki anlamda ifadə edilmişdir: həyatda – real dünyada və mənəviyyat aləmində uçurum! Uçurumun mənəviyyat aləmini əhatə etməsi ədəbiyyatda az rast gəlinən mövzulardandır və demək olar ki, mövzunun bu müstəvidə həlli H.Cavidə məxsusdur.
“Şeyx Sənan” faciəsində olan təzad və ziddiyyətlər həm real insanlar arasında özünü göstərir, həm də məhəbbətin dini etiqad üzərindəki qələbəsi formasında təzahür edir. Şeyx Sənana mane olan Şeyx Mərvanlar, Şeyx Nəimlər və Xumarın qarşısını kəsən papaslar və platonlar real həyat hadisələrinin inikasıdır. Şeyx Sənanı və Xumarı mənən buxovlayan dini ayrılıqlarla bağlı düşüncə müstəvisi isə onların hər ikisinin mənəviyyatı ilə əlaqədar meydana çıxan ziddiyyətdir. Eyni zamanda mənəviyyat aləminə xas təzad və ziddiyyət üzərindən adlayıb keçmək şeyxlər və papaslar üzərindən adlayıb keçməkdən heç də asan deyildir.
“Uçurum” pyesində də Cəlal
Adi, real bir uçurum, sonra mənəviyyat anlamında dərin bir uçurum, onların bədii həlli H.Cavid yaradıcılığının mövzu və ideya rəngarəngliyini təmin edən cəhətlərdəndir. İnsanın içində yaranan hər hansı bir təlatüm gözlənilməz uçqun yarada bilər. Əslində, mənəviyyatdakı sapmalar yarananda, əqidə itəndə insan öz ayağı ilə uçuruma doğru irəliləyir. İnsan özü özünü uçurumun qırağına gətirib çıxarır. İradəsizliyin imkan vermədiyi dönüş yox olanda uçurum qaçılmazlaşır.
“Uçurum”da Gövərçinin bir köy qızı olaraq mənəviyyat simvolu kimi seçilməsi təsadüfi deyildir. Məlum həqiqətdir ki, saflıq qədimdən qorunan milli-mənəvi dəyərdir və daha çox kənddə, köydə rişələnib inkişaf edir. Köyün təbiətlə həmahəngliyi insan mənəviyyatındakı ilkinliyin, saflığın qorunmasını səciyyələndirir. Milli dəyərlərin oradan inkişaf edib yayılması da təbiidir. Köylü bir qız olan Gövərçinin daxilində saf, təmiz, məsum bir sevgi var. Amma onun xoşbəxtliyinin səbəbi olan Cəlal Parisə gedir. Özünün dediyi kimi, o, bu ayrılığa heç vaxt dözə bilməyəcək. Əgər müqayisə etsək, görərik ki, Gövərçinin yerinə Anjel olsaydı, o, bu gedişi azadlıq kimi düşünərdi və özünün əl-qolunun açılması kimi izah edərdi. Amma Gövərçinin daxilində böyük bir kədər var. Romantizmin tədqiqatçısı Vəli Osmanlı yazır: “İlk tanışlıq səhnəsində iştirakçıları pərişan görürük. Pərişanlıq doğuran yenə də ayrılıqdır. Əsərin qəhrəmanlarının ayrılığı gözlənilir. Baş qəhrəman sevgilisindən ayrılıb harasa romantik idealların dalısınca getməlidir. Romantik ideallar və ayrılıq. Bir tərəfdə xəyala dad verən idealların şirinliyi, o biri tərəfdə vaxtsız ayrılığın ağırları” (158, 72). Gövərçinin təsəvvürü belədir ki, Cəlalın getməsi ilə ev boşalacaq, İstanbul boşalacaq, dünya boşalacaq. Bu, bir türk xanımının mənəviyyatının zənginliyini ortaya qoyur. Təsadüfi deyil ki, əsərdə Gövərçinə əks olan bir obrazın axtarışında H.Cavid ikinci bir türk qızını yox, Anjeli – avropalı bir fransız qızını seçir. Təəssüf ki, bu gün, XXI əsrdə də Türkiyədə bir çox hallarda Qərbə aşiqlik bir xəstəlik kimi qalmaqdadır. Hələ də Türkiyədə avropalı ilə evlənmək bir üstünlük kimi qəbul olunur. Əvəzində nəsillərin inkişaf dönəmində millətin içində yaranan mənəvi uçqunların səbəbi tarixi səhvlərə söykənib durur.
