SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Əkrəm Cəfər
Hüseyn Cavid yaradıcılığına əruzşünas alim Əkrəm Cəfərin münasibətinin təhlili ilk növbədə gözlərimiz qarşısında dövrün siyasi mənzərəsini canlandırır. Həmin illər sanki dünyanın sonudur, məhşərdir. Ona görə də canqurtarmalar çabasında, yalançı tövbələr, qarayaxmalar, milli əqidə-məsləkdən uzaqlaşma ilə baş tutan hadisələr oxucunu təəccübləndirir. Dövrün guya insanlara bərabər hüquq verdiyi imperiya dövlətinin yürütdüyü siyasi-ideoloji xəttində despotizm, əyalət xalqların həyatını həbsxanaya çevirmək ideyası dururdu. İntellekt və istedad potensialı güclü olan türkdilli xalqlar xüsusən hədəf seçilmişdi. Məhkəmə sistemi ədalətə deyil, şər-böhtana arxalanaraq insanlara, vətəndaşlara deyil, siyasi rejimin qorunmasına xidmət edirdi.
H.Cavidin “Səyavuş” əsərində eramızdan əvvəl VII yüzillikdə yaşayan Alp Ər Tonqanın ədalətli dövlət rejimi haqqında “Qanun var və ya bilmədim ki, dumanlı başlar Haqqı deyil, haqsızlığı alqışlar” sözləri ilə rastlaşmağımız qədim türk dövlətlərinin, eləcə də dövlət rəhbərinin tarixi mənəvi keyfiyyətlərinin dövlətçilik siyasətinin mahiyyətinə çevrilməsi çox xoş təəssürat yaradır. Bu fikirlər dahi Cavidin dövlət, xalq, cəmiyyət münasibəti haqqında arzularını təcəssüm etdirir.
Görünən budur ki, ədalətsiz bir rejimin qanunları haçansa xalqların zülm və istibdadına rəvac verən dövlət rəhbərlərinin özünün də tarix qarşısında etdiklərinə görə cavab verəcəyini həyata keçirməliydi.
Mircəfər Bağırovun məhkəməsi ilə bağlı materiallarda rastlaşdığımız etiraflar Azərbaycan xalqının yüzlərlə say-seçmə oğullarının ölümünə fərman verən keçmiş respublika rəhbəri sayılan, imperiya qanunlarına xidmət edən bir insanın peşmanlığından başqa bir şey deyil: “Mənim əsas səhvim odur ki, Beriyaya və onunla bağlı olan, onun əsas düşmən mövqeyini müdafiə edən, orqanlarda birgə iş üzrə onunla uzun illər boyu əlaqədə olan Sumbatov, Borşev, Qriqoryan, Markaryan və başqalarına göz yummuşam, onların iç üzünü tanımamışam. Mən onlara inanaraq, XDİK orqanlarını onlara etibar etmişəm. Bu işdə xalqın qarşısında günahlarım o qədər böyükdür ki, məni güllələmək azdır, asmaq azdır, məni şaqqalamaq, parça-parça etmək lazımdır” (4, s.11).
İmperiyanın seçdiyi bu günahsız qurbanları, yaradıcı şəxsiyyətləri qorumaq mümkün olardı. Sual olunur, kim və ya nə idi o keçilməz maneə? Axı M.Bağırovun XIII qurultaydakı yazar və şairləri hədələyən çıxışı dərc olunan mətbuat orqanlarında verilən tapşırıqlar eyni ideoloji şöbələr tərəfindən tövsiyə olunurdu. Hər şey gün kimi aydın idi...
Eyni zamanda bir vaxtlar H.Cavidi hətta yaxından görmək, onu bir dəfə də olsun dinləmək həsrətində olan yaradıcı ədəbi gəncliyin içərisində dövrün ideoloji xəttinə xidmət edənlərdən şairə qarşı çıxan yazarların münasibəti tarixi təəssüf doğurur.
