SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Xəlil İbrahim
Milli mücadilə tariximizə daha çox ədəbiyyat, mədəniyyət, elm və ictimai xadim kimi, eləcə də jurnalist, teatrşünas, tərcüməçi kimi daxil olan Xəlil İbrahimin Hüseyn Cavid yaradıcılığına münasibəti bir çox ədəbi-tarixi hadisələrə aydınlıq gətirdi. H.Cavidlə X.İbrahimi, eləcə də digər ziyalıları birləşdirən başlıca amil vətən, millət sevdalısı kimi hürr, azad ölkə uğrunda mübarizəsi idi. 1917-ci ildə Bakıda “Mühərrirlər və ədiblər cəmiyyəti” təşkil olunanda H.Cavid, S.Hüseyn, A.Şaiq bu cəmiyyətə X.İbrahimi katib seçdilər. Onların tanışlığı 1911-ci ildən – “Səda” qəzetindən başlayırdı. ideyalar uğrunda canlarını qurban vermək fikirləri ziyalılarI sonda eyni siyasi bəlanın qurbanlarınaa çevirdi. “Xalq düşməni” kimi ağır ittihama onlar 1956-cı ildə ölümlərindən sonra bəraət ala bildilər. Xəlil İbrahim repressiyadan əvvəl başlayan ədəbi məhkəmələrdə H.Cavidi müdafiə edən, onun əsl məsləkdaşı, mənəvi qoruyucusu kimi çıxış edirdi. Bu ədəbi məhkəmələr sanki repressiyaların həyata keçirilməsində bir məşq rolunu oynayırdı. Demək olar ki, ədəbi məhkəmələr ədəbiyyat aləmində, bədii düşüncə sahəsində tanınmış müəllifləri gözdən salmaq, onları bir-birinə qarşı qoymaq, tənqidlə yanaşı təhqirə yol açaraq məqsədli, planlı təşkil olunurdu. Bu ədəbi məhkəmələrin təşkili haqqında elanların dövrün ən aktual mətbuat orqanı olan “Kommunist” qəzetində verilməsi məsələlərin ictimai xarakterindən əlavə, həm də siyasi mahiyyəti barədə də çox şey deyirdi. O dövrün “Kommunist” qəzetinin səhifələrindəki elana diqqət yetirək: “Dekabrın 12-də “Kommunist” qəzeti tərəfindən “Şeyx Sənan” üzərində ictimai-ədəbi mühakimə qurulur. Bu münasibətlə ayın 11-də Dövlət Akademik Teatrında “Şeyx Sənan” pyesi tamaşaya qoyulacaqdı. Mühakimə ilə teatr tamaşasının çox mərbut olması və bir-birinə nə qədər yardım etməsi qabaqkı təcrübəmizdən görünmüşdür. Ona görə də bütün maraqlıların teatra, həm də mühakiməyə gəlməsi ayrıca tövsiyə olunur (“Kommunist” qəzeti, 11 dekabr 1924-cü il).
“H.Cavidin “Şeyx Sənan” əsərinin ədəbi məhkəməsi.
Məhkəmə sədri Həbib Cəbiyev, üzvləri: Əsgərov, Xudadov, katib Akif.
Protokol: Səfərəlibəyov, Cəfər Cabbarzadə.
Müdafiəçilər: Yusifov, Xəlil İbrahim, Şeyx Sənan – Hüseyn Sadiq, Zəhra - Dostu xanım”.
