SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Əli Nazim
Tarixin bütün dövrlərində xalq, millət sevdalısı olan insanlar bu və ya digər formada ali ideyalar uğrunda düşüncə, fikir həmrəyliyi nümayiş etdirməklə dövrün bəlalarına qarşı eyni mərdliklə sinə gərmişdilər. Əsrin ilk onilliklərində H.Cavidin ədəbiyyat və teatr aləmində qazandığı mövqe ətrafında dövrün çox yüksək təhsilli, ədəbi-bədii zövqlü, fəlsəfi düşüncəli ədəbiyyatşünasların formalaşması ilə tamamlanaraq ədəbi-tənqiddə yeni bir mərhələnin inkişafına təkan verdi. Əli Nazim kimi geniş erudisiyalı və istər Azərbaycanda, istərsə də Moskva mühitində qazandığı elmi nailiyyətlərini xalqının, millətinin inkişafı üçün yönəldən bir ədəbiyyatşünasın təhlillərində H.Cavidin əsərlərinin yer alması həm də onların bir-birinə yüksək dəyər verməklərinin əyani göstəricisidir.
Ə.Nazim dövrün digər məşhur tənqidçisi H.Zeynallı ilə yuxarı sinif şagirdləri üçün nəzərdə tutulan ədəbiyyat müntəxəbatının həmmüəllifi idi. O həm də “Ədəbiyyat ensiklopediyası”nın direktoru olmuşdu, bununla yanaşı, Yazıçılar İttifaqı idarə heyətinin və ədəbi mətbuatın redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur. Azərbaycanın intellekt potensialının məhvinə doğru yönəlmiş qasırğadan yan keçə bilməyən Ə.Nazim repressiya qurbanı kimi həbsxanada dünyasını dəyişsə də, ədəbiyyatşünaslığımız üçün ərməğan etdikləri elmi əsərlər hər zaman onların dərin ehtiramla xatırlanmasına imkan yaradır.
Ə.Nazim bolşevizm ideologiyasının ədəbiyyatdan nəyi tələb etdiyini yaxşı bildiyi halda, H.Cavid ideyalarının yeni quruluşun təbliğat siyasətinə tamamilə zidd mövqedə olduğuna rəğbət hissi ilə yanaşmış, onun yaradıcılığını romantizm cərəyanının layiqli nümunəsi, Cavidin özünü isə böyük romantik şair kimi təqdim etmişdir. O, “Z.N” imzası ilə yazılmış məqalədə bir çox ziyalıların yeni dövrün tələblərinə uymadan “sosializmə” öz idealizm eynəkləri ilə baxmaqlarına münasibət bildirərək bu fikrin məhz H.Cavid yaradıcılığına aid olduğunu təsdiqləyir. Bu mövqedən çıxış edərək əsas diqqəti romantik sənətkarın “İblis” əsərinin təhlilinə yönəldir: “Həmin əsərlərdən biri də, neçə vaxtdan bəri səhnəmizdə oynanılıb məşhur olan “İblis”dir. İblisdə ən başlıca və əsas nöqsan onun həyati və maddi olmamasıdır.
İblisi, bir millətə realist doqtur sifətilə təşrih edəcək olursaq, onun bütün sinirlərini qaplamış üç mərəz görə biliriz.
Onlar da bunlardır: təzad və tərəddüd – şübhə başlıca baş tiplərə məxsus oldığı halda, üçincisi ümumidir. Əsərin baş qəhrəmanları başlıca ikidir: Arif və İblis.
Arif mədəni aləmi nifrətlə “bıraqmış”, “cədəlsiz bədəvi aləmə çıqmış, həyatdan, bilxassə insanlardan küskün, bədbin, idealist, bir az da feylosof, qərarsız, eşqində yalançı və riyakar bir məxluqdur. Fəqət sonralar o, tamamilə dəgişmiş, mahiyyəti tamamilə pərdəli bir hala gəlmişdir. Onun tipi haqqında bir fikir edinmək üçün onun əvvəlcə:
“Bir fəzilətsə öldürüb, ölmək,
Canavar bizdən əşrəf olsa gərək”, – dedigi halda sonra Xavəri boğmaq və qardaşı Vasifi öldürməklə kəndi mahiyyətini və xarakterini göstərməsini… bir əsas olaraq almalıdır” (1,s.264-265).
