SONA VƏLİYEVA

Hüseyn Cavid möhtəşəmliyi


Hüseyn Ca­vid ədə­bi-el­mi ic­ti­ma­iy­yət ara­sın­da da­ha çox şa­ir-dra­ma­turq ki­mi ta­nı­nır. Bu­nun müəy­yən əsa­sı var­dır. Be­lə ki, o, ya­ra­dı­cı­lı­ğa şe­ir­lə baş­la­mış, son­ra öz fəa­liy­yə­ti­ni dra­ma­tur­gi­ya sa­hə­sin­də da­vam et­dir­miş­dir. Ey­ni za­man­da dra­ma­tik əsər­lə­ri­ni də şe­ir­lə yaz­mış və ədə­biy­yat ta­ri­xi­miz­də mən­zum dra­ma­tur­gi­ya­nın əsa­sı­nı qoy­muş­dur. Bu­na görə də H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da şe­ir­dən dra­ma­tur­gi­ya­ya ke­çi­din tə­şəkkülü və for­ma­laş­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri yal­nız onun ədə­bi ir­si üçün de­yil, bu is­ti­qa­mət­də fəa­liy­yət göstə­rən di­gər sə­nət­kar­la­rın da ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın təh­li­li üçün əhə­miy­yət­li­dir.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da şe­ir­dən dra­ma­tur­gi­ya­ya ke­çid ro­man­tik poe­zi­ya­da gözəl­li­yin ide­ya-es­te­tik dər­ki və şe­ir­də ro­man­tik düşüncə­nin for­ma­laş­ma­sı ilə da­ha çox əla­qə­dar­dır. Bun­lar isə bir­ba­şa ro­man­tik sə­nət­ka­rın şe­ir­lə­ri­nin ide­ya-poe­tik xüsu­siy­yət­lə­rin­dən irə­li gə­lir. H.Ca­vi­din şe­ir­lə­rin­də in­sa­nı və in­sa­ni­lə­şən tə­biə­ti özündə eh­ti­va edən gözəl­lik ax­ta­rı­şı ro­man­tiz­min es­te­tik prin­sip­lə­rin­dən olan hə­qi­qət ax­ta­rı­şı ilə bir­lə­şir. Tə­biə­tin təs­vi­rin­də ro­man­tik qəh­rə­ma­nın əh­va­li-ru­hiy­yə­si­nin ini­ka­sı, onun in­sa­nın ya­ra­nı­şı­nı dərk et­mək is­tə­yi, həm­çi­nin günəş, göy, fə­za, üfüq ob­raz­la­rın­dan ke­çə­rək tə­bi­ət gözəl­li­yi­nin kai­nat gözəl­li­yi ilə vəh­də­ti, ey­ni za­man­da tək­lik və tən­ha­lı­ğın, eşq­də ülviy­yə­tin poe­zi­ya­nın apa­rı­cı mo­ti­vi­nə çev­ril­mə­si H.Ca­vi­din ro­man­tiz­mə da­ir ba­xış­la­rı­nın ay­dın­laş­ma­sı­na tə­kan ver­miş­dir. Ey­ni za­man­da H.Ca­vid is­tər in­sa­ni gözəl­li­yin, is­tər­sə də tə­bi­ət gözəl­li­yi­nin təs­vi­rin­də ir­fa­ni düşüncə­yə sa­hib şəx­siy­yət ki­mi uca­lır. İde­ya ba­xı­mın­dan ro­man­tik poe­zi­ya­da üzə çı­xan gözəl­lik, tən­ha­lıq, sev­gi son­ra­lar şa­ir-dra­ma­tur­qun “Şeyx Sə­nan”, “Pey­ğəm­bər”, “Sə­ya­vuş”, “Xəy­yam” ki­mi pyes­lə­rin­də ye­ni ça­lar­lar­la da­vam et­di­ri­lir. “Hübu­ti-Adəm” şei­rin­də rast gə­li­nən nəf­sin fə­la­kət­lə­ri “İb­lis” fa­ciə­sin­də da­ha qa­ba­rıq for­ma­da mey­da­na çı­xır.

Şe­ir­lə dra­ma­tur­gi­ya­nın ya­ra­dı­cı­lıq­da­xi­li bə­dii əla­qə­lə­ri isə mo­no­loq və dia­loq­lar­la təs­diq edi­lir. Ro­man­tik düşüncə­li əsər­lər­də ide­ya apa­rı­cı ol­du­ğu­na görə H.Ca­vid­də də ide­ya for­ma­nı öz ar­xa­sın­ca apa­rır, am­ma for­ma da özünü ki­fa­yət qə­dər ay­dın göstə­rir. Sə­nət­ka­rın mo­no­loq­lar­dan təş­kil olun­muş “Qo­ca bir türkün və­siy­yə­ti”, “Ni­çin!?”, “Se­vin­mə, gülmə, qu­zum” ki­mi şe­ir­lə­ri dra­ma­tur­gi­ya­ya ge­dən yo­lun pil­lə­lə­ri idi. Qo­ca türkün in­san və sev­gi ba­rə­də­ki düşüncə­lə­ri şa­ir-fi­lo­so­fun düşüncə­lə­ri­ni xa­tır­la­dır. H.Ca­vid müdrik bir fi­lo­sof ki­mi mo­no­loq­dan təş­kil olun­muş şe­ir­lə­ri ilə in­san­lıq dər­si ke­çir. Kim­sə­nin fə­la­kə­ti­nə se­vin­mə­yi ən böyük qə­ba­hət he­sab edir. Ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ilk mər­hə­lə­si­nə aid olan və dia­loq­lar­dan təş­kil olu­nan “Qız mək­tə­bin­də”, “Çi­çək sev­gi­si”, “Öksüz Ən­vər”, “Ba­kı­da” şe­ir­lə­ri isə H.Ca­vi­din dra­ma­tur­ji va­si­tə­lə­rə ma­ra­ğı­nın art­dı­ğı­nı göstə­rir. Müəl­li­min Gülba­har­la dia­lo­qu poe­zi­ya ta­ri­xi­miz üçün ən sə­mi­mi dia­loq he­sab edi­lə bi­lər. Türk qı­zı Gülba­ha­rın pak və tər­tə­miz duy­ğu­lar­la ya­şa­ma­sı, iman­lı bir ailə­dən çıx­mış müəl­lim ob­ra­zı və bu ob­ra­zın pro­to­ti­pi­nin H.Ca­vid ol­ma­sı (“Qız mək­tə­bin­də”), in­sa­nın bu dünya­da öz əməl­lə­ri ilə qal­ma­sı (“Çi­çək sev­gi­si”), hə­ya­ti müba­ri­zə­də dardüşün­cə­li müəl­li­min de­yil, şa­gir­din – Ən­və­rin qə­lə­bə­si (“Öksüz Ən­vər”), Mə­sud və Şə­fi­qə­nin dia­lo­qu­nun can­lı­lı­ğı və on­la­ra aid olan nümu­nə­nin dra­ma­tik şe­ir ad­lan­dı­rı­la bil­mə­si (“Ba­kı­da”) ro­man­tik sə­nət­ka­rı dram və fa­ciə­lə­rin­də mə­nə­viy­yat­ca zən­gin, eh­ti­ras­la­rı ilə bən­zər­siz, düşüncə­lə­ri ilə nə­həng ob­raz­la­rın ya­ra­dıl­ma­sı­na ya­xın­laş­dı­rır­dı. Dra­ma­tur­gi­ya­ya aid ele­ment­lə­rin isə şei­rə tə­si­ri­nin ən par­laq nümu­nə­si “Azər” poe­ma­sı­dır. Poe­ma­da “Ana”, “İb­lis” və “Pey­ğəm­bər” pyes­lə­rin­də­ki Səl­ma, İx­ti­yar və Şəm­sa ob­raz­la­rı­na ye­ni­dən rast gə­lin­mə­si H.Ca­vi­din dra­ma­tur­gi­ya­sı ilə poe­zi­ya­sı ara­sın­da­kı əla­qə­lə­rin sis­tem­li­li­yi­ni sübut edir. Hüseyn Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da janr müxtə­lif­li­yi­nin əsər­lə­ri bir-bi­ri­nə ya­xın­laş­dı­ran və bir­ləş­di­rən key­fiy­yət ki­mi özünü göstər­mə­si “Şeyx Sə­nan” ad­lı qə­zəl və mən­zum fa­ciə ilə təs­diq edi­lir.