Cəlal bir rəssamdır, bəlkə də, mövzu axtarışına çıxmalıdır, gəzməlidir, görməlidir; yeni mövzular toplamaq, rəssam təxəyyülünü genişləndirmək üçün səyahətlər gözəl ideyadır. Amma Cəlalın evdən çıxmasıı bir ailənin dağılması üçün əsas olmaya bilərdi, o halda ki, Cəlal türk oğlu türk kimi davranardı. Kazımoğlu bu əsər tamaşaya qoyulandan sonra “Kommunist” qəzetində məqalə çap etdirərək yazır: “Gövərçin nə cür türk xanımı ki, onun əlindən Əkrəm tutur”. Tarixi faktlar göstərir ki, türk əxlaqında evli bir qadının əlinə belə toxunula bilməz. O, sədaqət, vəfa, etibar qalası kimi müqəddəs sayılmalıdır. Amma əsərdə meydanı boş görən Əkrəm onun əlindən tutub təskinlik verir. Demək, H.Cavidin öz sağlığında əgər belə bir tənqidi yanaşma varsa, bunun da səbəbi yenə Cəlal özüdür. Bu məsələdə də həm mənəvi, həm də real uçuruma gedən yolun cığırını Cəlal özü açır. O cığırı biz ilk anlar haradan görürük? Cəlal əhdinə xilaf çıxır, Gövərçinə dediyi sözlərə sadiq qala bilmir, “dünya mələklə dolsa, mənim səndən başqa bir kimsəni gözüm görməz” söyləsə belə, bu fikirlər bir yalana, xəyanətə dönür. Yəni real həyat həqiqətləri qabarıq görünür. Cavidşünas alim Kamran Əliyev “Cavid həqiqəti” məqaləsində yazır: “...Bu həqiqət isə tam mənasında azadlıq və xoşbəxtlik həqiqətidir. “Uçurum” pyesində Gövərçinin bayatı ilə köklənmiş səsi məhz bunu söyləyir:
Gövərçinim, Gövərçin,
Ağlaram için-için.
Mən bir qara bəxt ilə
Neçin doğdum, ah, neçin?!” (70)
Əsərdəki digər surətlər – Gövərçinin atası və onun köy işlərinə baxan xidmətçi, qardaşı Yıldırım və ona köydə dərs demiş Əkrəm də əsas ideyanın – həyatda və mənəviyyatda olan uçurumun izahında mühüm rol oynayırlar. Köydə məktəb mühitinin olması, təhsil verən müəssisənin və müəllimin varlığı, hətta Əkrəmin orada dərs deməsi H.Cavidin dolayı yollarla maarifə, təhsilə olan ideal münasibətinin ifadəsidir. Bütün bunların hamısı təmiz və saf mənəviyyat uğrunda mübarizənin tərəfdaşları kimi tanınır və yadda qalır.
Anjel isə bütövlükdə Avropa qadın mənəviyyatını təcəssüm etdirən bir obraz kimi ortaya qoyulub. Onun danışıq tərzi, başqa kişilərlə münasibəti və bu çərçivədə İstanbuldan gəlmiş bir rəssama meyil göstərməsi bədii boyalarla canlandırılmışdır. Anjel “böyük bir məharətlə cəzb eləyir, aldadır, pozur və məhv edir” (133, 183). Yeni tanışlıq yeni mənəviyyat itkisi olsa da, tora düşən yeni ov çox sadəlövhdür. Bütövlükdə “Uçurum” pyesində Avropa əxlaqı ilə Şərq – türk əxlaqı üz-üzə gəlir. Burada Gövərçinlə Anjel qarşılaşanda, türk əxlaqı, mənəviyyatı və Avropa əxlaqı, mənəviyyatı üz-üzə duranda itkilərin, qazancların kəmiyyət və keyfiyyətinə nəzər yetirmək, ürəkağrıdıcı bir mənzərə ilə qarşılaşmaq deməkdir.
Ailəsinə sadiq olan, ərinin başqa ölkəyə gedişinə yas tutan, göz önündə sevilməyən xanım – Gövərçin həyat yoldaşının marağından kənarda qalsa da, başqa birinə ərə getməyi heç ağlına belə gətirmir və türk əxlaqının ümumiləşmiş obrazına çevrilir. Türkiyədən gəlmiş uzunsaçlı bir rəssamı görmək, onunla da otur-dur etməyin həvəsində olmaq, ondan nələrisə əldə etmək – bu da Batı mədəniyyətinin, fransız qadınının, konkret olaraq Anjelin ortaya qoyduğu əxlaqın sərgilənməsidir. Beləliklə, bir-birindən fərqli iki qütbü ehtiva edən, həmçinin həyatda və mənəviyyatda təcəssüm olunan əxlaqın təqdimatı göz önündədir.