Əli Nazimin Arif haqqında söylədiyi bu fikirlər obrazın əhvali-ruhiyyəsini, əsasən, düzgün ifadə edir. Eyni zamanda bu obrazın daxili dinamizmini də canlandıra bilir.
Əli Nazim İblisin səciyyəsində onun monoloquna əsaslanır və bunu sənətkarın özünün də İblis haqqında olan mülahizəsi kimi təqdim edir: “Şimdi keçəlim əsərin əsas qəhrəmanı olan İblisə; İblisin həqiqəti haqqında şairin əsas fikri:
İblis nədir?
– Cümlə xəyanətlərə bais.
Ya hər kəsə xain olan insan nədir?
– İblis...
– deməsi və İblisin də:
Rüya kibi hər an olaraq zahirü ğayıb
Bən şərqdə abid olurum, ğərbdə rahib
Bir qazi olub gah edərəm fitnələr icad,
Bir mürşüd olub gah edərəm aləmi bərbad.
– deyə kəndi haqqındakı tərifilə anlaşıla bilir” (1, s.265).
Ə.Nazim heç bir ictimai quruluşun ideologiyasının deyil, yalnız həyatın, könlünün diktəsi ilə yazıb-yaradan dahi H.Cavidin yaradıcılıq fəlsəfəsini dərindən təhlil etməyə çalışır. Bəli, H.Cavid öz dövrünün həmkarları kimi yazmır, eləcə də fərqli ideyaları ədəbiyyata gətirərək sözün əsl mənasında təəccüb doğurmağı bacarır.
Mütəfəkkir şair və dramaturq Hüseyn Cavidin həm həyatının əsas qayəsi, həm də bütün yaradıcılığının aparıcı motivi ulu Tanrı və insan münasibətlərinin məcmusudur. Allah insanı nə üçün yaratdı və onun Yer üzündə rolu nədər ibarətdir? Öz nurundan verib şərəfləndirdiyi insan onu daim azdırmaq, çaşdırmaq istəyən İblisə hansı böyük əməlləri ilə qalib gələ bilər? Bu suallara cavab onun bütün əsərlərində aydın görünməkdədir. H.Cavidin həyat bilgiləri, aldığı təhsil, böyüdüyü mühit, ümumiyyətlə, dərk etdiyi ictimai münasibətlər, yaşadığı dövrün beynəlxalq hadisələri, gerçəkliyə ziyalı mövqeyi, bədii təxəyyülün irfan məqamı şair-dramaturqun İblisə münasibətində yenə insanı və onun İlahidən verilən missiyasını sınaqdan çıxarmaq üçündür. “İblis” faciəsinin kamil səviyyədə, yüksək bədii formada yazılmasının və elə öz dövründə tamaşaya qoyulmasının, böyük şöhrət qazanmasının səbəbi də məhz sənətkarın həyata və ədəbiyyata baxışlarının doğru və düzgün olması ilə şərtlənir. Ona görə də mifoloji İblis obrazına müraciət və “İblis” adlı faciənin yaranması H.Cavidin ağlına təsadüfən gəlməyib və o bu mövzuya birdən-birə müraciət etməyib.
H.Cavidin “Müharibə və ədəbiyyat” məqaləsində ciddi bir elmi düşüncənin ortaya qoyulması şair-dramaturqun həm psixoloq, həm sosioloq, həm də ideoloq kimi məntiqi təfəkkürə malik olmasının göstəricisidir. Məqalədə hərb məsələsinə dünya filosoflarının münasibəti aydınlaşdırılır və müəllif də öz düşüncələrini həmin fikirlərlə yanaşı qoyaraq ana mövzuya doğru irəliləyir. Romantizm ədəbi cərəyanına mənsub bir sənətkar kimi Avropa fəlsəfəsi və Avropa mədəniyyəti ilə yanaşı, yunan mifologiyasına da dərindən bələd olan, yunan allahlarının funksiyalarını bilən, öz düşüncəsində əsatirlərlə real gerçəkliyin təmasını quran H.Cavidin məhz “İblis” kimi dahiyanə bir əsər yaratması heç bir təəccüb doğurmur. Buna görə də H.Cavidin İblisə münasibəti dünya filosoflarının, dünya ədəbiyyatı klassiklərinin yaratdıqlarının dərkindən sonra meydana gəlmiş və bu İblis daha dağıdıcı, daha çox qiyafəli, tez-tez donunu dəyişə bilən, insanların könlünü fəth etməyi bacaran elə bir İblisdir ki, digərləri ilə müqayisə olunmayacaq dərəcədə iblisdir, hiyləgər, ürəksiz, rəhmsiz məxluqdur.
