SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Mirzə Bala Məmmədzadə
XX əsrin əvvəlləri istər ictimai-siyasi hadisələrin gərgin dövrü kimi, istərsə də ədəbi-bədii proseslərin müxtəlif istiqamətləri üzrə inkişaf xüsusiyyətinə görə olduqca mürəkkəb tarixi mərhələ kimi dəyərləndirilir. H.Cavidin Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi yeni ruh təkcə romantizm cərəyanını gücləndirmədi, eləcə də romantizmin “parlaq” pərdəsi altında ictimai proseslərin xalqın, millətin tərəqqisi naminə dəyişməsinin vacib olduğunu göstərdi, özünün yaradıcılıq kredosu kimi qəbul etdiyi bu ideyalara həmişə sadiq qaldı. Ona görə də M.B.Məmmədzadə kimi, Cavidin müasiri olan bir ideoloqun şairin yaradıcılığına dərin ehtiram və rəğbətinin əsası var idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə azərbaycançılıq ideologiyasını ilk dəfə dövlət ideologiyası kimi yüksək təlim kimi işləyib hazırlayan M.B.Məmmədzadənin təhlilləri H.Cavid yaradıcılığını daha əhatəli dəlillərlə izah etməyə əsas verir.
İdeoloqun qeyd etdiyi kimi, istər “qara istibdad”, istərsə də “qızıl istibdad” dövründə “nə şiş yansın, nə kabab” prinsipi ilə çalışan ədiblərdən fərqli olaraq Cavid öz nüfuz və yaradıcılıq prinsiplərini, eləcə də şəxsiyyət bütövlüyünü qoruyub saxlaya bildi.
Müxtəlif mövzularda yazılan “Ana”, “Maral”, “Şeyda”, “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Uçurum” əsərlərində vahid xətt müəllifin öz yaradıcılıq ideyasına sədaqətidir.
M.B.Məmmədzadə yazırdı: “H.Cavid bəyin nüfuz və mövqeyini saxlayan, onun malik olduğu ümumi hörmət, sənətkarlıq ilə bərabər mümkün qədər siyasi moizələrdən uzaqlaşmasıdır.
İxtilafın əvvəlində “Qalx, ayıl” deyə milləti bir ideal ətrafına çağıran Cavid bəy “qızıl istibdad” dövründə “Yaşıl bayanlar” məcmuəsində nəşr etdirdiyi bir şeirində “Bənim Tanrım gözəllikdir, sevgidir”, – deyə bəyanatda bulunuyordu. Fəqət bu sevgi və gözəllik şimdiki üsul, idarə və hakimiyyətdə qeyri-mövcud olduğuna görə türk dairələrinin əksəri qanedir”.
Bəli, M.B.Məmmədzadə Cavidin yaradıcılıq kredosunun gözəllik olduğunu və bu İlahi ərməğanın “məhəbbət və həqiqətin” dərkinə aparan yolun ilk başlanğıcı təşkil etdiyini diqqətə çatdırır. Bu gözəllik təkcə zahiri – gözün görüb, ağlın qəbul etməsindən daha dərin mənada işlənir. O, gözəlliyi təsvir edərkən “həzin bir çöhrə”, “suzişli bir mənzər”, “nazlı və dilbər sima”, “dalğın gözlər” kimi söz birləşmələrindən istifadə etməklə bərabər, “təsviri-pürməna” ifadəsini də işlədir. Bax bu “pürməna” sözü ilə şair gözəl simanın – gözün, qaşın, düşüncənin mənəviyyatla birgə yaratdığı gözəlliyi ortaya qoyur. Əgər bir gözəl pürmənadırsa, bu artıq mükəmməl olmaq deməkdir.
H.Cavid fiziki gözəlliyin məhdudiyyətinə qapanıb qalmır. Romantik şairin böyük şəxsiyyəti və zəngin dünyagörüşü də buna imkan vermirdi. Ona görə də əgər “pürməna” deyirsə, burada H.Cavidin təsvir etdiyi gözəllik yalnız zahiri gözəllik deyil, o, mənəvi gözəlliklə bir yerdədir. Şübhəsiz, ağılla, idrakla birləşən, mənəviyyatla, insanın daxili dünyası ilə vəhdətdə olan gözəllik daha yüksəkdə dayanır. Bu baxımdan, “pürməna” sözündə ülviyyətlə dərin zəka qovuşuq halındadır. Təsvir olunan sima ülvi zəka sahibi olmasaydı, H.Cavid obrazı heç vaxt belə dahiyanə şəkildə təsvir etməzdi. H.Cavidin gözəllik kredosu həm daxili, hə də fiziki gözəlliyin vəhdətinə bağlıdır.