Xəlil İbrahim müdafiəçi olduğu məhkəmələrdə onunla həmmüdafiəçi kimi çıxış edən Yusifovun “Kommunist” qəzetində ədəbi məhkəmələrin mahiyyəti haqqında dərc olunan qeydləri bizə daha geniş məlumat verir:
“Əvvəla, kimi, ya nəyi mühakimə etməliyik? Mənim nəzərimcə, təşkil edəcək olduğumuz ictimai mühakimələrdə hal-hazırda davam edən Şura quruluşunun möhkəmlənməsinə və qabağa getməsinə cürbəcür yollar və hərəkətlər ilə maneçilik göstərən şəxsləri mühakimə etməliyik” (6). Xəlil İbrahim bəy “Şeyx Sənan” əsərinin teatr səhnəsində oynanması və onun bədii-estetik mahiyyəti haqqında “Şeyx Sənan (Möhtərəm “Cim”ə cavab)” məqaləsində yazır: “Bu əsər bu vaxta qədər səhni-tamaşaya vazeh edilmiş və edilməkdə olan “Şeyx Sənan” əsərinin ədəbi qiyməti və şeiriyyətini təqdir etmək üçün qəzet sütunu və acizlərinin qüvvəsi kafi olmadığından burasında sərf-nəzərlə yalnız həyatımızdakı əhəmiyyəti və fəlsəfəsi haqqında bir neçə sətir yazmaq istərdik.
“Şeyx Sənan” əsərinə əsas etibarilə fəlsəfə nöqteyi-nəzərindən baxılmalıdır. Fəlsəfəsi isə iki mühüm nöqtədən ibarətdir. Mövhumata qarşı inqilab və təcəddüd!
Həqiqətən, diqqət nəzərilə baxılarsa, “Şeyx Sənan” gərək mənzumə şəklində və gərəksə səhnədə gördüyümüz dram surətində başdan ayağa riyakar, müzürr, şeyxləri qırbaclamaq, haqq və həqiqət aramaq və haqq silahilə silahlanaraq əfsanə və mövhumatı məhv etmək, dini ixtilafı qaldırmaq və hamı üçün bərabər olan cuziyyati-təfərrüatına belə baxılsa, hamısında bir fəlsəfə, hamısında bir həqiqət, hamısında bir inqilab görülər” (4, s.300).
Xəlil İbrahimin dərin məzmunlu təhlilində Şeyx Sənan həqiqət inqilabının əsl qəhrəmanıdır.
Cavid bir cəsarətli yazar kimi qəhrəmanını türkləşdirməklə sanki inqilab edir. Bu, Cavid romantikasında milli mücadilə, istiqlal düşüncəsində milli kimliyin tarixi təsdiqi idi. Bu ruhu H.Zeynallı 1926-cı ildə “Şeyx Sənan adlı mülahizələrim” məqaləsində oxucuya çatdıra bilir:
“Gərək Naxçıvanda, gərək isə İstanbulda bulunarkən H.Cavid mənzum şeir yazmaqdan vaz keçməyir və bir il İstanbul Darülfünun kitabxanalarında çalışdıqdan sonra Tiflisə dönür. Burada Şeyx Kəbirin dili ilə Şeyx Sənanın tərcümeyi-halını anlatmaq istəyən Cavidin səbki bir az Şekspircəsinə olur. O da guya özünün gəzmiş olduğu yerləri təğyir ilə Sənana istinad edir” (7, s. 80-106).
H.Cavidin əsas məqsədi XX əsrin romantik qəhrəmanı Sənanın Turanda doğulmasını təsdiq etməklə türkçülük düşüncəsini, ideyasını tarixiləşdirmək idi. Cavidin “həqiqət və məhəbbət” fəlsəfəsinin romantik qəhrəmanını həm də yüksəlişlərə səsləyir, onun sevgisi yerlə bağlı ola bilməz, “Yüksələn məhv olur, fəqət enəməz”, – deyir.
Şeyx Sənanı anlayacaq Şeyx Kəbir onu anlayan, ona dəyər verən, ona eyni zamanda doğru yol göstərən mürşidi olmaqla yanaşı, həm də nişanlısının atasıdır. Heç bir övlad istəyi həqiqəti üstələyə bilməz! Şeyx Kəbir “Mərifət nuru şübhədən parlar” və ya “olsa merac olur da, ruhani həp yalandır “üzücü-cismani” deyərək, ona səfər üçün izin verir.