Nə­zə­ri ba­xım­dan əf­sa­nə ilə ro­man­tik me­to­dun qar­şı­lıq­lı əla­qə­lə­ri H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı ənə­nə və no­va­tor­luq ba­xı­mın­dan da də­yər­lən­dir­mə­yə im­kan ve­rir. N.Gən­cə­vi­nin “Ley­li və Məc­nun” poe­ma­sın­da ərəb əf­sa­nə­si­nin ro­man­tik me­to­dun qay­na­ğı ki­mi çı­xış et­mə­si əf­sa­nə­ni ro­man­tik me­to­dun tə­məl prin­sip­lə­rin­dən bi­ri­nə çe­vir­miş­dir. Əf­sa­nə­nin bə­dii əsə­rə trans­for­ma­si­ya­sın­da ye­ni mər­hə­lə M.Füzu­li­nin adı ilə bağ­lı­dır. H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da isə “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­si ilə əf­sa­nə mövzu­su ye­ni tip­li ro­man­tik qəh­rə­ma­nın for­ma­laş­ma­sı­nın əsas mən­bə­yi ol­muş­dur.

Ni­za­mi Gən­cə­vi ta­ri­xi mövzu­da qə­lə­mə al­dı­ğı “Xos­rov və Şi­rin”, “Yed­di gözəl”, “İs­gən­dər­na­mə” əsər­lə­rin­dən fərq­li ola­raq “Ley­li və Məc­nun” poe­ma­sı­nı əf­sa­nə əsa­sın­da yaz­mış­dır. Bu­nun baş­lı­ca sə­bə­bi qə­lə­mə alı­nan mə­həb­bət mövzu­su­dur. Əf­sa­nə mo­ti­vi iki gən­cin sev­gi­si­nin həm ila­hi­li­yi­ni, həm də ecas­kar­lı­ğı­nı tə­min et­miş olur. İr­fa­ni bir eşq ba­xı­mın­dan Ley­li Şər­qin hökm­dar qa­dı­nı olan Şi­ri­ni xey­li üstə­lə­yir. Əs­lin­də, Məc­nu­nun­ku da mə­nə­viy­yat­dır, eşq­dir. Məc­nu­nun Tan­rı­nın ya­rat­dı­ğı hər şe­yi sev­mə­si ir­fa­ni­li­yin ən böyük də­yə­ri­dir. Bu də­yə­rin təs­di­qi Məc­nu­nun ahu­la­rı və ma­ra­lı ov­çu to­run­dann xi­las et­mə­si­dir.

“Ley­li və Məc­nun” poe­ma­sı ərəb əf­sa­nə­si əsa­sın­da ya­zıl­sa da, türk mi­fo­lo­ji tə­rəfkkürü, türk əx­laq sis­te­mi, qə­dim türkə aid dav­ra­nış ste­reo­tip­lə­ri Ni­za­mi­ni Azər­bay­can şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tı nümu­nə­lə­ri­nə hop­muş mə­qam­lar­dan is­ti­fa­də et­mə­yə yönəlt­miş­dir. Külək ob­ra­zı, xə­yal­la da­nış­maq vər­di­şi, düşüncə­nin mək­­tub­la ifa­də for­ma­sı ki­mi mə­qam­lar Ni­za­mi­ni xalq­la ya­xın­laş­dı­ran, Ni­za­mi­ni mən­sub ol­du­ğu xal­qa da­ha də­rin­dən bağ­la­yan əla­mət­lər­dir.

M.Füzu­li­nin “Ley­li və Məc­nun” əsə­rin­də Məc­nu­nun sima­sın­da da­ha qa­ba­rıq görünən ir­fa­ni düşüncə və İla­hi eşq mə­sə­lə­si sə­nət­ka­rı qı­rıl­maz tel­lər­lə ro­man­tik me­to­da bağ­la­yır­dı. Ni­za­mi­də Məc­nun ahu­la­rı və ma­ra­lı ov­çu to­run­dan xi­las et­mək gücündə idi­sə, Füzu­li­nin Məc­nu­nu dağ­la, cey­ran­la, ma­ral­la söhbət et­mək qüdrə­tin­də­dir. Bu qüdrət öz gücünü məhz ir­fa­ni düşüncə­dən alır. Ley­li­nin Çı­raq, Pər­va­nə, Ay və Sə­ba ilə ünsiy­yət­də ol­ma­sı əf­sa­nə və ro­man­tik me­to­dun vəh­də­ti­ni göstə­rən əya­ni fakt­lar ol­maq­la ya­na­şı, Füzu­li­nin li­ri­ka­sın­da ta­ri­xi bir ye­ni­lik idi. Ana­sı­nın Ley­li­yə nə­si­hə­ti­nə isə bir türk düşüncə­si ha­kim­dir. Çünki, Ley­li­nin ana­sı ərəb qı­zı ol­sa, qı­zı­na ver­di­yi nə­si­hət­lə­rin­də gözlə­ri­miz qar­şı­sın­da türk əx­la­qı­na yi­yə­lən­miş bir türk xa­nı­mı can­la­nır.

H.Ca­vi­din “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­si də əf­sa­nə ilə fa­ciə­nin vəh­də­ti­ni əks et­di­rir. Şeyx Sə­na­nın yu­xu görmə­si, Xu­ma­rın xə­ya­li for­ma­da görüntüsü və onun Şeyx Sə­na­nı yüksək­li­yə səs­lə­mə­si ro­man­tik me­to­dun tə­biə­ti­nə uy­ğun bir bə­dii ha­di­sə­dir.

Şeyx Sə­na­nın si­ma­sın­da mə­həb­bət və di­nin qar­şı­laş­ma­sı H.Ca­vi­di öz sə­ləf­lə­rin­dən cid­di şə­kil­də fərq­lən­di­rir. İla­hi eş­qi an­la­yan və bu­nu ət­ra­fın­da­kı­la­ra təl­qin edə bi­lən bir əf­sa­nə­vi qəh­rə­man ki­mi Şeyx Sə­nan həm də H.Ca­vi­din ka­mil ob­ra­zı­dır. Şeyx Sə­na­nın mürid və mürşid­li­yi­nin mə­kan mən­zə­rə­si də ma­raq­lı­dır. Mə­di­nə bir bə­dii mə­kan ki­mi Şeyx Sə­na­nın mürid, Tif­lis isə mürşid ol­du­ğu mə­kan­dır. Be­lə bir fərq­li­lik mürşid­li­yi psi­xo­lo­ji və bə­dii ba­xım­dan da şərt­lən­dir­miş olur.

