Sona Vəliyeva
Hüseyn Cavid və Səməd Vurğun
“Hüseyn Cavid və müasirləri" problemi elə bir zaman kəsiyində baş verən hadisələri və bu hadisələrin iştirakçılarını canlandırır ki, bu dövrdə oxumuş, təhsilli, maarifpərvər ziyalılarımızın, mütəfəkkir şair və filosoflarımızın taleyini natamam təhsili olan dövlət rəhbəri İ.Stalin (Tiflis İlahiyyat seminariyasında oxuyub) və onun ətrafında olan cahil məmurlar həll etmişlər. Səksən mindən çox təqib və repressiya qurbanı seçən, türksoylu xalqların tək özlərinə deyil, tarix boyu yığıb topladıqları mənəvi sərvətin, intellekt və bədii xəzinənin yoxa çıxmasına rəvac verən bu plan xüsusi adamlar tərəfindən işlənib hazırlanmışdı. İttihamın ən böyüyü “xalq düşməni, vətən xaini” kəlmələri idi. Bu gün Stalinə, onun yerlərdəki əlaltılarına, xüsusilə Azərbaycandakı icraçılarına haqq qazandırmaq istəyənlərin peyda olduğuna da rast gəlirik. Tarix isə tarix olaraq keçmişdir, faktdır. Tarix ona görə yazılır ki, olanlar unudulmasın. Xalqlar, millətlər tarixdən dərs alaraq gələcəklərini doğru-düzgün qursunlar. İnsana məxsus can qorxusu, yaşamaq istəyi, həyata bağlılıq və s. kimi hisslərə yalnız ali idrakın və təfəkkürün sahibləri qalib gələrək əbədi yaşamağı bacarıblar. Cavid Əfəndi kimi…
Şəxsiyyət bütövlüyü, mənəvi kamilliyi onu sorğulanma məqamında ölümdən çox-çox yüksəklərdə durmağa, sualları qürurla cavablandırmağa şərait yaradıb. Ona görə də H.Cavid yaradıcılığının mərhələli tədqiqatında bu dövrün araşdırılması çox vacibdir. H.Cavid kimi, eləcə də Ə.Cavad, M.Müşfiq, Y.Çəmənzəminli, Ə.Şamcızadə, Ö.Nemanzadə, Ə.Nazim, Ə.Abid, V.Xuluflu, H.Zeynallı və başqa ziyalılarımızın məhv edilməsi bütövlükdə xalqımızın köklü surətdə intellekt potensialının məhvi məqsədi daşıyırdı. AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev yazır: “Bütün şüurlu həyatını canı, qanı ilə bağlandığı söz sənətinin inkişafına həsr edən Hüseyn Cavid həmişə yeni forma və məzmun axtarışları ilə müasirlərindən fərqlənmiş və bu sahədə böyük uğurlar qazanmışdır. Onun janr və ideya baxımından Azərbaycan ədəbiyyatına gətirdiyi yeniliklər mədəniyyət tariximizi xeyli dərəcədə zənginləşdirmiş və H.Cavid şəxsiyyətinə nüfuz qazandırmışdır. Mənzum dramaturgiyanın əsasını qoyması, mənzum faciə ilə əruz vəzninin vəhdətini yaratması, şərqi, himn, sonet kimi janrların ilk nümunələrini qələmə alması, tamaşaya qoyulan əsərlərinin təsiri altında “Cavid teatrı”nın formalaşması H.Cavidin ədəbiyyatımızda orijinal və təkrarolunmaz səhifələr açmasının sübutudur” (2,s.3).
Sözsüz ki, sovetləşmədən öncə aparılan bu siyasət xalqların, onların öncül təbəqəsi olan ziyalıların məhvindən sonra yerdə qalan, sonradan yetişməkdə olan nəslin qorxu əsasında tabe olmaq və köləyə çevrilməsi məqsədi daşıyırdı. Xalqı öldürmək olar, amma onun ruhunun yaşamasına heç bir despot ölkə rəhbərinin, bolşevizmin və sosializm hakim qüvvələrinin gücü maneə törədə bilməz!
