Yoxsulluqdan şöhrət
zirvəsinə – Əzim Əzimzadə
Zaman özü böyük şəxsiyyətlərin doğulmasını tarixi zərurət kimi meydana çıxarır. Bu zərurət bir xalqın tarixi və mənəvi inkişafında mütləq hadisəyə çevrilir. Tale, bəxt, alın yazısı Haqqın, Yaradanın bəxşişidir. Bütün dövrlərdə hər əsrin sonunda xalq üçün elə şəxsiyyətlər doğulub meydana atılıb ki, sonralar onlar örnək olası böyük bir insanlıq və sənət məktəbi yaradıblar. Bəli, XIX əsrin sonu sanki köhnə Bakının müasirləşməsində, xüsusilə şəhər memarlığının milyonçular tərəfindən sürətlə inkişaf etdirilməsi, xarici səhmdarların Bakıya axını, Qərblə neft münasibətlərinin qurulması əsasında yaranan yeni ab-hava, mətbuatın əvvəlkinə nisbətdə tərəqqisi və s. məqamlar bir sıra sahələrin tərəqqisinə zəmin yaradır.
Tarixin belə zaman aşırımında doğulan böyük şəxsiyyətlər sanki köhnəliyə üsyan, yeni dövrün tərəqqisi, xalqın mədəni həyatında, incəsənətdə inqilab və intibah etmək üçün dünyaya gəlmişdilər. Çox qəribə haldır ki, böyük istedadların əksəriyyətinin dünyaya göz açdığı ailələrin incəsənətlə heç bir ilişkisi olmayıb. Bu da həyatın təzad qanunu kimi başa düşülməlidir. El arasında deyilən "tikanlıqda da çiçək bitir" ifadəsi belə istedadlı şəxsiyyətlərin həyat mühiti və daxili istedadına münasibət kimi də qəbul oluna bilər. Onların ən görkəmlilərindən biri də Azərbaycan xalqının mədəniyyət və incəsənətində böyük rol oynayan, ağır və məşəqqətli sənət yollarında mərdliklə köləliyə qarşı mübarizə aparan, ağlagəlməz enerji ilə əhatəli fəaliyyət yolu keçmiş sənət fədaisi, rəssam Əzim Əzimzadədir.
1880-ci il mayın 7-də Bakının qədim kəndlərindən birində – Novxanıda daşyonan ailəsində dünyaya göz açıb. Bu ağır güzəranlı ailənin ən böyük dərdi ehtiyac idi. Elə bu ehtiyac ucundan onlar Novxanıdan şəhərə – Bakıya köçürlər. Sonralar Bakı bu böyük şəxsiyyətin istedad meydanına çevrilir. İlkin məktəb həyatını mollaxanadan başlasa da, Əzim Əzimzadə rəsm çəkməyin "bəlasından" heç cür xilas ola bilmirdi. Bu məktəb sanki onun üçün deyildi. Şəkil çəkməyə icazə verilməsə də, o, öz işində idi. Böyük istedadın cücərtiləri beləcə boy atmağa başladıqca mollaxana həyatı onu sıxırdı. Axı istedad özü İlahinin bəxş etdiyi ruhdur. Ruhun qarşısını almaq isə qeyri-mümkündür. Elə bir ruh ki, istədin-istəmədin, bu, sənə verilib (tək sənə yox, bir şəxsin timsalında bu xalqa verilib, ondan boyun qaçırmaq və ya istifadə etməmək mümkünsüzdür).