Şeyx Sə­na­nın tərcü­me­yi-ha­lı­nın təq­di­mi və onun Tu­ran­da do­ğu­lu­şu ba­rə­də mə­lu­mat ro­man­tik qəh­rə­ma­nın türklüyündən xə­bər ve­rir. Be­lə­lik­lə, H.Ca­vi­din türkçülük ide­ya­sı­nı əf­sa­nə əsa­sın­da ya­zı­lan əsə­rə be­lə sə­nət­kar­lıq­la ötürmə­si onun böyük ide­ya­la­ra sa­hib ol­ma­sın­dan irə­li gə­lir. H.Ca­vid yal­nız əsə­rin baş qəh­rə­ma­nı olan Şeyx Sə­na­nı­nı türkləş­dir­mə­di, həm də Şeyx Sə­nan əf­sa­nə­si­nin özünü türkləş­dir­di.

Fa­ciə­də Şeyx Sə­nan­la Dər­vi­şin müna­si­bət­lə­ri su­fiz­min tə­cəssümüdür. Su­fi ob­raz olan Şeyx Sə­na­nın özündə su­fi­li­yin müəy­yən tə­zahür­lə­ri­ni giz­lə­dən Dər­viş­lə ünsiy­yə­ti son­da Dər­vi­şin Şeyx Sə­nan və Xu­ma­rın eş­qi­nə ülvi, İla­hi eş­qin sim­vo­lu ki­mi bax­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nir.

Dər­viş­lə qar­şı­laş­ma Şeyx Sə­nan­da ye­ni bir düşüncə for­ma­laş­dı­rır. Am­ma Şeyx Sə­nan­la Dər­vi­şin müqa­yi­sə­sin­də on­la­rın ya­xın­lı­ğı­nı de­yil, fər­qi­ni da­ha qa­ba­rıq şə­kil­də görünür. Dər­viş də Şeyx Sə­nan ki­mi su­fi tə­biə­tə ma­lik ol­sa be­lə Dər­viş­də Şeyx Sə­nan qə­dər aşiq­lik yox­dur. Əs­lin­də, Dər­viş də məhz bu sir­ri bil­di­yi­nə görə on­dan uzaq­la­şır. Şeyx Sə­na­nın xülya­la­ra uy­ma­sı ali bir mə­qa­mın dər­ki mə­sə­lə­si­dir. Mə­qa­mın ali­li­yi­ni Şeyx Sə­nan Dər­viş­dən əv­vəl dərk edib və ar­tıq hə­min mə­qa­ma yüksə­lib.

Baş­qa bir cə­hət var­dır ki, Şeyx Sə­nan­la Xu­ma­rın göylə­rə yüksə­li­şi­ni də ca­maa­ta məhz Dər­viş ni­şan ve­rir. H.Ca­vi­din “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­si­nin poe­ti­ka­sı ba­xı­mın­dan əsər­də hə­dəf ki­mi se­çi­lən ide­ya bu­ra­da öz təs­di­qi­ni ta­pır. Hə­min ide­ya­nın təq­di­mi məhz Dər­vi­şin va­si­tə­si ilə mümkün olur. Dər­viş ob­ra­zı bir da­ha sübut edir ki, Hüseyn Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin poe­ti­ka sis­te­min­də tə­sadü­fi və kə­nar ele­ment­lə­rə rast gəl­mək mümkün de­yil­dir. H.Ca­vid ro­man­tiz­mi mükəm­məl bir ro­man­tizm­dir.

H.Ca­vid Şeyx Sə­nan və Xu­ma­rın si­ma­sın­da mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rin qo­run­ma­sı mə­sə­lə­si­ni də qa­bart­mış­dır. Ay­rı-ay­rı di­ni görüşlə­rə ma­lik müsəl­man Şeyx Sə­nan və xris­ti­an Xu­ma­rın ta­le­yi, on­la­rın dünya­ya ba­xış­la­rı, bir də ümu­mi­dən fərq­li düşüncə sis­tem­lə­ri, müha­fi­zə­kar sər­həd­lə­ri keç­mək im­kan­la­rı yüksək bə­dii for­ma­da öz ini­ka­sı­nı tap­mış­dır. Bu ini­kas­da eş­qin hər şey­dən üstünlüyü H.Ca­vid sə­nə­ti­nin da­yaq nöqtə­si­nə çev­ril­miş­dir. Am­ma bu or­taq­lı­ğın re­al­laş­ma­sı çə­tin mər­hə­lə­lər­dən ke­çir və iki müxtə­lif di­ni dünyagörü­şə ma­lik bu ob­raz­la­rın – müsəl­man Şeyx Sə­na­nın və xris­ti­an Xu­ma­rın ət­ra­fı on­lar üçün müqa­vi­mət is­teh­kam­la­rı­nı xa­tır­la­dır. H.Ca­vi­din qəh­rə­man­la­rı bu is­teh­kam­la­rı cə­sa­rət­lə ke­çə bi­lir­lər.

H.Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da xüsu­si yer tu­tan “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­si bir şəx­sin, bir xal­qın, bir mil­lə­tin de­yil, bə­şə­ri fa­ciə­dir, bə­şər mə­də­niy­yə­ti­nin klas­sik fa­ciə nümu­nə­si­dir. Şeyx Sə­nan və Xu­ma­rın si­ma­sın­da şa­ir-dra­ma­turq bütün ay­rı­lıq­la­ra son qoy­maq, in­san­lı­ğı irə­li apar­maq, kin və əda­vət­dən kə­nar ol­maq, mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə sa­diq qal­maq ki­mi ülvi ide­al­la­rı can­lan­dır­mış­dır.

H.Ca­vi­din dra­ma­tur­gi­ya­sı həm də müxtə­lif ha­di­sə­lə­rin və ti­pik ob­raz­la­rın, müsbət qəh­rə­man və mən­fi ünsürlə­rin kəs­kin qar­şı­laş­dı­rıl­ma­sı səh­nə­lə­ri ilə zən­gin­dir. Bu qar­şı­laş­dır­ma­la­rın içə­ri­sin­də mif və re­al­lıq xüsu­si­lə fərq­lə­nir. Müəl­li­fin ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da sər­bəst ro­man­tik düşüncə­nin nə­ti­cə­si ki­mi mey­da­na çı­xan “İb­lis” fa­ciə­si – onun in­san­lı­ğa kütlə­vi fa­ciə və fə­la­kət gə­ti­rən qan­lı müha­ri­bə­lə­rə qar­şı üsya­nı he­sab olu­na bi­lər.