Cavidşünas alim Kamran Əliyev “Məhəbbətdir ən böyük din” adlı məqaləsində yazır: “Maraqlıdır ki, dramaturq həqiqi eşqin timsalı olan Gövərçinlə yüngül təbiətli Anjeli heç üz-üzə də gətirmir. Sanki Hüseyn Cavid bu qarşılaşmanı həqiqi sevgi müqabilində münasib hesab etmir. Cəlal isə yenidən Gövərçinlə qabaq-qabağa gəlir və qəribədir ki, bu məqamda Paris “səfiri” İstanbul sakini Gövərçini “başqa bir eşqə uymaqda” təqsirləndirir. Bu, Cəlalın özünə bəraət qazandırmaq cəhdi idi. Lakin o da baş tutmayanda Cəlalın bircə yolu qalır: uçurumun qoynuna atılmaq” (74).
Batı mədəniyyətində bu cür davranış – onu buna, bunu ona dəyişmək və yüngül bir əxlaq tərzi qadının özünü uçurumdan atması faktıdır. Eyni zamanda Anjelin hərəkətləri onun özünü uçuruma aparmaqla məhdudlaşmır, böyük bir mənəviyyat sahibi olan Gövərçinə də bədbəxtlik gətirərək onun ailəsini bütövlükdə uçurumlara yuvarlayır. Əslində, Anjel bədbəxtlərin bədbəxti kimi müvəqqəti oyuncaqdır, əyləncə alətidir. Baxmayaraq ki, bu gün o, kiminsə marağındadır, kiminsə ona meyil etməsini özünün xoşbəxtliyi sanır, amma bu, bir uçurum və yüngül həyat tərzidir. M.H.Türkəqul “Azərbaycan türk şairi Hüseyn Cavid” əsərində yazır: “Anjel Celale sevgi komedileri yapmakla beraber, Moskoflu Graf, İranlı Şehzade ve s. saysız dostlarından biri olan Fransız Edmonu da elden bırakmak istemiyor. Celalin kaybında onu yatak odasına kabul etmekten bile çekinmez. Anjel o kadar bayağıdır ki, sözde sevgilisi Celalın kayınbiraderi Yıldırıma bile ilanı-aşk etmekde bir mahzur görmez” (192, 115).
Yıldırımın gəlib Fransaya çıxması, Gövərçinin halına qardaş olaraq yanması, az da olsa Cəlalı yoldan çəkindirmək istəməsi müsbət addımdır. Amma Yıldırım nə qədər çalışsa da, buna nail ola bilmir, Cəlalı öz əməllərindən çəkindirməyə gücü çatmır. Cəlal yüngül əxlaq nümayiş etdirdiyinə görə uçurumun bir tərəfindədir. Yıldırım Cəlalı xəyallar aləminin sakini hesab edir:
Cəlal həqiqətdən ziyadə – bəncə,
Xəyal düşkünüdür; onun zənnincə,
Xəyaldan doğarmış bütün böyüklük,
Həqiqi levhələr onca pək sönük (29, 331).
Cəlalın xəyallar aləmində yaşaması onu reallıqdan – doğrunu, düzgünü dərk etməkdən uzaqlaşdırıb bugünkü əxlaq tərzinə gətirib çıxarır.
Özünün xislətindəki uçurum, mənəvi dolğunluğun zəif olması, aydın olmayan məqsəd axtarışı və bütün bunları özündə cəmləşdirən xəyalpərəstlik Cəlalı Avropa yolçuluğuna vadar edir. Cəlalın mənəvi zənginliyi olsaydı, o, bəlkə də, Cavidin özü kimi fəlsəfi axtarışlarının axarında mükəmməllik, dolğunluq əldə edərək yüksək təhsil və təcrübə ilə geri dönəcəkdi, Anjel tapıntısı ilə öz bədbəxtliyinə yol açmayacaqdı. Amma onun özü nə axtardığını bilmədən Anjelin əlinə düşür. Zəif, xəyalpərvər, iradəsiz bir rəssam kimi özünü və ailəsini məhv edir.
H.Cavidin “Uçurum” pyesi yalnız yazıldığı dövrün əsəri kimi məhdudlaşıb qala bilməz. Bir ailənin fövqündə Avropanı və Şərqi, həyat və mənəviyyat səhnələrini, daha geniş mənada keçmiş və gələcəyi bədiilik müstəvisinə gətirən şair-dramaturq “Uçurum” faciəsini bütün dövrlər və nəsillər üçün gərəkli bir əsər kimi yaratmışdır.
rn