Mədrəsənin dar çərçivəsinə sığmayan balaca rəssamı 4 illik mollaxana təhsilindən sonra atası şəhərdəki rus-tatar məktəbinə gətirir. Ə.Əzimzadə burada təhsillə yanaşı, "köhnə mərəzini" – rəsm çəkmək ehtiyacını ödəyirdi. Qəlbində, ürəyində böyük arzular gəzdirən, əfsanə qəhrəmanlarına dönüb nağıllar diyarına uçmaq istəyən bu gənc rəssamın başladığı sənət yolunun ilk cığırı nağıllara gedib çıxır. O, məktəbdə təhsil ala-ala şüşə üzərində Azərbaycan nağıllarına, həmçinin rus nağılları “Ruslan və Lyudmila”ya, "Qozbel at"a motivlər işləməklə ilkin sənət nümunələrini yaratdı. Bu əsərlərə baxanlar onun qeyri-adi istedadına valeh olurlar. Arzuların gerçəkləşməsi gənc rəssama asan başa gəlmədi. Belə ki, 1899-cu ildə Əzimzadə məktəbi qurtardıqdan sonra iş tapa bilməyəndə ehtiyac ucundan sahibkar Ağaba
Həmişə istedadlı gənclərin həyatında mayak olası şəxsiyyətlər etdikləri böyük yaxşılıqlarla tarixdə yaşayıblar və yəqin ki, bundan sonra da belə olacaq.
Bu mənada rus rəssamı Maslovla dəyirman kontorunda tanışlıq sənətin geniş meydanına atılmaqda gənc rəssam üçün əsas tramplin rolunu oynadı. Onun Maslov vasitəsilə ziyalılarla, digər rəssamlarla görüşü, sənətkarlıq baxımından müzakirələrdə iştirakı böyük rəssam kimi formalaşmasına əvəzsiz töhfə verdi.
Ə.Əzimzadənin həyatında ən böyük hadisə "Mol
Ədəbiyyatda, incəsənətdə yeni yol açmaq və iz qoyub həmişəyaşarlıq qazanmaq hər kəsə nəsib olmur. Bu mənada "Mol
Ə.Əzimzadə, sözün əsl mənasında, böyük vətəndaş idi. Rəssamlığa gətirdiyi yeni üslub və orijinallığı ilə yanaşı, müşahidə etdiyi hadisələrə tək rəssam gözüylə baxmır, onları dərdkeş vətəndaş kimi ürəyinin yağı ilə kətana və ya kağıza köçürürdü. "Mol
Rəssamın bütün əsərləri bu günlə səsləşir, bu gün hər an rastlaşdığımız problemlərin, dərdlərin tanış üzlərini görürük. Əsrin əvvəllərində İran inqilabını yatırmağa kömək məqsədilə göndərilmiş çar naziri qraf Vittenin karikaturasını işləməklə onun eybəcər, tüklü simasında, kobud əllərinin təsvirində o, mürtəce rus çarizminin öz işini buraxıb başqa dövlətlərin daxili işinə qarışan siyasətini, simasızlığını göstərirdi. Bu əsər bu gün də aktualdır. Ona görə ki, bu problem tarixin bütün zamanlarında olduğu kimi, indi də bizim dərdlərimizin kökündə durur.
"Millət dərdi çəkməkdən əriyib çöpə dönmüş müsəlman dövlətlisi" əsərində "millət, millət" deyə zahirən "qeyrət" nümayiş etdirən biganə dövlətlinin, əslində, daxilində öz mənafeyini heç kimə güzəştə getməyən riyakarlıq və mənsəbpərəstlik hökm sürür. Bu bacarıqsız dövlətli sanki bu gün mitinqlərdə "Qarabağ, Vətən" şüarı ilə boğazdanyuxarı çıxış edənlərin ya əmisi oğlu, ya da digər yaxınıdır.
Onun gənclik enerjisi, məcrasına sığışmayan istedadı təkcə "Mol
Ə.Əzimzadənin ən böyük müəllimi ehtiyac olub. Belə ki, o, erkən yaşlarında işləyib, atasının ağır əməyini yaxından görüb, "var-yox" problemini, ehtiyac dərdini dərindən dərk edib. Bu çətinliklər başqalarının dərdini yaxından görməyə, ona münasibət bildirməyə, vətəndaş mövqeyindən yanaşmağa imkan vermişdi. Onun "Kasıb evində orucluq", "Varlı evində orucluq", "Kasıb evində toy", "Varlı evində toy", "Qızın qocaya ərə verilməsi", "Kişi arvadını döyür", "Qurban bayramı", "Yüz tip" və bu kimi əsərlərində cəmiyyətdə sosial və ictimai problemlərin tüğyanına qarşı həyatın hər üzünə bələd, kamil bir insanın münasibətini görürük.