H.Ca­vid­də hiy­lə­gər, ürək­siz, rəhm­siz İb­lis həm müa­sir, həm klas­sik, həm də mi­fo­lo­ji ob­raz­dır. Böyük sə­nət­ka­rın qə­lə­mə al­dı­ğı “İb­lis” fa­ciə­si və ya­rat­dı­ğı İb­lis ob­ra­zı tək­cə Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da de­yil, həm də bu günün özündə be­lə dünya ədə­biy­ya­tın­da bu mövzu­da ya­zı­lan bütün əsər­lə­rin ən yüksək nümu­nə­si he­sab edi­lə bi­lər. Da­ğı­dı­cı­lıq xis­lə­ti­nin in­tə­ha­sız­lı­ğı, in­san­lar­la müna­si­bə­tin­də hiy­lə­gər və qı­lıq­lı­lıq, mə­sum qəlb­lə­rə gi­rə­rək onu poz­maq ba­ca­rı­ğı, könüllə­ri fəth et­mə­nin ən hiy­lə­gər yol­la­rı­nı bil­mə­si və s. H.Ca­vi­din ya­rat­dı­ğı ib­li­sin ta­ma­mi­lə fərq­li bir ib­lis ol­ma­sı­nın sübu­tu­dur. Ca­vi­din İb­li­si in­sa­nın özünün öz ba­şı­na aç­dı­ğı cid­di bə­la­la­rın əsl hə­rə­kət­ve­ri­ci qüvvə­si­dir.

Fa­ciə­də Mə­lək və İb­lis ob­raz­la­rı­nın qar­şı­laş­dı­rıl­ma­sı yal­nız iki ob­ra­zın de­yil, həm də iki dünyagörüşün üz-üzə qo­yul­ma­sı­dır. Bun­lar­dan bi­ri – İb­lis da­ğı­dı­cı­lıq funk­si­ya­sı­nı, di­gə­ri – Mə­lək isə rəh­mə, im­da­da ça­ğı­rış mis­si­ya­sı­nı ye­ri­nə ye­ti­rir.

Ro­man­tik əsər­də, adə­tən, mi­fo­lo­ji ob­ra­zın, ya­xud mi­fo­lo­ji bir ünsürün iş­ti­ra­kı əsə­rin bə­dii ifa­də im­kan­la­rı­nı ar­tı­rır və ge­niş­lən­di­rir. Bu ob­raz və ünsürlər va­si­tə­si­lə ro­man­tik üslub özünü da­ha qa­ba­rıq for­ma­da tə­zahür et­di­rir. Di­gər tə­rəf­dən də re­al ha­di­sə­lə­rin ini­ka­sı və bu ha­di­sə­lə­rə sə­nət­kar ba­xı­şı da­ha möhtə­şəm for­ma alır. Mis­tik ob­ra­zın H.Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si­nə gə­li­şi və onun va­si­tə­si ilə re­al ha­di­sə­lə­rə ver­di­yi qiy­mət dra­ma­tur­qun re­al ger­çək­li­yə olan cid­di müna­si­bə­tin göstə­ri­ci­si ki­mi çı­xış edir.

Fa­ciə­də mif və re­al­lı­ğın toq­quş­ma­sı İb­lis və Arif şəx­sin­də qa­ba­rıq for­ma­da ifa­də edil­miş­dir. İb­lis mi­fik dünya­nı, İx­ti­yar, El­xan, Va­sif, Rə­na, Xa­vər ki­mi su­rət­lər re­al dünya­nı təm­sil edir­lər. Arif isə ide­al­la re­al ara­sın­da qa­lan bir ob­raz­dır. Bu, onun ro­man­tik qəh­rə­man ki­mi for­ma­laş­ma­sı­nın da əsa­sı­dır.

İb­li­sin Ari­fə ya­xın­laş­ma­sı­nın baş­lı­ca sə­bə­bi Ari­fin qəl­bin­də­ki na­ra­zı­lıq­la­rı duy­ma­sı­dır. Bi­rin­ci qar­şı­laş­ma­da İb­lis Ari­fi nu­ri-hə­qi­qə­tə apar­ma­ğa hə­vəs­lən­di­rir, la­kin Arif bu­na qə­tiy­yən inan­mır. İkin­ci qar­şı­laş­ma­da mücər­rəd atəş an­la­yı­şı­nı re­al si­lah – ta­pan­ça əvəz edir, əla­və ola­raq Ari­fə al­tun da tək­lif olu­nur. Bu mə­qa­mın baş­lı­ca cə­hə­ti İb­li­sin Arif­dən könlünü is­tə­mə­si­dir. Si­la­ha və sər­və­tə uy­ma­yan Arif könlünü ver­mək­dən də qə­tiy­yət­lə im­ti­na edir. İb­lis­lə Ari­fin dördüncü qar­şı­laş­ma­sın­da Ari­fin aşiq ol­ma­sı fak­tı mey­da­na çı­xır. Ar­tıq bu­ra­da İb­li­sin ona da­yaq du­ra­ca­ğı və­di­nə ina­nan Arif İb­li­si “mürşi­di-pir” ad­lan­dı­rır.

İb­li­sin Rə­na­nı giz­lət­mək oyu­nu ilə Arif his­siy­ya­ta qa­pı­lır və bu za­man Arif­lə üz-üzə gə­lən Xa­vər hə­min his­siy­ya­tın qur­ba­nı olur. Ari­fin İb­li­sə uy­ma­sı öz qar­da­şı Va­si­fi öldürmə­si ilə ba­şa ça­tır. İb­lis öz çir­kin niy­yə­ti­ni re­al­laş­dır­ma­ğı ba­ca­rır. Ona görə də İb­lis yer­də olan bütün fə­la­kət­lə­rin sə­bə­bi­ni in­sa­nın özündə ax­tar­ma­sı­nı bə­yan edir.

H.Ca­vi­din “İb­lis” əsə­ri ürə­yin­də­ki hu­ma­nist duy­ğu­la­rı iti­rə­rək qan­lı müha­ri­bə­lər törə­dən bə­şər övla­dı­nın fa­ciə­si­nin bə­dii sal­na­mə­si­dir. Ro­man­tik sə­nət­kar bu əsə­rin­də in­san­la­rı doğ­ru yo­la – haqq yo­lu­na də­vət edir. Fik­ri­miz­cə, nə qə­dər ki, yer üzündə in­san əli ilə törə­di­lən fə­la­kət və qır­ğın­lar, xə­ya­nət və vəh­şi­lik­lər, dəh­şət­li müha­ri­bə­lər ya­şa­yır, on­la­ra qar­şı bə­şə­ri müba­ri­zə və ça­ğı­rış ki­mi səs­lə­nən “İb­lis” əsə­ri də ya­şa­ya­caq­dır.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da mi­fik tə­fəkkür­dən re­al hə­ya­ta ke­çid müəl­li­fin “Uçu­rum” pye­sin­də re­al­laş­mış­dır. “Uçu­rum” an­la­yı­şı H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da iki an­lam­da ifa­də edil­miş­dir: hə­yat­da – re­al dünya­da və mə­nə­viy­yat alə­min­də uçu­rum! Uçu­ru­mun mə­nə­viy­yat alə­mi­ni əha­tə et­mə­si ədə­biy­yat­da az rast gə­li­nən mə­qam­lar­dan­dır və de­mək olar ki, mövzu­nun bu müstə­vi­də təs­vi­ri H.Ca­vi­də məx­sus­dur. Cə­la­lın Pa­ris hə­ya­tı və An­jel­lə ta­nış­lıq dövrü Cə­lal­la Gövər­çin ara­sın­da­kı mə­nə­vi uçu­ru­mun do­ğu­luş dövrüdür, ye­ni­dən İs­tan­bul hə­ya­tı isə re­al uçu­ru­mun mə­ka­nı­dır.