Cavidşünas alim C.Qasımov “Əsrin qiyamət çağı” kitabında qeyd edir: “Günahsız müqəssirlər NKVD həbsxanalarında müstəntiqlərə lazım olan cavabları vermədikdə, hər cür işgəncə və təqiblərə məruz qalmış, bəzən isə özünün müqəssir olduğunu etiraf etmişlər. Etiraf etmişlər ki, “həqiqətən müqəssirdirlər, ona görə ki, öz millətini sevir və onun azadlığı uğrunda mübarizə aparırlar”. Buna görə də sovet təbliğat maşını onları “pantürkist”, “panislamist” millətçi, xırda burjua, Türkiyə casusu və s. yarlıqlarla damğalamış, məhv etmişlər” (3, s.8).
H.Cavidə qarşı dostlar, tanışlar, eləcə də şairin həbsindən sonra onların dəyişilən münasibətləri haqqında Mişkinaz xanımın xatirələri bizə çox şey deyir: “Onu (Ərtoğrul nəzərdə tutulur) vaxtilə ən yaxın dost sandığım, Cavidi özünə qardaş bilən, ən yaxın sirdaş bilib, köməyinə inandığım bir nəfərin yanına göndərdim. Mənə elə gəlirdi ki, onun köməyi ilə Cavid axşamacan gələcək. Dedim:
– Ondan başqa hələlik heç kimə bir söz demə. Darıxma, get dərsinə.
Səhərisi gün dedim:
– Bir də get, gör nə deyəcək.
Mənə elə gəlirdi ki, o “dost”: “Niyə mənə dünən demədin, burda yox idim, evə gələydin”, – deyəcək.
Çox nigaran halda gözləyirdim. Gəldi. Heç nə demədən sualedici nəzərlə üzünə baxdım. Qollarını geniş açıb gəlib məni qucaqladı. Doluxsunmuş, titrək bir səslə:
– Anacan, güvəndiyin dağlar indi vulkan püskürür, – dedi.
Bağrıma basıb dedim:
– Can bala, bu hələ başlanğıcdı” (5, s.502).
Bəzən tarixi tədqiqatlar olanları üstüörtülü şəkildə nəzərə çatdırır. Tarixi hadisələr, insanların, ziyalıların, hətta bir-birinə “qardaş” deyən dostların haqqında əsl həqiqətlər olduğu kimi yazılmamışdır. Tədqiqatlar həqiqətə arxalanmasa, sonrakı nəsillər olanları olduğu kimi öyrənməsə, tarixin hansı zaman kəsiyindəsə yenə nələrsə baş verəndə nəsihət yeri kimi arxalanacağımız, ibrət götürəcəyimiz həqiqət olmayacaq. Tarix səhvlərdən ibrət almadıqda onlar çox ağır şəkildə təkrarlanır.
Niyə biz H.Cavidə qarşı hətta şeir yazaraq etirazlarını “bədiiləşdirən” şairlərin adını üstüörtülü yazmalıyıq?
Düşünürəm ki, imperiya diktəsi, imperiya qorxusu, üzədurmalar, qarayaxmalar dövrü kimi repressiya qurbanlarını aradan götürmək, həm də sağ qalanları xarakter və şəxsiyyət bütövlüyünün immunitetini həddən artıq zəiflətdi. Ölənlər də, sürgün olunanlar da, qalanlar da, hətta onların yaradıcılıq məhsulları da bizimdir, bu xalqa məxsusdur. Qalanlar üçün nə qədər sevinsək də, onların həbs olunanlar əleyhinə yazdıqlarına, özü də çox ağır sözlərlə ittiham və təhqirlərə yol vermələrinə dözmək olmur. Mühit insanları yetişdirir, hazırlayır, özünümüdafiə gücü verir, bu, bir həqiqətdir. S.Vurğun, Ə.Cəfər, S.Rüstəm, M.Rahim və s. kimi ədəbiyyat xadimlərimizin repressiya dövründən sonrakı yaradıcılıqları bizə çox gərəkdi, amma bu yaradıcılıq nümunələrinin içində H.Cavid kimi övliya, irfan, təsəvvüf şairinə təhqirlərlə deyil, məcburiyyət üzündən olduğu halda belə, yəqin ki, tənqidlə kifayətlənmək olardı. Təhqirlərə vadar ediləndə gələcək qarşısında məsuliyyəti unudanları biz mütləq yazmalıyıq. Tarixin müəyyən zamanlarında yaranan belə vəziyyətlər doğru düzgün təhlilə ehtiyyac yaradır.