M.B.Məmmədzadə “İstiqlal mücadiləsi” əsərində (2) H.Cavidin müqəddəs qəhrəmanını oxucuya tanıdan “Peyğəmbər” əsəri haqqında dərin təhlil apararaq hətta bu əsərə görə müəllifin 500 altun rubl aldığını da söyləyir: “Peyğəmbər” Hüseyn Cavid bəyin sair əsərləri kimi aydın, şirin, təmiz türkcə ilə mənzum olaraq yazılmış dahiyanə bir əsərdir. Böyük Peyğəmbərimiz Həzrəti Məhəmmədin bisət (Allahın xalqı haqq dinə dəvət etməyi peyğəmbərə tapşırması), dəvət, hicrət və nüsrətini ecazkar bir qələmlə yazmış, ictimaiyyətin qüdsiyyət, ələviyyət və həqiqətini qüvvətli və kəskin surətdə bizə təqdim ediyor. Həm də nə zamanda? Hangi bir dövrdə və nə kimi şərait altında? “Peyğəmbər” öylə bir zamanda yazılmışdı ki, Peyğəmbər də öylə bir dövri-tarixdə zühur etmişdir. Əsərin bəsirət hissəsində göydən ilham və əmr alan Həzrəti Məhəmməd deyir ki:
Öylə bir əsr içindəyəm ki, cahan
Zülm və vəhşətlə qıvrılıb yanıyor.
Yüz çevirmiş də Tanrıdan insan,
Küfri həqq, cəhli mərifət sanıyor”.
H.Cavidin böyüdüyü mühitin onun Tanrı eşqinə münasibətinin əsasında durması şərtdir. Onun könlünün İlahi eşqlə mükafatlandırılması, “həqiqət və məhəbbət” fəlsəfəsinə bağlılığı öz təsdiqini mütləq tapacaqdı və “Peyğəmbər” kimi dərin məzmunlu əsəri araya-ərsəyə gətirəcəkdi.
Beləliklə, o, ilk qələm təcrübələrindən başlayaraq Tanrı və insan, Xaliq və xilqətin vəhdət düşüncəsini ali ideya kimi yaradıcılığının əsas qayəsinə çevirmişdi. H.Cavid yaradıcılığında insanın taleyi, xoşbəxtlik, xeyirxahlıq axtarışı daim barış işığında və insanlığın tərəqqisi müstəvisində yüksələrək həqiqətin dərkinə yol açır. K.Əliyev “Ədəbiyyat tarixinə bir baxış” əsərində yazır: “Hüseyn Cavid adında insan şəxsiyyəti və şair ləyaqəti elə birləşmişdi ki, bu birliyin mərkəzində məhz həqiqət dayanmışdı”.
“Peyğəmbər” əsərini H.Cavid 41 yaşında – 1923-cü ildə yazıb. Müəllifin bəşər tarixinə bəxş edilən səmavi kitablara səmimi münasibətindən görünür ki, H.Cavid həm islam dininə, həm də digər dinlərə aid ədəbiyyat nümunələrini dərindən mənimsəmişdir.
Hənəfi Zeynallı “Hüseyn Cavidin yazdığı “Peyğəmbər” haqqında mülahizələrim” məqaləsində yazır: “Son dərəcə dəqiq və məharətli bir surətdə Peyğəmbər mühitinin təsvir edilə bildiyini təslim etmədən getməyəcəyəm. Bu mühiti apaçıq “Peyğəmbər” pyesində görmək mümkündür”.