“Uçu­rum”da Gövər­çin bir kənd qı­zı ola­raq mə­nə­viy­yat sim­vo­lu ki­mi se­çil­miş­dir. Mil­li də­yər­lə­rə sa­hib olan Gövər­çi­nin da­xi­lin­də saf, tə­miz, mə­sum bir sev­gi var. Am­ma onun xoş­bəxt­li­yi­nin sə­bə­bi olan Cə­lal Pa­ri­sə get­mək­lə böyük fa­ciə­lə­rə yol açır. “Uçu­rum” pye­sin­də H. Ca­vid Av­ro­pa əx­la­qı ilə Şərq – türk əx­la­qı­nı üz-üzə gə­ti­rir və müqa­yi­sə edir. Xüsu­sən, Ba­tı mə­də­niy­yə­tin­də tə­zahür edən qa­dın dav­ra­nı­şı­nı – tez-tez onu bu­na, bu­nu ona də­yiş­mək xis­lə­ti­ni, ni­zam­sız və yüngül hə­yat tər­zi sürmə­si­ni qa­dın­la­rın böyük qə­ba­hə­ti, özlə­ri­nin özlə­ri­ni uçu­ru­ma at­ma­sı fak­tı ki­mi də­yər­lən­di­rir.

H.Ca­vi­din “Uçu­rum” pye­si yal­nız ya­zıl­dı­ğı dövrün bəd­di ini­ka­sı ki­mi məh­dud­la­şıb qa­la bil­məz. Bir ailə­nin fövqündə Av­ro­pa­nı və Şər­qi, hə­yat və mə­nə­viy­yat səh­nə­lə­ri­ni, da­ha ge­niş mə­na­da keç­miş və gə­lə­cə­yi ədə­biy­yat müstə­vi­si­nə gə­ti­rən şa­ir-dra­ma­turq “Uçu­rum” fa­ciə­si­ni bütün dövrlər və nə­sil­lər üçün gə­rək­li olan bir əsər ki­mi ya­rat­mış­dır.

H.Ca­vi­din “Uçu­rum” pye­sin­də Cə­lal ob­ra­zı ro­man­tiz­min tə­ləb­lə­ri­nə ca­vab ve­rən bə­dii ob­raz ki­mi for­ma­laş­dı­rıl­mış­dır. Onun sə­ya­hə­tə çıx­maq ina­dı, sə­nə­ti­ni in­ki­şaf et­dir­mək üçün ye­ni mə­kan­lar qət et­mək is­tə­yi həm ar­zu­la­rı­na ca­vab, həm də ro­man­tik qəh­rə­man­la­rın tə­biə­ti­nə uy­ğun əh­val-ru­hiy­yə idi. Am­ma tə­əssüf ki, bu sə­ya­hət, bu ar­zu­lar həm Cə­la­lın özünün, həm də mə­nə­vi-əx­la­qi də­yər­lə­rin əley­hi­nə iş­lə­yir.

Ək­rəm ob­ra­zı Cə­la­lı türk el­lə­ri­nə, is­lam di­ni­nin bər­qə­rar ol­du­ğu mə­kan­la­ra səs­lə­yir. Əs­lin­də, Ək­rəm ob­ra­zı H.Ca­vi­din özüdür. Cə­la­lı Şər­qə yönəlt­mək, öz kökünə, öz yur­du­na – türkçülüyə və İs­la­ma qa­yı­dı­şın əsl ma­hiy­yə­ti­ni ona an­lat­maq “Uçu­rum” pye­si­nin əsas ide­ya­sı­dır.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da re­al hə­ya­tın in­qi­la­bi dər­ki isə “Şey­da” və “Knyaz” əsər­lə­rin­də aş­kar müşa­hi­də edi­lir. Şey­da in­qi­lab dövrünün mət­bəə mühər­ri­ri ki­mi şa­ir tə­bi­ət­li bir ob­raz­dır. Bu cə­hə­ti onun müba­riz bir in­qi­lab­çı ol­ma­sı­na ma­ne olur, hət­ta onu in­ti­har et­mək də­rə­cə­si­nə çat­dı­rır.

Şey­da mət­bəə­də ça­lı­şan mürət­tib­lə­rin bir ye­rə cəm ol­ma­sı, bir­lik­də müba­ri­zə­yə qo­şul­ma­la­rı üçün on­la­rı da­ha da ruh­lan­dır­ma­ğa ça­lı­şır, şüur­la­ra tə­sir edə bi­lə­cək mən­ti­qi müqa­yi­sə­lər apa­rır. Am­ma çox ma­raq­lı­dır ki, bu müqa­yi­sə­lər Şey­da­nın da­xi­lin­də bir in­qi­lab­çı­dan çox şa­ir­lik duy­ğu­la­rı­nın üstünlük təş­kil et­mə­si­nin sübu­tu­dur. İn­qi­lab dal­ğa­sı baş­la­yar­kən isə Şey­da öz hə­ya­tı­nı ba­şa vur­muş olur. Ru­hun­da, əmə­li fəa­liy­yə­tin­də mövcud olan tə­rəddüd və sönüklük onu An­ton­dan fərq­li ola­raq baş ve­rən çev­ri­liş­lə­rin qəh­rə­ma­nı edə bil­mir.

An­ton bir in­qi­lab­çı ob­raz ki­mi Şey­da ilə müqa­yi­sə­də da­ha irə­li get­miş­dir. Şey­da­nın “əfv et­mək” düşüncə­si­nin müqa­bi­lin­də An­ton “Haqq ve­ril­məz, alı­nır” ina­dı və qə­zə­bi ilə ya­şa­yır. Əs­lin­də, bu, in­qi­lab ərə­fə­si­nin qəh­rə­ma­nı Şey­da ilə in­qi­lab­dan son­ra­kı qəh­rə­man An­to­nun cid­di mövqe fər­qi­dir. Şey­da­dan fərq­li ola­raq An­ton da­ha qə­tiy­yət­li və müba­riz­dir.

Şey­da və An­ton ob­raz­la­rı, on­la­rın cə­miy­yə­tin di­gər tə­bə­qə­lə­ri ilə əla­qə­lə­ri H.Ca­vi­din ya­şa­dı­ğı dövrdə in­qi­lab­dan əv­vəl­ki, in­qi­lab za­ma­nın­da­kı və in­qi­lab­dan son­ra­kı ha­di­sə­lə­rin ini­ka­sı və H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin ic­ti­mai mündə­ri­cə­li bir ro­man­tizm ol­ma­sı ba­xı­mın­dan xüsu­si əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir.

H.Ca­vi­din “Knyaz” əsə­rin­də təs­vir edi­lən Knyaz ob­ra­zı isə in­qi­la­bi müba­ri­zə­nin məğ­lub qəh­rə­ma­nı, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də for­ma­laş­mış sa­hib­kar­lıq zümrə­si­nin fa­ciə­si­ni əks et­di­rən ti­pik nümu­nə­dir. O, son də­rə­cə müha­fi­zə­kar bir ob­raz­dır və ədi­bin “To­pal Tey­mur” əsə­rin­də­ki Tey­mur­dan ta­ma­mi­lə fərq­lə­nir. Tey­mur kənd­li­lə­rin prob­lem­lə­ri­nin həl­li­nə əda­lət­lə ya­na­şan qüdrət­li hökmdar­dır. Knyaz isə var-dövlət hə­ri­si, iç­ki və qa­dın düşkünü ol­du­ğu üçün adil­lik nümu­nə­si göstə­rə bil­mir. İn­san­la­ra əzab ver­mək­dən zövq al­maq, heç kə­si sa­ya sal­ma­maq Knya­zın son­ra­kı məğ­lu­biy­yə­ti­ni şərt­lən­di­rən əsas sə­bəb­lər­dir.