Əsas narahatlıq doğuran səbəb “Səadət düşməninə” şeirinin başlığı altında “Xalq düşməni Hüseyn Cavidə” sözlərinin qeyd edilməsidir. Şeirdə yeni dövrün tərənnümündən birdən-birə təhqirə keçilir:
Sən, ey böyük günlərin adına böhtan atan,
Vətəninə, xalqına xain çıxan şarlatan!
“Gözəllik aşiqiyəm” deyən deyilmidin sən?
Ömründə bir yaxşılıq gəlməmişdir əlindən?
Adına millətçilər dedi “Böyük sənətkar”,
Gəlin düz araşdıraq, sənin sənətinmi var?
Sən gecələr “Hamidi” vurub çil məyə getdin,
Hərədən bir tük çəkib kosaya saqqal etdin.
“Azərbaycan şairi” olsa da murdar adın,
Soltanların, şahların sinisini yaladın.
Utanmadan Vaqifin, Füzulinin yüzündən,
Utanmadın Sabirin “Ay satıram” sözündən.
O murdar arzuların torpaqlara gömüldü.
Sənin yaratdıqların özündən əvvəl öldü.
1937-ci il 5 mart tarixli MK plenumundakı materiallardan yerlərə, əyalət xalqlara ölüm, sürgün ideyası göndərildi. Yerlərdə isə imperiyanın icraçıları, M.Bağırov kimi rəhbərlər daha irəli gedərək: “Bir baxın Yazıçılar İttifaqında kimlər əyləşmişdilər. Hazırda ifşa edilmiş H.Cavid, Ə.Cavad, M.Müşfiq, Ə.Nazim, B.Talıblı, T.Şahbazi, Ə.Trinic və başqa əclaflar” (XIII qurultayda M.Bağırovun nitqindən), deyirdilər.
Sonrakı proseslərdə, ümumi yığıncaqda yarıtmaz fəaliyyətinə görə Yazıçılar İttifaqının sədri S.Şamilov, məsul katib S.Vurğun tutduqları vəzifədən azad olunmuşdular.
S.Vurğun H. Cavidə qarşı çıxmağa məcbur edilir. Hər ikisi – H.Cavid də S.Vurğun da mənfur bir rejimin qurbanlarıdır. Qardaşın qardaşa, oğulun ataya qarşı qoyulduğu siyasi cəmiyyətdə əlbəttdə ki, S.Vurğunun sağ qalması Azərbaycan ədəbiyyatı üçün inkişafın davamı demək idi. S.Vurğun həbs olunsaydı, Sibirə göndərilsəydi və ya güllələnsəydi bu da bizim növbəti ağır itkimiz olardı. Eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatının 1937-ci ildən sonrakı inkişaf mərhələsində S.Vurğun yaradıcılığının boşluğu acı təəssüf doğurardı.
Stalin rejiminin mənfur siyasətinin taktiki gedişində ən intellektli və istedadları bir-birlərinə qarşı qoymaqla “sudan quru” çıxaraq ifşaya üstünlük vermək əsas fəaliyyət devizi idi. Azərbaycan ziyalılarını bir-birinə qarşı qoymaqla əsas ideyanı həyata keçirənlər çox təəssüf ki, ən istedadlı oğulları hədəf seçmişdilər.
Beləcə, Səməd Vurğunu da bəraət mövqeyi seçməyə məcbur edilirdilər, “Ədəbiyyat” qəzetində “Səadət düşməninə” şeirini çap etdirməklə H.Cavid və onun kimilərə qarşı olduğunu ortaya qoyur. Proseslərin içində narahatlıq yaradan tarixi bir fakta ölkə rəhbəri və ziyalıların o dövrdə tapşırıqlara itaətkarcasına əməl etməsi təəssüf doğurur. Belə ki, bu dövrdə ümumi yığıncaqda erməni ədəbiyyatının inkişafına Azərbaycanda ciddi nəzər yetirilməsi tapşırığı verilir. Fikrimizcə, tək bu fakt kifayət idi ki, prosesdə ermənilərin mərkəzdən başlayaraq bütün yerlərdə öz istəklərinə nail olmağa can atmalarına yenidən nəzər salınaydı. Məsələn, H.Cavidi təhqir edən “Səadət düşməninə” şeiri çıxan nömrədə Əmirxanyan adlı bir erməni “Böyük dramaturq” məqaləsində öz millətindən olan Sundukyanı “böyük dramaturq, dahi şair” adlandırır.