Ə.Əzimzadənin vətəndaşlıq yanğısını M.Ə.Sabirin "Hophopnamə"sinə işlədiyi karikaturalarda da aydın görürük. 1914-cü ildə işlənən bu seriya illüstrasiyalar Sabirin yaradıcılığı kimi korifeylik ömrü qazanaraq həmişə, tarixin bütün məqamlarında aktuallığı ilə seçiləcək.
Ə.Əzimzadənin aktuallıq baxımından diqqətimizi cəlb edən, məzmunu və ideya baxımı ilə bu günümüzlə səsləşən "Mərsiyəxan" əsəri üzərində dayanmamaq olmaz. Bu plakatda hiyləgər mərsiyəxanın dəllallıq, acgözlük xüsusiyyətləri ustalıqla işlənib. Plakatın məzmununu kompozisiyanın yuxarı künclərində, dairədə yerləşdirilən iki təsvir tamamlayır. Həmin təsvirlərə baxdıqda mərsiyəxanın İrandan "Azərbaycana gələrkən" lüt və cansız olduğu, "Azərbaycandan gedərkən" varlanıb qarnıyoğuna çevrildiyi anlaşılır. Bu, günümüzlə səsləşən aktual bir problemin və dərdin əski variantı deyilmi?..
Bu gün azadlıq, müstəqillik qazanan, 70 il əsarətdə qalsa da, dinini-imanını lazımınca qoruyub saxlayan əqidəli bir xalqa din dərsi vermək üçün axışan bəzi dövlətlərin din nümayəndələrinin əsas fikri də varlanmaq, bu torpaqdan xeyir qoparmaqdan başqa bir şey deyil.
Ə.Əzimzadəni böyük rəssam kimi fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri də yüksək enerji ilə fəaliyyət göstərməsi və rəssamlığın müxtəlif janrlarına müraciət etməsidir. Belə ki, Azərbaycan teatrının çiçəklənməsinə rəssam öz töhfələrini əsirgəməyib. Teatr tamaşalarına tərtibat vermək və teatr geyimlərinin eskizlərini yaratmaqla Ü.Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "O olmasın, bu olsun!", C.Hacıbəyovun "Aşıq Qərib" və s. əsərlərin səhnə ömrü qazanmasında səylə xidmət göstərib.
O, kitab illüstrasiyası sahəsində də fəallıq göstərib. Ə.Haqverdiyevin, C.Məmmədquluzadənin, N.Nərimanovun, A.Şaiqin, M.Seyidzadənin əsərlərinə və "Koroğlu" dastanına, həmçinin yüzlərlə kitaba bədii tərtibat verib.
Ə.Əzimzadə həm rəssam, həm də vətəndaş kimi, o cümlədən ictimai fəaliyyətçi kimi Azərbaycan xalqına sözün əsl mənasında böyük xidmətlər göstərib.
1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığında incəsənət şöbəsinə rəhbərlik edib, Bakıda rəssamlıq məktəbinin teatr və bədii emalatxanalarının təşkilində böyük rol oynayıb. Əmək qəhrəmanı, Azərbaycan Sovet Xalq rəssamı kimi ovaxtkı titullara layiq görülüb.
Böyük rəssam, ziyalı Ə.Əzimzadə 1943-cü il iyunun 15-də dünyasını dəyişib. Yoxsulluqdan, ehtiyacdan şöhrətin həsəd olunası zirvəsinədək ucalan böyük rəssamın mənəvi irsi bu gün daha dərindən tədqiq olunmalı və onu tanımayan gənc nəslə, həmçinin unudanlara çatdırılmalıdır.
rn