İblis mifoloji obraz olsa da, “İblis” faciəsi H.Cavidin yaşadığı XX əsrin əvvəllərinin mürəkkəb, keşməkeşli və ziddiyyətli real tarixi hadisələrinə söykənir. Bu isə əsərin müasirliyini artırmaqla bərabər, bütün dövrlər üçün əhəmiyyətli olması fikrini formalaşdırır və təsdiq edir. H.Cavidin İblis obrazı istər Avropa, istərsə də dünyanın digər xalqlarının ədəbiyyatında, hətta mifoloji düşüncədə olan İblisdən tamamilə fərqlənir. H.Caviddə İblis həm müasir, həm klassik, həm də mifoloji obrazdır. H.Cavidin “İblis” faciəsi yalnız H.Cavid yaradıcılığının deyil, indiyə qədər dünya ədəbiyyatında bu mövzuda yazılan bütün əsərlər içərisində şah əsər hesab edilə bilər.
Ə.Nazim “İblis”in idealist qəhrəmanı Arif obrazının üzərində dayanır. “Əsəbi mərəz”in təzadlı tərəflərini göstərməyə çalışır.
“İnsanları xəlq etməkdə var bəlkə də hikmət, İblisə nə hacət”, – deyən Arifin psixoloji halını çox gözəl anlayaraq onun mütərəddid və şübhəli olduğunu qeyd edir. Pessimist və aciz durumda olan Arifi İblis:
İştə Şərqin mütərəddid cocuğu
Şaşqın, abdal, əsəbi yavrucuğu,
– deyə təsir nöqtəsini hiyləgərcəsinə öyrənmədədir.
Arif insan kamilliyinə can atdığı mal-mülkdə, parada gözü olmadığı üçün İblis onun zəif nöqtəsini Rənaya münasibətdə tapa bilir. Kamilliyə yüksələn yolun – şəriət, təriqət, mərifət, həqiqət məqamlarının üçüncü, yəni mərifət məqamında iradə göstərilmənin gərəkli anında Arif şübhə və vəsvəsələrə səbəb olan İblisə təslim olur. Şübhə ilə hətta Allaha müraciət edir:
Bilməm şu cinayət, şu xəyanət, şu fəlakət,
Bitməzmi, İlahi! Bu qədər səbrə nə hacət.
Arif obrazının psixoloji durumundan irəli gələn xarakteristikasını çox gözəl izah edən Ə.Nazim yazır: “Arif pessimist bir acizdir.
Çünki o, insanlar içində yaşamaqdan bıqaraq, daha doğrusu, aciz qalaraq küskün bir halda ormana çəkildi. O, ormanda yaşamaqda belə acizligini göstərərək “vücudi ədəmaludə”;
“Qaldır bəni ta görməyim insandakı zülmi”, – deyə yalvararaq oradan da qaçmaq istiyor.
Bu əsərdə Arif kibilər zavala məhkumdur. Yaşamaq və yaşatmaq istəyən insanların içində yaşamalı və çarpışmalıdır.
Zatən onu idealistligə və bədbinligə sövq edən bir amil də acizligidir. Halbuki həyat mübarizədən ibarətdir və mübarizədə acizlər məhv olmaya məhkumdurlar.
Arif şaşqındır, çünki o, bir yerdə:
Dəf ol. Yetişir, eyləmə əsla bəni təltif
Möhtac degil altına, ya qurşuna Arif
– dedigi halda başqa yerdə:
Hiç qorqma. Yanımda həm silah var
Həm altun, əvət nasıl da parlar,
– diyor və Rənanın sualına qarşu:
Yoldaşdı bənimlə bir yəhudi
Pəncəmdə həlak olub boğuldı
Sərraf idi həm də xeyli zəngin,
– cavabını veriyor və kəndi yapdığı hırsızlığı və xəyanəti:
Dəhşət degil, iştə bir cəsarət,
– deyə mədh ediyor.
Arifin bir çoq başqa mənfi xasiyyətləri də vardır, həpsi də bir təzad təşkil edərlər” (1, s.267-268).