Peyğəmbərin cəmiyyətə etirazı həm də Cavidin özünün yaşadığı dövrün haqsızlıqlarına, baş alıb gedən siyasi hoqqabazlıqlara etirazı idi. Çünki H.Cavidin gözü qarşısında 1921-ci ildə Moskvada ateizm jurnalları buraxılırdı. H.Cavid də məhz elə o vaxtlar – 1923-cü ildə “Peyğəmbər” əsərini yazmağa qərar verdi. Sanki H.Cavid yaşadığı dövrün rəhbərliyini İlahiyə olan sevgisi ilə müvəqqəti olsa belə, ovsunlamışdı. Onlar H.Cavidin “Peyğəmbər”də qoyduğu ideyanı görmürdülər, bəlkə də, dərk etmirdilər. Baxmayaraq ki, H.Cavid yazırdı ki, bu əsər oynanılmaq üçün deyil və “Peyğəmbər” dəfələrlə səhnələşdirilməyə cəhd göstərilsə də, baş tutmamışdı. Proseslər H.Cavidi həm də dövrünün siyasi, dinsiz rejimin tüğyan etdiyi zaman kəsiyində imanlı və inanclı ziyalı kimi tanımağa şərait yaradır. Əslində, “Peyğəmbər”in yazılmasına elə zəmanə özü səbəb olmuşdur.
M.B.Məmmədzadə Cavidin “Peyğəmbər” əsərində müqəddəs şəxsiyyət dilindən səslənən deyimləri həm də bir ideoloq kimi təhlil edirdi: “Həzrəti Məhəmmədin təbliğ etdiyi islamiyyət, həqq, ədalət, hürriyyət, məhəbbət və insaniyyət bu gün Sovet Azərbaycanında varmıdır? Peyğəmbərin təsvir etdiyi “zaman” ilə şimdi Sovet Azərbaycanı mütabiq (uyğun) deyilmidir? Din məhv edilərək insanları Tanrı əleyhinə çevrilməyə çağıran sovet möminlərinin Allahı və Məhəmmədi heykəl yaxaraq yaxmamışlarmıdı? Millətə və məmləkətə başçı olanlar bir yıçğın canlı deyilmidir? Şərəf, hürriyyət, irz və namus, vətən və milliyyət ayaqlar altında getmiyormu? İslamiyyət, din, peyğəmbər, Allah və müqəddəsat bolşeviklərin ayaqları altında çığnanıb gedirkən Hüseyn Cavid bəyin “Peyğəmbər”i meydana çıxıyor və bu əsasatı müdafiə və tərif edərək bolşevizmin hücum istibdadına qarşı bir növ protestoda bulunmuş oluyor. Çünki “Peyğəmbər” Həzrəti Məhəmmədin həqq Peyğəmbər, həqiqi naci (qurtulan) bəşər olmasını anlatmaqla, onu sevindirib zənn etmiyoruz ki, hər bir dinə düşmən olan kommunizmə xidmət etmiş olsun. Bir diqqət edilsin:
Ən kiçik zərrə, ən böyük aləm,
Tanrı eşqi ilə rəqs edib duruyor.
İncə bir rəmzdir, o, pak, mübhəm,
Hər böyük qalib o rəmz üçün vuruyor.
Bolşeviklər Məhəmməd Əleyhissəlamı burjuazi sinfinin müdafiə, rəhbəri, islamiyyəti füqərayi-kasibənin tiryaki və zəhəri deyə anlatıyor, onu, islamiyyəti qanundan xaric etmiş ikən Peyğəmbər altun kitabdan gətirdiyi ayət ilə əsərin “Hicrət” qismində deyir ki:
Ulu Tanrı, o görünməz yaradan
Əmr edər yalnız ədalət, ehsan.
O, fəna işləri, föhşiyatı
Nəhy edər, varlığının isbatı
Şu təbiət, şu məhabətli fəza...
Öncə birdir: ulu, zəngin, füqəra.
Bolşeviklər bu gün “Tanrını nərədə gördünüz” deyə o zamanın müşrikləri (Allahın təkliyinə şübhə edən: kafir) kimi xitab edərkən “Peyğəmbər” bugünkü müşriklərə həqiqi bir peyğəmbərlik, azğınlığa məruz gəncliyə, doğrudan da, bir “Altun kitab” xidmətini edəcəkdir…” (3, s.75-76).
M.B.Məmmədzadə “Peyğəmbər” əsərinin, həqiqətən, mükəmməl bir əsər olduğunu ətraflı təhlillərlə oxucuya çatdırır.