H.Ca­vid “Knyaz” əsə­rin­də ro­man­tiz­min poe­ti­ka­sı­na sa­diq qal­maq­la ya­na­şı, ye­ni dövrün ti­pik qəh­rə­ma­nı­nı da ya­ra­da bil­miş­dir. Am­ma bu, o de­mək de­yil ki, Ca­vid bol­şe­vik in­qi­la­bı­nı qə­bul et­di­yi üçün bu əsə­ri ya­zıb və be­lə bir ob­raz ya­ra­dıb. H.Ca­vid bol­şe­viz­min çürük ideo­lo­gi­ya­sı­nın ma­hiy­yə­ti­ni də­rin­dən bil­di­yin­dən, bu re­ji­min xalq­la­rın mil­li var­lı­ğı­na törə­də bi­lə­cə­yi təhlü­kə­lə­ri hiss et­di­yin­dən heç za­man nə ona rəğ­bət bəs­lə­yə bil­məz­di, nə də ki, uğ­run­da qur­ban get­di­yi türkçülük ide­ya­sı­nı də­yi­şə bil­məz­di. Bu, Ca­vi­din əsl türkçülüyünə, da­hi­li­yi­nə və qə­tiy­yə­ti­nə uy­ğun de­yil­di.

H.Ca­vid öz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın bütün dövrlə­rin­də mə­nə­vi-əx­la­qi də­yər­lə­rə hə­mi­şə xüsu­si diq­qət ye­tir­miş­dir. So­vet ha­ki­miy­yə­ti dövründə, ate­iz­min dövlət si­ya­sə­ti sə­viy­yə­si­nə qal­dı­rıl­dı­ğı bir za­man­da müəl­li­fin is­la­mi də­yər­lə­rin ifa­də­si olan “Pey­ğəm­bər” pye­si­ni ya­rat­ma­sı da tə­sadü­fi xa­rak­ter da­şı­ma­mış, ək­si­nə, müəl­lif­dən xüsu­si cə­sa­rət sa­hi­bi ol­du­ğu­nu nüma­yiş et­dir­miş­dir. Bö­yük dra­ma­tur­qun ro­man­tiz­min müqəd­dəs qəh­rə­ma­nı ki­mi əsər­də Pey­ğəm­bə­ri seç­mə­si, Tan­rı eş­qi­nin ro­man­tik es­te­tik nümu­nə­si ki­mi onun ob­ra­zı­nı for­ma­laş­dır­ma­sı və də­yər­lən­dir­mə­si şai­rin bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ali mə­qam­la­rın­dan bi­ri he­sab olu­na bi­lər. Ümu­miy­yət­lə, H.Ca­vid Tan­rı və in­san, Xa­liq və xil­qə­tin vəh­də­ti­ni ali ide­ya ki­mi ilk qə­ləm təcrü­bə­lə­rin­dən baş­la­ya­raq ömrünün so­nu­na qə­dər öz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın əsas qa­yə­si­nə çe­vir­miş­di. Ka­mil­ləş­mə yo­lun­da Tan­rı­nın dər­ki və ona qo­vuş­ma­ğın şərt­lə­ri­ni, şə­ri­ət, tə­ri­qət, mə­ri­fət və hə­qi­qə­tin qav­ra­mı­nı, hər mər­hə­lə­nin ma­hiy­yə­ti­ni H.Ca­vid ən yax­şı nümu­nə­lər­lə oxu­cu­la­rı­na təl­qin edə­rək “Pey­ğəm­bər” əsə­ri ilə özünün də ka­mil­lik zir­və­si­ni təs­diq et­miş­dir.

Pyes­də Mə­lək ob­ra­zı həm İs­ke­le­tin Pey­ğəm­bə­rə qı­lınc tək­lif et­mək­lə vu­ru­şa səs­lə­mə­si­nə qar­şı çı­xır, həm də ona ki­tab ver­mək­lə Pey­ğəm­bə­rin qəl­bin­də mə­həb­bət duy­ğu­la­rı oyat­maq is­tə­yir. Müəl­li­fin fik­rin­cə, in­san­la­ra yal­nız mə­həb­bət bəs­lə­mək­lə on­la­rın qəl­bi­nə ha­kim kə­sil­mək mümkündür. Əs­lin­də, Pey­ğəm­bər də be­lə bir düşüncə sa­hi­bi­dir. “Mən mə­həb­bət və hə­qi­qət əsi­ri­yəm”, – de­yən dra­ma­turq Pey­ğəm­bər su­rə­ti ya­rat­maq­la həm də öz ide­al­la­rı­na sa­diq qal­dı­ğı­nı nüma­yiş et­di­rir.

“Pey­ğəm­bər” pye­si H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın hər han­sı bir ay­rı­ca götürülmüş cə­rə­ya­na sığ­ma­dı­ğı fik­ri­ni təs­diq­lə­yir və müəl­li­fin yal­nız ro­man­tik şa­ir ol­ma­dı­ğı­nı, həm də haqq, əda­lət, mə­həb­bət car­çı­sı ol­du­ğu­nu, bu ali də­yər­lə­ri da­im bə­şə­riy­yə­tə təl­qin et­di­yi­ni or­ta­ya qo­yur. “Pey­ğəm­bər” pye­si sübut edir ki, H.Ca­vid ro­man­tizm cə­rə­ya­nın çər­çi­və­si­ni aşa­raq dövrünün qat-qat üstün də­yər­lər­nii əks et­di­rən da­hi bir sə­nət­ka­rı olub və onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı ədə­bi mühit­də ye­ni fəl­sə­fi düşüncə­nin ifa­də­si­dir. H.Ca­vid ali in­sa­ni də­yər­lə­ri- hə­qi­qə­ti, mə­həb­bə­ti, tə­səvvüfü və ir­fa­nı özündə bir­ləş­di­rən ro­man­tik sə­nət­kar­dır. Ona görə də H.Ca­vi­din özü də, ya­rat­dı­ğı Pey­ğəm­bər də göylər şai­ri­dir.

H.Ca­vi­din “Pey­ğəm­bər” pye­sin­də ro­man­tiz­min tə­ləb­lə­ri ba­xı­mın­dan əsas is­ti­qa­mət baş qəh­rə­man ki­mi Pey­ğəm­bə­rin mövqe­yi ilə tə­yin olu­nur. Mə­lə­yin səh­nə­yə gə­li­şi bu mə­sə­lə­də mühüm rol oy­na­yır. O, Pey­ğəm­bə­rə “Mən bir mə­lək, sən də bir pey­ğəm­bər­sən” söylə­mək­lə, əs­lin­də, onu göylər­də görmək is­tə­yir və bu da ro­man­tik qəh­rə­ma­nın tə­biə­ti­nə ta­ma­mi­lə uy­ğun­dur. Pey­ğəm­bər­lik mə­qa­mı­nın baş­lı­ca mə­na­sı­nı şa­ir uca­lı­ğa, ali ide­al­la­ra yüksəl­mək­də görür. Əs­lin­də Mə­lək ob­ra­zı da H. Ca­vi­din Tan­rı­nın dər­ki­nə, uca­lı­ğa ça­ğı­rı­şı və də­vət­dir.