Bəzən qorxu, hədə ilə, bəzən vəzifəyə çəkərək müəyyən səlahiyyətlər verdikləri şəxslərdən istifadə edərək, üzə duranlarla, qarayaxmalarla, “donos” toplamağa sövq edilənlərlə sosializm ideologiyasını qorumaq, möhkəmləndirmək üçün hər dürlü vasitələrə əl atılırdı. İdeoloji mayasında yalan, riya, hakimiyyət hərisliyi ilə yanaşı, xalqların milli yaradıcı və intellekt potensialını məhv etmək iddiası duran sosializm quruluşu dostu dosta, qardaşı qardaşa qarşı çıxarmaq kimi çirkin əməllərə əl ataraq intellekti və yüksək nüfuzu ilə “təhlükəli” sayılanları aradan götürməyi fəaliyyətində əsas məqsədə çevirmişdi. Siyasi rejimin ədalətsizlik, zəbt, qarət üzərində ucaltdığı bayrağı H.Cavid “Səyavuş” əsərində Altayın dilindən təsvir edərək bu quruluşun mahiyyətini tarixi mövzu içərisindən təqdim etməyə çalışırdı:
Yetər çıldırdınız “hökumət!” deyə,
Evləri yıxdınız “ədalət!” deyə.
Məzlumlar qanından badə sundunuz,
Qarğa-kuzğun kimi leşə kondunuz,
“Qanun” deyə doğruluqdan caydınız,
Xalqın namusunu heçə saydınız,
Aldıqları nəfəs – zəhərli ahlar,
Qidasız çocuqlar ot yeyib yaşar.
Söylə, öyündüyün ədalət bumu?
Hökumət dediyin rəzalət bumu?
Bəli, yeni quruluş həm də müqəddəs söz sənəti ilə məşğul olanları bir-birinə qarşı qoyaraq onları günah çirkabına yuvarlamaqla məşğul idi.
Cavid əfəndiyə qarşı nəinki haqsız tənqidlər mətbuatı zəbt etməkdəydi, eləcə də ona qarşı əks-təbliğatda müqəddəs janr sayılan poeziyadan da istifadə olunurdu. 1930-cu il “İnqilab və mədəniyyət” jurnalında (N11-12) 25 yaşlı Ə.Cəfər gənc nəslin ədəbi mühitinin özünə ustad saydığı, əllini haqlamaqda olan H.Cavidə açıq məktubla yeni dövrün quruluş dərsini keçməsini “ədəbi hücum” adlandırmaq da olar.
Qeyd olunan “H.Cavidə açıq məktub”u şərh etməzdən öncə Ə.Cəfərin 1973-cü ildə çap olunan “Əruz vəzni haqqında” məqaləsində H. Cavidə, onun zəngin yaradıcılığına fərqli münasibət diqqəti cəlb edir: “İyirminci illərdə mən orta məktəbdə oxuyanda əruzu bizə fənn kimi, yaxud poetikanın bir qolu kimi tədris edirdilər. Mən əruzu o zaman ədəbiyyat müəllimi H.Caviddən öyrənmişəm”, – deyə ustadın ədəbiyyata xidmətini belə dəyərləndirir: “Azərbaycan əruzu öz tarixində beş inkişaf mərhələsi keçmişdir. Onun son, yəni beşinci inkişaf mərhələsi “Hüseyn Cavid mərhələsi”dir. Qabaqlar əruzu bəyənməyən “solçular” ona iki eyib tuturdular. Guya əruz vəzni dilimizə ərəbcə-farsca sözlər gətirir, əruzlu şeirlərdə imalılır (sözləri uzatmalar), zihaflar (sözləri qısaltmalar) vasitəsilə dilimizin sözləri təbiiliyindən çıxır. Halbuki son dövrlərdə heca vəzni ilə barəbər şairlərimiz əruz ilə yazırlar. Bununla belə, şeirimizin dilinə nə ərəb, nə fars sözlər gəlir, nə də onda imalələr, zihaflar…” (1).
Hüseyn Cavid yaradıcılığındakı zəngin dil və üslub xüsusiyyətləri nəinki onun öz poeziyasını, eləcə də bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatındakı novatorluğu, əruz vəzninin bəhrlərinə gətirdiyi yenilik bu gün “Cavid əruzu” ilə məşhurdur.