Bəs H.Cavidin “Peyğəmbər” əsərinin mükəmməlliyi nədədir? Əslində, bu mükəmməllik elə ilk pərdədən başlayır və sənətkarın tarixi həqiqətə sadiq qalması ilə izah olunur. Belə ki, pyes hissələrə bölünərək tarixi ardıcıllığı dəqiq izləməyə imkan yaradır. Bu hissələr peyğəmbərin həyatını əks etdirir və belə adlanır: “Bisət”, “Dəvət”, “Hicrət” və “Nüsrət”. Bu hissələr həm Məhəmməd Peyğəmbərin həyatı ilə tam uyğun gəlir, həm də öhdəsinə düşən peyğəmbərlik missiyasının mərhələli şəkildə reallaşmasə, müsəlman dininin yayılmasında çiyin verdiyi ağır bir işin fəzilətinin izah edilməsi baxımından geniş təsəvvür yaradır.
Bəs bu fəzilət nədən ibarət idi? Dünya xalqlarının mənsub olduğu özündən əvvəlki üç dini kitabın və dinlərin ortaya qoyduğu, eyni zamanda həllini tapmadığı məsələlərin sonda “Qurani-Kərim”də və islam dininin mütərəqqi qanunlarında həlli tam olaraq həyata keçməli idi. Bu sonuncu din sülh, barış, tərəqqi dini idi. İnsan həyatının və İlahi dərkin mükəmməl yollarını fərqli şəkildə izah edirdi. M.B.Məmmədzadə yazırdı: “Hüseyn Cavidin “Peyğəmbər”ini oxuyarkən islamiyyətin ələviyyət, qüdsiyyət və əzmiyyəti, bəşəri, müqəddəs bir iman, iman yolunda mübarizəyə və mücadilə etmək duyğusu bütün varlığını bürümüşdü. Təsəvvür edirəm “kommunizm əlifbası”ndan başqa sair əsərləri oxumamağa məhkum edilən Azəri gəncliyi üçün şu qaranlıq qanlı istibdad günlərində “Peyğəmbər” nə qədər ümid mənbəyi, iman və təsəlli təlqinçisi olacaqdır.
Peyğəmbər, doğrudan da, bir Peyğəmbərdir ki, hər bir həqq və hürriyyətin, şərəf və insanlığın məhv edildiyi bir dövrdə xüruc (zühur) etmiş, azğın və “qızıl müşrik”ləri doğru yola dəvət ediyor.
“Peyğəmbər”, doğrudan da, bir “Altun kitab”dır ki, bu gün məzlum və məhkum Azəri xəlqinə kəndi dilində öz sadə ana dilində həqqi, ədaləti, islamiyyəti və insanlığı təlqin ediyor, onlara mübarizə, qurtuluş və hürriyyət yolunu göstəriyor.
Həqqə, ədalətə, hürriyyət və insanlığa iman, onun uğurlarında mübarizə, fəqət müvəffəqiyyət və zəfər üçün elm, irfan və mədəniyyət… “Peyğəmbər” “Dəvət” qismində təqib və təhqir oluniyorkən Hüseyn Cavid bəy mührik cocuqların ağzı ilə böylə bir şərqi oxuyor ki, qeyd etmədən keçəməyiz:
Deyir göydə bağçalar var,
Orda çiçəklər nur saçar,
İnsan mələk kimi uçar –
İstəməm, masaldır onlar.
Mən vuruldum yalnız sana,
Vətən! Ah, sevgili ana!
Dün bir quş gördüm yaralı,
Düşmüş yurdundan aralı.
Dişlərdi köksünü çalı,
Söylərdi san hər məalı:
Vəhşi qartal qıydı mana
Vətən!... Ah, sevgili ana!..
Bu şərqi, xüsusən onun ikinci parçası Azərbaycanın rəmzi olan Prometeyin Qaf dağında zəncirlənmiş və qartal tərəfindən parçalanmada olduğunu bilən azəri gənci üçün nə qədər böyük bir rəmz şəklində qəbul olunacaqdır” (3, s.78-79).
M.B.Məmmədzadə H.Cavid romantizminin hər çalarında ictimai-siyasi prosesləri, turan düşüncəsini çox aydınca görə bilirdi və ona görə də oxucuya çox fərqli yanaşmalarla Cavidin böyük millət mücahidi olduğunu da çatdırırdı. Müəllif qeyd edirdi ki, millətlərin yaşaması, var olması, mədəniyyət və hüquq, siyasi, ictimai azadlıqlarının mövcudluğu üçün ədəbiyyat qəhrəmanlıq və yorulmazlıq göstərməkdir. “Məəni olmaq üçün cəhli yıxmağın vacibliyi nə qədər mümkünsə, ədəbiyyat bunu açıq söyləmədən təbliğ edir”, – deyə böyük ideoloq qeyd edirdi. Onun fikrincə, milli idealist mühərrir və şairlərin əsər və məqalələri də bir o qədər siyasi idrak və oynaqlığa müsib (səbəb) oliyordu” (3, s.81).