H.Cavid yaradıcılığının dərin elmi təhlilini verən tədqiqatçı Ə.Sultanlı bu vəziyyəti belə təhlil edir: “Əsərin baş surətləri Arif və İblis fikir və hərəkətlərinə uyğun ictimai şəraitdə qarşılaşırlar. Arif dəyişən surətdir. İblisin isə ancaq qiyafəsi dəyişilir” (4, s.143).
Ə.Nazim çox haqlı olaraq “İblis” mövzusu üçün H.Cavidin bədii-estetik, eləcə də elmi-siyasi təhsilinin yüksək olduğunu yerində dəyərləndirirdi. Bəli, H.Cavid Türkiyədə təhsil almışdı, o dövrün görkəmli filosoflarından dərs öyrənmiş və Avropada, Türkiyədə mühüm yer tutan fikirlərlə yaxından tanış idi. O, Rza Tofiqdən, M.Akifdən türkçülük, vətənsevərlik, turansevərlik təlimini mənimsəmişdi. XX əsrin əvvəllərində yaranan “Gənc türklər hərəkatı”, Sultan Əbdülhəmidin çöküşü, Osmanlı imperiyasının məhvolma təhlükəsi “Türkiyəni necə xilas etməli?” sualını gündəmə gətirirdi.
H.Cavidə bu məsələlər yaxşı tanış idi, eləcə də romantik sənətkar dünyanın geopolitik mənzərəsində Türkiyənin müasir durumu, yeri və rolunu təhlil etmək iqtidarında idi. O, “İblis” əsəri ilə həmin suala müəyyən qədər cavab verirdi.
Alman siyasətinin I Dünya müharibəsinə girməsi, ingilis diplomatiyasının gizli fəaliyyəti, fransızların mədəniyyət pərdəsi altında öz niyyətlərini həyata keçirmək istəyi və digər tərəfdən, Şərq mentaliteti, milli əxlaq məsələləri H.Cavid düşüncəsində sistemləşərək obraz, bədii detal və dialoqlar formasında “İblis” əsərinə daxil olmuşdur.
Türk ordusu dövrün imperialist müharibəsi ilə üz-üzə, göz-gözə dayanmışdı. Əsərdəki zabit Vasifin türk ordusundan nigaranlığı H.Cavidin özünün nigaranlığı demək idi. K.Əliyev yazır: “Könüllü türk zabiti Vasif isə bir az bədbindir. O, türk ordusunun gələcəyindən narahatdır. Xəyanət əlinin yalnız bir insanı, bir ordunu deyil, hətta bir dövləti belə alt-üst etməsi qorxusunu yaşayan Vasif türkün keçmişi ilə gələcəyinin arasında dayanıb”.
Ölkənin içində “Əmmaməli şeytan”, “İngilis dəllalı”, “Yəhudi xaxam”, “İncil adıyla qurşun daşıyan papaz” qalacaqsa, təhsilə münasibət dəyişməyəcəksə, “xəstəlik” cəmiyyəti bürüyəcək, nicat isə cəhalətin yaşadığı müqəddəs yerlərdə aranacaq. Elxan da xəstəliyin kökünü kəsmək üçün yollar arayacaq. Əlbəttə milli dərk, milli düşüncə, dəyişməz amal, sədaqət və yüksək təhsil problemlərinin hər yerdə hiss olunması kimi vacib məsələlər əsəri qüvvətləndirir.
Yalnız Hüseyn Cavid kimi dərin intellekt və bədii təfəkkürə malik sənətkarın qələmi milli, eləcə də bəşəri problemləri mifik obrazla açmağa qadir ola bilərdi.
“İblis” mövzusunu təhlil etmək, insan xarakterinin inkişaf kamilliyinin yüksək şəkildə gərəkliliyini gələcək nəsillərə çatdırmaq gücündə olan Ə.Nazim yazırdı:
“Cavidin hanki əsərini açsaq, onları tədqiq etsək, onlarda mütərəddid çırpınan bir qəlb, damarlarda şübhəli aqan bir qan buluruz. Bu əsərlərdə heç bir fikir yoqdur ki, Cavidin haqqında müəyyən bir fikir söyləmiş olsun.