Bu ideologiyanı görməmək, anlamamaq üçün, məncə, insan müti və tabeçilik düşüncəsinə malik olmaqla elə özünə qənim kəsilə bilərdi. S.Vurğunun H.Cavidə qarşı qoyan Respublika rəhbərliyi bu yazıları görəsən oxumuşdularmı? Oxusalar belə qoyulan ideyanın fərqinə varmışdılarmı? Fikir aydın idi, milli düşüncə sahiblərini kütləvi şəkildə məhv etmək… Milləti mənən kasıb, qul psixologiyası ilə yaşatmaq və öz ideologiyalarına uyğun fəaliyyətə təhrik etmək...
Belə tarixi haqsızlıqlar bir millətin taleyində aşırı günah kimi gələcək nəsillərin dərin etirazı ilə qarşılaşır.
O murdar arzuların torpaqlara gömüldü,
Sənin yaratdıqların özündən əvvəl öldü…
Cavidə qarşı ittiham və təhqirin müəllifi bu şeirdən sonra xilas olur. Cavid isə əbədiyyət yolçuluğunda, sağ qalmağın tarixi və İlahi haqqını çox-çox əvvəl, xarakter, şəxsiyyət və yaradıcılıq kamilliyi ilə qazanaraq onlardan, bu siyasi rejimdən qat-qat yüksəkdə durduğunu sübut etdi:
Ölüm var ki, həyat qədər dəyərli,
Həyat var ki, ölümdən də zəhərli...
Yaşamaq da xoşdur, ölmək də xoşdur,
Qayəsiz həyatda ölüm də boşdur.
Hər sönük eşq üçün üzülmək fəna,
Dar gəlməsin dünya genişkən sana.
Tez-gec məzar alır bizi qoynuna,
Uyma, saqın, vaxtı gəlmədən ona.
(“Azər” poeması – Məzarlıqdan keçərkən)
Cavidin uğrunda mübarizə apardığı ideyalar, məfkurə hamımız üçündür, dünən də, bu gün də, min illər bundan sonra da gərəyimiz olacaq! Ona görə bu ittiham və nahaq suçlamalar bu gün də xalqın hər bir vətəndaşına yönəlmiş kimi bizi hər zaman düşündürməlidir.
Sözsüz ki, indi bu fikirləri söyləmək, ittihamları dövrün kabus İblisini nəzərə almadan təhlil etmək asan görünə bilər.
Tənqidçimiz Ə.Abid bir vaxtlar “İnqilab və mədəniyyət” jurnalında “Zərərli tənqidlər” məqaləsində yazırdı: “Bir ədəbi dövr və ya ədəbi bir sima haqqında doğru bir nəticə çıxarmaq üçün mühəqqəq onun mütəssir olduğu ictimai və ədəbi şərtləri təqdim etmək lazım gəldiyi kimi, əsərlərin xarici qiymətini təyin edə bilmək üçün də təsiri altına düşdüyü mühitin və onun zövqü üzərindəki təsir dərəcəsini təyin etmək icab edər” (1, s.31).
Amma mənəvi kamilliyinin Cavid səviyyəsində olmaması “Bir gün dünyaya gələn, bir gün köçəcək” düşüncəsi ilə olanlara yanaşılmaması günah məfhumunun özünü tarixləşdirir.
C.Qasımov “Repressiyadan deportasiyaya doğru” əsərində də bu fikri söyləyir: “90-cı illərdən 30-cu illəri seyr etməklə obyektiv nəticələr əldə etmək olmaz. Ümumiyyətlə, hər hansı bir şəxsiyyətə qiymət verən tənqidçi və tədqiqatçı onun yaşadığı mühitə enməli, həmin dövrün ab-havası ilə yaşamalıdır” (4, s.178-179).
Amma tarixin bu qasırğalı hadisələrində, ölüm-qalım məsələsində Cavidi yenə də həmişəki kimi bəy duruşlu, əfəndi, övliya imanında görürük.