M.Məmmədzadə siyasi proseslərə Cavidin vətəndaş mövqeyini, türkçü münasibətini bir ideoloq kimi izah etməklə, həm də onun yaradıcılıq estetikasını da dərindən təhlil edirdi: “Qars və Ərdəhan tərəflərində türk xalqının qırğınları münasibəti ilə Bakı-türk müdərrisləri tərəfindən çıxarılan xüsusi və müştərək “Qardaş köməyi” namlı (adlı) məcmuədə Azərbaycanın sevimli şairi Hüseyn Cavid bəy Qars faciə və fəlakətini təsvir etdikdən sonra Azəri türklərinə müraciətən diyordi ki:
Arkadaş, yoldaş! Ey vətəndaş, oyan!
Yatma artıq, yetər... dəyişdi zaman;
Sıyrılır, baq, yavaş-yavaş zülmət,
Barı dan yıldızından al ibrət!
Nə diyor, baq o pəmbə çöhrəli nur?
Səhər olmuş, demək, günəş doğuyor.
Azacıq varsa hissü-vicdanın,
Qalx, oyan, sönməmişsə imanın” (3, s.82).
M.B.Məmmədzadə H.Cavidin milli birlik, hürriyyət arzularını, eləcə də xalqın milli mücadilə ruhunun səfərbər olunmasında Cavid yaradıcılığını həqiqət və məhəbbət carçısı kimi görürdü: “Rusiya inqilabına qədər Azəri ədəbiyyatı millətin kəndisi kimi bir məngənə, bir dəmir pəncə altında doğuluyordu. Şimdiki bolşevizm dövrünə “qızıl istibdad” dövrü demək saiz isə çar Romanovlar dövrünə də “qara istibdad” dövrü demək münasibdir. Millət hər bir həqq və hüriyyətdən, hər bir imtiyaz və sərbəstidən məhrum, kəndi, millətini etiraf etməyə belə hüquqsuz halda dini, müqəddəssatı, millət və mənliyi təhqir olunuyordu. Şiələrlə sünniləri cəbrlə ayrı-ayrı oxumaya məcbur edən çar Rusiyası “mən türkəm” deyənləri də Sibiryada çürüdüyordu.
Millətin ruh və həyatına tərcüman olan ədəbiyyata, şübhə yoxdur ki, bu hal əks edəcəkdi” (3, s.83).
Mütəfəkkir şair H.Cavidin bütün əsərləri Azərbaycan romantizm cərəyanının şah əsər nümunəsi kimi bizə həm də dövrünün problem və ruhunu çatdıran zəngin ədəbiyyat xəzinəsidir.
İnqilab istiyormusun, bana baq!
İştə kəskin qılıc, kitabı bıraq.
Parlayıb durmadıqca əldə silah,
Əzilirsin, qanın olur da mübah.
Eyləməz yardım incə hikmətlər,
Həp sönər busələr, məhəbbətlər.
Əvət, ancaq qılıcdadır qüvvət!
Bundadır haq, şərəf və hürriyyət!
M.B.Məmmədzadənin qələmə aldığı bu məqalədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində demokratiya və hürriyyətin mövcudluğu görünməkdədir. Eyni zamanda, böyük ideoloqun qeydlərində hər dövrün ictimai-siyasi, hakimiyyəti-milliyəsinin əhvali-ruhiyyəsini öyrənmək üçün o dövrün ədəbiyyatını öyrənməyin gərəkli olduğu bildirilir.
ƏDƏBİYYAT
1. Məmmədzadə Mirzə Bala. Azəri-türk ədəbiyyatının dünəni və bu günü. – İstiqlal mücadiləsi. Bakı, “Gənclik”, 2018, s.153–161; 139–145.
2. Məmmədzadə Mirzə Bala. İstiqlal mücadiləsi. Bakı, “Gənclik”, 2018.
3. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