“Azərbaycan türk ədəbiyyatının romantiki H.Cavid – həyatı, əsərləri, düşüncələri” əsərində N.Qəhrəmanlı yazır: “Azərbaycan şeirində əruz vəzninin yeni bir qəlibini ilk dəfə H.Cavid ədəbiyyata gətirmişdir. Əruzşünas Ə.Cəfər bunu şairin adı ilə adlandırmışdır. Ə.Cəfər bu haqda yazır: “Bu vəzni ilk dəfə Azərbaycan şeirinə gətirən nəfis və zərif üslub sahibi şairimiz H.Cavid olmuşdur. Buna görə də həcəzin bu doqquzuncu növünü biz Cavid həcəzi adlandırdıq” (2). Yaradıcı şəxsiyyətləri düşüncə və fikirlərinə görə təqib etmək, milli və dünya ədəbiyyatı üçün yaratdıqlarının üstündən xətt çəkmək niyyətiylə dost və tanışlarını məcburi dindirtmək, onların ifadələrini təhrif edərək məqsədə nail olmaq kimi qarayaxma kampaniyası aparan mövcud quruluş H.Cavidə qarşı bu prosesdən çəkinmədi.
Ə.Cəfər H.Cavidə açıq məktubla illər sonra yazdığı məqalədə “Mənə əruzu Cavid öyrədib” sözləri ilə, həqiqətən, Cavidin böyüklüyünü təsdiq edir: bəs əruzu “barmaqla hesablamaq”dan keçən qısa dövrdə nə idi dəyişən? Əqidə dəyişikliyi, can qorxusu, sosializmin insanlara, xalqlara gətirdiyi "tərəqqinin" eyforiyasımı? Əlbəttə ki, bu münasibəti ideoloji təpkilər fonunda “xilas yolu axtarmağın təpkisi” adlandırsaq, daha doğru olar:
Əvət, şeirlərim əbədiyyən ayıldılar,
Sənələrcə yatdıqları qış uykusundan
Əbədiyyən ayrıldılar.
Kosmetikli şeirlərinə can verən
“Xumarların”..., Afətlərin duyğusundan...
Və belə,
Şeirlərim vidalaşınca,
Ağız dolusu bir qəhqəhə ilə
Bir dəstə qızıl qalstukların arkasınca
Düşdülər yola,
Gedib girdilər komsomola.
Bu gün
Müzəffər bir döyüş nəşəsiylə
Akınca alınlarının təri
Şeirlərimə bir şey demir artıq
“Bahar şəbnəmləri”.
H.Cavidin “günahı” yetişən milli nəslin “qızıl qalstuklu” körpələri, komsomola girməyə gedən gəncliyi, sosializmi digərləri kimi təbliğ etməməsi idi.
Tarix kiminsə şeirinin kimlərinsə şeirləri üzərində “ölüm marşı” oxumasını ortaya qoyanda göylər şairi H.Cavidə qarşı belə şeirlərin müəlliflərinin tarixi peşmanlığı yalnız köhnə qəzet arxivlərinə yanğın arzulamaqdan və ya heç nəyin gələcək nəsillərin mühakiməsinə çatmaması üçün Tanrıya yalvarmaqdan ibarət idi. Amma tarix tarix olaraq qalır. Heç kim tarixin qınaq və mühakiməsindən yaxa qurtara bilmir:
Atam bitli, kirli papağını necə dəyişdisə
Qırmızı bir talonla aldığı
Tərtəmiz bez şapkasına,
Şeirlərim də,
“İncə”liyi, “dilbər”liyi, “Şahanə”liyi
“Pənbə”liyi, …nəliyi, …nəliyi
Dəyişdilər komsomol kitabçasına.
Bu kitabçadan öyrəndilər onlar
Tökülən ac qanların məqsədini.
Bu kitabda okudular
Yer üzünü qurtaran dahi sınfının sərgüzəştini.
Və hey şair!
... Hey peyğəmbərlər və knyazlar şairi!