Digər həbs edilən şəxslərin rusca verdiyi ifadələrdən fərqli olaraq ona verilən müstəntiq suallarını həmişəki danışıq tərzi, Osmanlı şivəsi ilə yazılması, cavablandırması onun kimliyini bir daha təsdiq edir. Qəsdən adların çəkilməsi ilə çaşqınlıq yaradılan hallarda belə: “Bilmirəm, o adam niyə belə deyib, belə bir şeyi mən xatırlamıram”, – deyərək heç kimin taleyinə təhlükə yaratmamaqla bu gün ehtiram və ləyaqətlə anılır…
C.Qasımov “Repressiyadan deportasiyaya doğru” əsərində Tağı Şahbazinin PR-24690 saylı istintaq materiallarında 71-ci səhifədə S.Vurğunun həbs olunduğunu desə də, eləcə də M.Bağırovla bağlı materiallarda da S.Vurğunun 1937-1938-ci illərdə həbs olunduğu göstərilmir.
Bütün bunlar göstərir ki, sənətkarları bir-birinə qarşı qoyan bir rejimin ideologiyasını anlayanlar bütün zamanların qalibinə çevrilərək ölümün də üzünə dik baxmağı bacardılar. Xilasların səbəbləri müxtəlif olsa da, zaman hər şeyi özü yerinə qoymaqla, dəyərləndirmələri heç kimin ixtiyarına vermir. Azərbaycan Kommunist partiyasının XIX qurultayında Səməd Vurğun çıxış edərkən M.Bağırov onun sözünü kəsərək: “Sən ləngimədən kommunizmin əlifbasından başlamalısan, yoxsa məhv olacaqsan”, – deməklə onun yaradıcılıq istiqamətini dəyişdirməyə nail olur.
Sözsüz ki, xilas həm də bir şansdır. O dövrdə sağ qalıb, ədəbiyyatımızın inkişaf etdirənlərin xilası hər birimizi sevindirir.
Hüseyn Cavid isə “Təbliğat üçün başqaları var”, – deyərək siyasi rejimlə uzun-uzadı mübahisəyə ehtiyac duymurdu. Özünün məqamının haradan haraya ucaldığının fərqində idi:
Şairim, bəslədiyim sidqü-səfa,
Çırpışıb izlədiyim nuri-dəha.
Daima ruhumu oxşar cəbərüt,
Şeirü-ilhamımı dinlər mələkut.
Bən fəqət hüsni-xuda şairiyim,
Yerə enməm də, səma şairiyim.
(“Peyğəmbər” dramı)
Cavid həm də diktə ilə mövzu seçən, mədh şairi yox, istiqlal, milli məfkurə, həqiqət və məhəbbət şairi olaraq mələklə danışan, peyğəmbər uğurlayan göylər şairidir.
Tarix göstərdi ki, xalq üçün, millət üçün könül yanğısı olanları tarix heç zaman unutmur. H.Cavid 1956-cı ildə tarixi bəraət alsa da, əsl bəraəti əsərlərinin, külliyyatının yenidən nəşri və 1982-ci ildən, anadan olmasının 100 illiyinin keçirilməsi ilə bağlı ulu öndər Heydər Əliyevin imzaladığı qərardan sonra bəhrələr verməyə başladı. Ona ən böyük sevgi və ehtiram bəsləyən Heydər Əliyev uzaq Sibirdən məzarının qalıqlarının tapılıb vətənə köçürülməsini təmin etdi. Mütəfəkkir Cavid əfəndi doğulduğu Naxçıvanda torpağa tapşırıldı.
1993-cü ildə hakimiyyətə yenidən qayıdan ulu öndər Heydər Əliyev 2002-ci ildə H.Cavidin 120 illiyinin keçirilməsi tədbirləri üçün sərəncam imzaladı. Cavidin qəbri üzərində məqbərə ucaltdırdı. Eyni məqbərədə Cavidlər ailəsinin birgə uyumasını təmin etdi.
Ölkə rəhbəri İlham Əliyev cənabları tərəfindən Hüseyn Cavidin 125, 130, 135 illiklərinin keçirilməsi haqqında sərəncamlar onun yaradıcılıq irsinin yenidən nəşri və tədqiqatı üçün yeni dövrün cavidşünaslığına inkişaf tendensiyası gətirdi.
ƏDƏBİYYAT
1. Abid Əmin. Zərərli tənqidlər. – “İnqilab və mədəniyyət” jurnalı, 1929, N:10.
2. Əliyev Kamran. Cavidşünaslıqda ən yeni mərhələnin başlanğıcı. – S.Vəliyeva. Hüseyn Cavid irsinin poetikası, Baki, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
3. Qasımov Cəlal. Əsrin qiyamət çağı. Bakı, 1997.
4. Qasımov Cəlal. Repressiyadan deportasiyaya doğru. Bakı, 1998.
5. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