Bunun da səbəbi vardır; çünki Cavid materiyalist degildir. Zatən materiyalist olmayan şəxslərin və feylosofların əsərləri böylə tərəddüdlər və şübhələrlə dolu degilmidir?
İştə Əflatun, iştə Nitşe!
Cavid üzərində Əbdqlhəq Hamid fəlsəfəsinin böyük təsiri və nüfuzu vardır. İddia edilə bilir ki, Cavid kəndi əsərlərini, Hamidin “Ölü”, “Məqbər”, “Ruhlar” kibi əsərlərini oqudıqdan sonra yazmışdır. Zatən Hamidin də fəlsəfəsi mütləq degilmidir. Cavidin ilham mənbələri də öylə. İştə Peyğəmbər!.. Əcəba, ondan istər Allah, istər peyğəmbər, istər qadınlıq, istər din haqqında mühərririn müəyyən fikrinə təsadüf edilə biliyormu?
Bütün bunlar İblisdə və daha doğrusu, Hüseyn Cavidin fəlsəfəsində böyük bir tərəddüd və şübhənin hakim olduğunu göstərir.
İblisdəki üçüncü və ən böyük “mərəz” onun bütün vücudını qaplayan, adəta onı canlandıran xırda burjua məfkurə və ruhıdır.
Çünki Cavid bu əsərində heç bir inqilabçı, bir zəhmətkeş tipi göstərməmişdir. Bütün tiplərini burjua həyatından, burjua cəmiyyəti və fərdlərindən almışdır” (1, s.270-271).
Ə.Nazim həm də dövrün tələblərini nəzərə alaraq “mərəz” adlandırdığı “xırda burjua məfkurə və ruhu” ifadələrini də məqsədli şəkildə işlətmişdir.
Eyni zamanda, ümumiləşmiş fikirlə qeyd edir ki, “İblis, hər şeydən əvvəl həyati və maddi degildir. Bir çoq təzadlar, tərəddüd və şübhələrlə bərabər, bütün bunları doğuran xırda burjua məfkurəsi vardır. Onda bütün hadisələrə həp bu cəhətdən yaqlaşılmışdır.
Arifə birinci pərdədə xəyalca bir sosyalist demək olur. Fəqət sonralar Arif oldığı halda hər şeydə aldandı. Həm də o, bir ateist olamadı.
Bu əsərdə də şairin Allah haqqındakı fikri: “Həm var, həm yoq: istərsək vardı, istərsək yoq. Varlığını yoq, yoqlığı varlıqdan daha dilbər”dir.
Fəqət bizim fikrimizcə (cümləyə diqqət edilsin), Allahın varlığı yoq, “yoqlığı” vardır.
İblisdə ən bariz həqiqət budur:
İxtiyar da, Arif də, İblis də, Rəna da, həpsi də mütərəddid və təzadlı. Bu əsər, cəmiyyətdən və həyatdan uzaq olan xəyalat fəzasının bitməz-tükənməz boşluqlarında uçan bir zehnin afəridəsidir” (1, s.273).
Ə.Nazim H.Cavid sənətinə vurğunluqla mütəfəkkir şairin yaradıcılığına verilən təhlillərlə yanaşı, həm də onun yaradıcılıq estetikasının yer şairi deyil, göylər şairi kimi göylərdən ilham alaraq yazdığını örtülü olaraq qeyd edirdi.
Sözsüz ki, bu fikirlərlə H.Cavid qarşısında qoyulan yeni dövrün tərənnüm edilməsi, sosializmin təbliği ideyası üçün çalışması tələbinə qoşulmağa başlamasını sanki diqqətə çatdırmaq istəyirdi. Cavidin iradəli cavablarında “təbliğat üçün başqaları var” – fikri elə “Azər” poemasında da görünməkdə idi.
Ə.Nazim H.Cavidin son dövrlərdə yeni dövrün ruhuna uyğun əsərlər (“Azər”) yazdığıını da qeyd edirdi.
Onun H.Cavidə münasibəti “Nemanın yuxusu” adlı əsəri yazmağa sövq etdi.
ƏDƏBİYYAT
1. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018
2. Nazim Əli. “İblis” haqqında. – “Kommunist” qəzeti, 20 noyabr 1924, N 259.
3. Nazim Əli. Seçilmiş əsərləri. Bakı, “Yazıçı”, 1979.
4. Sultanlı Əli. Məqalələr. Bakı, “Azərnəşr”, 1971