Mən bilirəm sənin xülyaların kimi gözləyir,
Bilirəm, sən ya “adil bir Teymur”dan,
Ya xəyali bir “peyğəmbər”dən umursan
Bu gün hər parçasında iki düşmən cəbhə alovlanan
Yer üzünün xülyasını.
Biz bilirik dünyaya dialektik baxmayan
Beyinciklərin bəlasını.
... Hey köhnə şair!
Gözlərindən o köhnə gözlüyü endir,
Yer üzünü qurtaramaz
Nə şairlər, nə dahilər,
Nə filosof, nə peyğəmbər.
Dünyanın dünya boyda dərdi var,
Onu yalnız milyonlar qurtaracaq:
Milyonlar (5, s.155-156).
Azərbaycan xalqının milli məişəti, etnoqrafiyası, nəfs qarşısında dəyanəti, milli heysiyyəti aşağılanaraq, “Şahanəliyi” ələ salınaraq, qondarma “bez şapkaları” milli bəy papağından üstün tutaraq mədh etmək əvvəllər olmasa da, indiki təhlillər baxımından gülüş doğurur.
Cavidin qaragül dəridən tikilmiş papağının mənəvi dəyərini heç nə ilə dəyişməməsi (bəlkə də, dəyişdirilə bilməməyi) onun daxili əfəndiliyinin təzahürü idi. Peyğəmbər uğurlaması, Teymuru, İldırım Bəyazidi tarixin qatlarından çağırıb bizi onlarla, onları bizimlə görüşdürməsi hakim ideologiyanın xəttinə uyğun olmasa da, bütün türkdilli xalqların milli müstəqillik arzularının közərən ümidlərinə alovlanmaq gücü verirdi. Bəli, həcv xarakterli şeirdə deyilən kimi, Cavid “köhnə şair” idi, yəni klassik şair idi. "Təbliğat üçün başqaları var", – deyərək yüksəldiyi göylərdən bir misra belə enmədi.
Şeirin çap ili 1930-cu il! İki il öncə, yəni 1928-ci ildə “Dan ulduzu” jurnalının 6-cı sayında “Yeni Azərbaycan ədəbiyyatı” adlı məqalədə deyilirdi: “H.Cavid və Cavad bugünkü Azərbaycan burjuaziyasının tipik müəssisləridir. Bunlar aprel inqilabından sonra burjuaziyanın yıxılması ilə öz iqtisadi təməllərini itirdilər, yeni quruluşu heç anlamadılar. … Son zamanda hər iki şair yeniləşmək, qızıllaşmaq istəyərək yeni ruhda hər tağım əsərlər yazmağa başladılar”.
1920-ci illərdən başlayaraq, teatrın hər mövsümünün H.Cavidin əsərləri ilə açılıb, onun əsərləri ilə bağlanması fikrinə M.Məmmədovun “Acı fəryadlar, şirin arzular” əsərində də rast gəlirik. Artıq 20-ci illərin sonlarından başlayaraq ədəbi tənqid sifarişlə yazırdı: “Nəzəriyyə aləmindəki hərc-mərclik, saxta sosioloji tənqid, o vaxtlar qılıncının dalı da, qabağı da kəsən proletkultçuluq və proletkultçular Cavidin əsərlərinin səhnədən sıxışdırılıb çıxarılmasında az iş görmürdü” (3, s. 6-7).
Bu fikirlər Cavidə qarşı sifarişli tənqidin tarixini təsdiq edir. Artıq 30-cu illərin əvvəllərindən başlayaraq teatrın repertuarından əsərlərinin çıxarılması ilə onun ədəbi aləmdə və şəxsi həyatında müvazinətinin itirilməsinə nail olmaq istəyənlər yanıldılar. Məhəbbət və həqiqət şairi kimi onu tək öz dərdi deyil, bütün türkdilli xalqların, eləcə də bəşəriyyətin dərdi düşündürürdü.
Ə.Cəfər yazırdı:
Yer üzünü qurtaramaz
Nə şairlər, nə dahilər,
Nə filosof, nə peyğəmbərlər.
Ə.Cəfərin “öydüyü” milyon proletarçılar xalqlara xilas yox, müstəmləkəçilikdən başqa bir şey verə bilməzdi:
Yeni bir dünya tikən
Mil-yon-lar.