H.Ca­vi­din “Pey­ğəm­bər” pye­sin­də büt və bütpə­rəst­lik ət­ra­fın­da olan müba­hi­sə ide­al­la re­al ara­sın­da olan müba­hi­sə­dir. Bu müba­hi­sə özünü toq­qu­şan ide­ya­la­rın təm­sil­çi­lə­ri olan Pey­ğəm­bər və Şəm­sa­nın mövqe­lə­rin­də da­ha ba­riz şə­kil­də büru­zə ve­rir.

“Pey­ğəm­bər” pye­sin­də irə­li sürülən ide­ya­nın açı­lı­şın­da Şəm­sa su­rə­ti­nin xüsu­si ro­lu var­dır. Əs­lin­də, bu su­rə­tin ma­hiy­yə­tin­də Pey­ğəm­bə­rin böyüklüyünü və uca­lı­ğı­nı göstər­mək məq­sə­di giz­lən­miş­dir. Odur ki, müəl­lif Şəm­sa ilə şəx­si müna­si­bət­lər çər­çi­və­sin­də Pey­ğəm­bə­rin hə­şə­mət­li bir si­ma ol­du­ğu­nu nüma­yiş et­di­rir. Şəm­sa ona mə­həl qoy­ma­yan Pey­ğəm­bə­ri mə­zəm­mət edir və bu mə­zəm­mə­tin ar­xa­sın­da, müəl­li­fə görə, Şəm­sa­nın şəx­si am­bi­si­ya duy­ğu­su da­ya­nır.

H.Ca­vid Pey­ğəm­bə­rin şəx­siy­yə­ti, müqəd­dəs­li­yi fo­nun­da qa­dı­na olan müna­si­bə­ti­ni də nüma­yiş et­di­rir. Qa­dı­nın ən böyük və­zi­fə­si­ni ro­man­tik sə­nət­kar ana ol­maq­da görür və bu­nun inan­dı­rı­cı ol­ma­sı üçün Pey­ğəm­bə­rin di­li ilə: “Sürüklə­nən bə­şə­riy­yət qa­dın­la yüksə­lə­cək” – söylə­yir. Bu mis­ra­da­kı fik­ri H.Ca­vi­din qa­dın və ana haq­qın­da­kı düşüncə­lə­ri­nin zir­və­si he­sab et­mək olar.

H.Ca­vid “Ana”, “Ma­ral” və “Afət” pyes­lə­rin­də in­san­lar­da ali key­fiy­yət he­sab et­di­yi əx­la­qi də­yər­lə­rə özünün ro­man­tik ba­xış­la­rı­nı ifa­də et­miş­dir. “Ana” pye­­si müəl­lif üçün həm də dra­­ma­­tik əsər­­lə po­e­­zi­­ya­­nın vəh­­də­­ti­­ni ya­­rat­­maq ba­xı­mın­dan ilk ədə­bi təcrü­bə idi. Əsə­rin mövzu se­­çi­­mi isə H. Ca­vi­din na­­dir bə­­dii tə­­fəkkü­­rə ma­­lik ol­ma­sı­nın da­ha bir nümu­nə­si he­sab olu­na bi­lər.

Əsər­də­ki ha­di­sə­lə­rin han­sı mə­kan­da baş ver­mə­sin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin hu­ma­nist qəh­rə­ma­nı olan Səl­ma ana­­nın Tan­­rı­­ya du­a­­sı, müra­­ci­ə­­ti bir türk ana­­sı­­nın, türk qa­­dı­­nı­­nın sə­mi­mi düşüncə­­si­­ni ifa­­də edir. Ver­di­yi sözə sə­da­qə­ti­ni nüma­yiş et­di­rən Səl­ma H.Ca­vi­din ya­rat­dı­ğı ka­mil ana ob­ra­zı­dır.

Pyes­də Or­­xa­­nın Qan­po­la­dın ni­şan­lı­sı İs­­mət­­dən könlünü is­­tə­­mə­­si H.Ca­­vid ya­­ra­­dı­­cı­­lı­­ğı üçün İb­­li­­sin Ari­­fin könlünü is­­tə­­mə­­si­ ilə for­­ma­­laş­­mış məx­su­si ənə­­nə­­nin da­va­mı­dır. Ora­­da Arif İb­­li­­sin is­­tə­­yi­­ni qə­­bul et­­mə­­di­­yi ki­­mi, bu­­ra­­da da İs­­mət Or­­xa­­nı qə­­ti şə­­kil­­də rədd edir. Or­xa­nın qə­zə­bi isə muzd­la tu­tul­muş Mu­ra­dın Qan­po­la­dın qa­ti­li ol­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nir. Səl­­ma oğ­­lu­­nun qa­­ti­­li­­nin məhz Mu­­rad ol­­du­ğu­nu bil­­mə­­di­­yi bir vaxt­­da Mu­­ra­­dı öz evin­­də giz­­lə­­dir, ona hə­­yan du­­rur və kim­­sə­nin əli­nə ver­­mə­­yə­­cə­­yi ba­­rə­­də öz qə­­ti fik­­ri­­ni bil­­di­­rir. Səl­­ma­­nın düşüncə­­lə­­ri öz əqi­də­sin­də­ də dönməz olan bir in­­sa­­nın fi­­kir­­lə­­ri­­dir və bu, əsər­də bir da­ha təs­diq edi­lir.

Ailə-məi­şət mühi­ti­nin fa­ciə­vi qəh­rə­ma­nı olan Ma­ral da­xi­lən azad de­yil və ar­zu­la­rın bo­ğul­du­ğu bir mühi­tin qur­ba­nı­dır. Zid­diy­yət­lə­rin kəs­kin­ləş­mə­si Ma­ra­lın da­xi­li üsya­nı­na da şə­ra­it ya­ra­dır. Am­ma bu üsyan – evi tərk edib qaç­maq is­tə­yi son­ra­dan onun məh­vi ilə nə­ti­cə­lə­nir.