Polad ürəkli
Leninçi firqəmizin
Yanılmayan dimagilə
Qaynayan kütlələrin önündə gedən
Və “Dneprostroylar” yapmak üçün 2000 qraduslu
Domna ocakdarı əridən
Mil-yon-lar.
Hey mələklər və iblislər xanəndəsi!
İştə romantik ruhunun
İstiqbalın göylərindən aradığı dahisi
Mil-yon-lar!
Mən yalnız bu dahinin inandım tükənməz qüvvəsinə
Və bu imanla silahlandığım gündən
Beynimin qəlbilə
Sevdim onu mən.
İnsanların içində
Görmək üçün
Nə burjuy, nə dilənçi –
Olacağam bu dahinin qapısında bir süpürgəçi,
Şeirlərim süpürgəm,
Süpürəcəyəm… (5, s. 156-157).
Tarixi təəssüf hissi ədəbiyyatın, eləcə də ədəbi tənqidin inkişafında indiki mərhələdə qələm adamında utanc hissi doğurmaya bilmir. Poeziyamızda həm də “bitli papağın” şapkaya dəyişilməsi, “dahi qapısında süpürgəçi olmaq” kimi ifadələr, “Leniniana” yazmağa çağırış hər birimizdə təəssüf doğurur.
Caviddəki şəxsiyyət “məni” şair “məni” ilə elə vəhdət yaradırdı ki, qoşa qanada çevrilərək onu, həqiqətən, göylərə ucaldırdı:
Fəqət mən hüsnü-xuda şairiyəm,
Göydən enməm də, səma şairiyəm.
Ölüm-dirim qarşısında şəxsiyyət bütövlüyü nümayiş etdirənlərin ruhları ehtiramla anılır. Uzun istintaq materiallarından bir-birinə qarşı qoyulanlar içərisində M.Rzaquliyevin heç nəyə baxmadan Cavidlə bağlı həqiqəti söyləməsi nəinki onun özünü, eləcə də bu nəsil və ailə şəcərəsinə məxsus dəyanət və mətanətin təntənəsi idi.
“Sual: – Şair H.Cavidi siyasi cəhətdən xarakterizə edin.
Cavab: – Hüseyn Cavid hələ inqilaba qədər də böyük şair idi, o, əmək və fəhlələr haqqında bir sıra əsərlər yazmışdı. Bu əsərlərin adı mənim yadımda deyil, bu əsərlərində o, fəhlələrə rəğbət bəsləyir, istismarçılara isə nifrət edirdi”.
Adıçəkilən ədiblər kimi sorğulanmadan öncə böyük ədibə qarşı çıxmaq xilas yolu idimi?
Ədəbiyyatı beşillik planı yerinə yetirməyə çağırmaq, “dahimiz milyonların ümumi əsərimiz” deyərək, “Qanımızı” qanlara qatmaqla “kollektiv əsəri bitirmək” iddiasında olmaq, əlbəttə ki, Cavid əfəndilik deyildi.
Beşillik plan bizim
Və dahimiz milyonların
Ümumi əsərimiz.
Kopararaq canımızdan,
Qanımızdan,
Biz də
Çovğun qafiyəli misralar verək ona.
Qanımızı qarışdıraraq onun qanına,
Bitirək kollektiv əsərimizi (5, s.157-158).
Zaman həqiqətləri tarixin səhifələrində, öz yaddaşında qoruyub saxlayır, gələcək nəsillərə onu çatdırır ki, xalqın və millətin inkişafında heç kimin xidmətləri unudulmasın.
ƏDƏBİYYAT
1. Cəfər Əkrəm. Əruz vəzni haqqında. – “Bakı” qəzeti, 10 may 1973.
2. Qəhrəmanlı N. Azərbaycan türk edebiyyatının rolmantiki H.Cavid – həyatı, əsərləri, düşüncələri. İstanbul, 2020.
3. Məmmədov M. Acı fəryadlar, şirin gülüşlər. Bakı, “Gənclik”, 1983
4. Mircəfər Bağırovun məhkəməsi. Bakı, 1993
5. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