Afət əsər­də xə­ya­nə­tin qur­ba­nı olan ro­man­tik qəh­rə­man­dır. “Afət” pye­si­nin özünə­­məx­­sus cə­­hə­t­lə­rin­dən bi­ri bu­dur ki, fa­­ci­ə­i­­nin bütün epi­­zod­­la­­rı yal­­nız mə­­həb­­bə­­tə bağ­­lı­­dır. Afət cə­­miy­­yə­­tin re­­al­­lıq­­la­rı içə­­ri­­sin­­dən se­­çil­­miş ro­­man­­tik, aşiq qəh­­rə­­ma­­nı­­dır. O, öz gücü və cə­­sa­­rə­ti­­lə, əx­­la­­qi qa­­nun­­la­­ra və adət-ənə­­nə­­lə­­rə, mil­­li ailə men­­ta­li­te­ti­nə açıq şə­­kil­­də mey­­dan oxu­­ya­­raq qor­­xunc də­­rə­­cə­­də se­­vən bir qa­­dın­­dır. Afət Qa­­ra­­ta­­yın onu sev­­di­yi­nə ina­­nır və bu eş­qin onu da­­ha da xoş­­bəxt edə­­cə­­yi­­nə çox ümid­­li­­dir. La­kin ha­di­sə­lər onun is­tək­lə­ri­nin ək­si­nə doğ­ru cə­rə­yan edir. Xə­ya­nət Afə­­tin düşüncə­­sin­­də yal­­nız bir is­tək for­ma­laş­dı­rır: ölüb-öl­dür­mək. Afət öz ar­­zu­­la­­rı­nın re­al­laş­ma­sı üçün əri­­nin şəx­­si hə­­ya­­tı­­na qıy­­mış­­dı, Alagö­zün bəd­bəxt­li­yi­nə ba­is­kar ol­muş­du. Ona görə də Afə­­tin öz ölümü ba­rə­də qə­rar ver­mə­si tə­­sadü­­fi de­­yil­di. Bu həm də H. Ca­vi­din ro­man­tik qəh­rə­ma­nın çı­xış yo­lu idi.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ta­ri­xi ger­çək­lik­lə ro­man­tik bə­dii hə­qi­qə­tin əla­qə­si “To­pal Tey­mur”, “Sə­ya­vuş” və “Xəy­yam” əsər­lə­ri va­si­tə­si­lə re­al­laş­mış­dır. Mövcud ta­ri­xin ini­ka­sı olan “To­pal Tey­mur” ey­ni za­man­da ta­rix və müa­sir­li­yin vəh­də­ti­ni tə­cəssüm et­di­rir. H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin hökmdar qəh­rə­ma­nı olan To­pal Tey­mu­ra aid ta­­ri­­xi hə­­qi­­qət­­lə­­rə sə­da­qət və müəl­­li­­fin ona olan rəğ­­bə­­ti bu əsə­­rin güclü alın­­ma­­sı­­nın əsas sə­­bəb­­lə­­rin­­dən bi­­ri ol­­muş­­dur. H.Ca­­vid əsər­­lə­­rin­­də mil­­li, ta­­ri­­xi, həm də bə­­şə­­ri ide­­ya­­lar qoy­­du­­ğu­­na görə əmin idi ki, onun ide­­ya­­la­­rı bütün bə­­şə­­riy­­yət üçün gə­­rək­­li­­dir. Müəl­­lif bu əsər­­də türk xalq­­la­­rı­­nı va­­hid bir­­li­­yə ça­­ğı­­rır, həm­çi­nin dil, fi­­kir, din bir­­li­­yi mə­­sə­­lə­­sin­­də or­­taq məx­­rə­­cə gəl­­mə­yə və kə­­nar­­dan hücum edən­lə­rin qa­lib gəl­mə­mə­si üçün bir­­ləş­­mə­yə, qa­­ra qüvvə­­lə­­rin müda­­xi­­lə­­lə­­ri ola­­ca­­ğı təq­dir­də türk mil­­lət­­lə­­ri ara­­sın­­da baş ve­­rə­­cək mümkün müna­qi­şə­lə­rə qar­­şı müba­­ri­­zə­­yə səs­­lə­­yir­­di.

Əsər­də Tey­­mur əsl hökmdar, əsl şəx­­siy­­yət və əsl fa­­teh ki­­mi təs­vir edi­lir. Bu, H.Ca­­vi­­din açıq-aş­kar for­ma­da və ro­­man­­tizm üslu­­bun­­da türkçülüyü təb­­liğ et­­mə­­si idi.

Ta­ri­xi İran–Tu­ran qar­şı­laş­ma­sı bə­dii hə­qi­qət ki­mi öz ək­si­ni “Sə­ya­vuş” əsə­rin­də tap­mış­dır. H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin sər­kər­də qəh­rə­ma­nı olan Sə­ya­vuş azad türk ru­­hu­­nun ümu­­mi­­ləş­­miş ob­­ra­­zı­­dır. Sə­­ya­­vuş yüksək əx­laq­­lı, saf və mə­­nə­­viy­­yat­­lı ol­­du­­ğu üçün heç bir sa­­ray və qa­­dın fit­nə­lə­ri­nə uy­mur, bax­ma­ya­raq ki, onu təs­lim et­mək üçün çox təhlü­kə­li və məkr­li oyun­lar qu­ru­lur. Əsər­­də Əf­­ra­­si­­yab–Key­­ka­­vus konf­lik­tin­də İran–Tu­­ran zid­­diy­­yət­­lə­­ri görünsə də, H.Ca­­vid Fir­­dov­­si ki­­mi bu zid­­diy­­yət­­lə­­rin tə­­rəf­­da­­rı qis­min­də çı­­xış et­­mir. Ək­si­nə, sər­­həd hüdud­­la­­rı­­na göndə­­ri­­lən Sə­­ya­­vuş qar­şı­du­ran tə­rəf­lər ara­sın­da ba­rış ya­ra­da­raq müəl­li­fin əsas ide­­ya­­sı­nı or­­ta­­ya çı­­xa­­rır. H.Ca­­vid “Sə­­ya­­vuş” əsə­­ri ilə örtülü for­ma­da hə­min dövrdə yad ide­ya­la­ra qo­şu­la­raq türk dünya­sın­dan ay­rı düşən məm­lə­kət­lə­ri gözlə­yə bi­lə­cək təhlü­kə­lə­rə işa­rə vu­rur, xalq­la­rı sax­ta ide­ya­la­ra mə­h­kum edən­lə­ri mə­zəm­mət edir, türk məf­­ku­­rə­­si­­ni təl­qin edir və türkün ta­­ri­­xi qəh­­rə­­man­­lı­­ğı­­nı vəsf edir­di.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ta­ri­xi mövzu ilə sə­nət­kar ob­ra­zı­nın qar­şı­lıq­lı vəh­də­ti “Xəy­yam” pye­sin­də re­al­la­şır. Müəl­lif dünya və in­­san prob­­le­­mi­­ni, id­­rak və düşüncə son­­suz­­lu­­ğu­­nun çər­­çi­­və­­si­­nə sığ­­ma­­yan mütləq var­­lı­­ğın dər­­ki­­ni ta­­ri­­xi şəx­­siy­­yət olan Xəy­­ya­m va­si­tə­si­lə izah edir. Ey­ni za­man­da onun “Şeyx Sə­­nan”dan baş­­la­­yan ir­­fan fəl­­sə­­fə­­si, tə­­səvvüf po­e­­ti­­ka­­sı “Xəy­­yam” əsə­­rin­­də də­­rin məz­­mun qa­­za­­nır və H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin şa­ir qəh­rə­ma­nı olan Xəy­ya­mın şəx­sin­də can­lan­dı­rı­lır.

H.Ca­vid ədə­bi ir­si­nin poe­ti­ka­sı şa­ir-dra­ma­tur­qun ya­rat­dı­ğı əsər­lər­də­ki mövzu, ide­ya, ob­raz və bə­dii mət­nin vəh­də­tin­də mey­da­na çı­xır. Bu vəh­dət bütövlükdə H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin ma­hiy­yə­ti de­mək­dir. Qar­şı­ya qo­yu­lan məq­səd və irə­li sürülən ide­ya ba­xı­mın­dan H.Ca­vi­din hər bir əsə­ri­nin öz ori­ji­nal­lı­ğı ilə se­çil­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, bu əsər­lə­rin bə­dii struk­tu­ru­na və poe­ti­ka sis­te­mi­nə va­hid bir düşüncə sis­te­mi ha­kim­dir. Bu düşüncə sis­te­mi türkçülüklə, su­fizm­lə, mil­lə­tin və xal­qın gə­lə­cə­yi ilə bağ­lı bə­şə­ri ide­ya­lar­la zən­gin olan də­rin məz­mun­lu ya­ra­dı­cı­lıq mək­tə­bi­dir.