Xəlil İbrahim əsərdən aşağıdakı nümunəni gətirməklə Şeyx Sənana münasibətində Şeyx Kəbirə haqq qazandırır:
Hər kimin qəlbi, ruhu düzgündür,
Daima hiss edər də, haqq görür,
Feylosofanə ruha malik olan,
Yaşamaz ayrı hərgiz Allahdan.
Şeyx və təriqət adamlarına münasibətini isə Xəlil İbrahim belə ifadə edir: “Bir zümrəsi kor-koranə sırf tövhidi tutaraq hər şeydə bir “rəzalət”, “küfr”, “zat” arayan, musiqini, nəğməni belə haram ədd edən, oxuyub-çalana, rəqs edənə “sanki bunlar da bir müsəlmandır” deyən bir yığın xoşzahir bədbatin abidlər, şeyxnümalar. Digər tərəf isə tez dəhri sözü belə şəxslərə tərcih edən:
Onların baxmayıb da zahirinə,
Bax riyasız təmiz ürəklərinə.
Var fəqət bəzi şeyx bədbatin,
Zahiri-halı xoş, ürək xain...
Çəkməz əl şeytənətlə vəsvəsədən,
Həp müzəvvirlik onca danişü fənn,
– deyə müsəlmanlığı yalnız zahiri qiyafət və ibadətdə deyil, riyakar mollaların boş sözlərindən deyil, məhz ürəkdə və saf etiqad və həqiqi imanda arayan, “musiqi, nəğmə ən gözəl sənət, bunu heç mən edərmi bir hikmət” sualı verən, qulaqlarını tıxayan abidələrə şəriətin, irqin o fikrə şərik olmadığını qeydlə nobaharın nəsimləri, bülbüllərin təranələri, hətta əcdadi-ahəng şeiri birər musiqi sayan, bu nöqteyi-nəzərdən musiqini etiraf deyil, tövsiv edən, bütün təbiətdə bir musiqi arayaraq onu dananlara etiraz edən cərəyan. Bunların sırasında bir də babası heyrət, atası şübhə olan “sərsəm” Dərviş var ki, o da deyir:
Şəriətdən, təriqətdən kənaram,
Həqiqət istərəm, yalnız həqiqət! (5, s.302-303).
Şeyx Sənan obrazı romantik şairin irfan ruhlu, daim yüksəlişə can atan qəhrəmanıdır. Zəhra onun nişanlısı, mürşidinin qızı olsa da, dərin ehtiramla hər an sadiqliyini izhar etsə də, Şeyx Sənan yer adamı deyil, Xumarın – bir mələyin vasitəçiliyi ilə göylər adamı olduğunu dərk edir.
Xəlil İbrahimin irəli sürdüyü tezislər sonralar digər ədəbiyyatşünaslar tərəfindən daha geniş təhlil olunaraq qüvvətləndirildi.
Şeyx Sənanın əfsanəvi romantik qəhrəman statusu qazanmasının ən mühüm səbəbi də onun məhz İlahi eşqə yiyələnməsidir. Yaşar Qarayev yazır: “Haqqın nurunu eşqin və kamalın vəhdətində tapan Sənan Şərq şeirinə, Füzuliyə, klassik lirikaya yaxın və doğma bir surətdir. Cavidin əsəri hələ Nizami ilə başlayan möhtəşəm bir sevgi fəlsəfəsinin davamıdır. Daha doğrusu, Şeyx Sənan Nizaminin “Xəmsə”sində, Füzulinin “Divan”ında, Vaqifin, Vidadinin, Nəbatinin əsərlərində əksini tapan eyni bir milli-bədii təfəkkürün məhsuludur”.
Bu İlahi eşq anlayışında göylərə, daha yüksəkliyə yol almaq iddiası da var. AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev yazır: “Şeyx Sənanın Xumara münasibətini Xumara qovuşmaqdan çox, yüksəlmək eşqi, ucalmaq məsləyi təyin edir. Xumar göylərə yüksəlməyin əsası olan sevginin təsdiqi üçün bir vasitədir. Burada irfani təfəkkürün rolu böyükdür. “Yerə enməm, səma şairiyəm” deyən Peyğəmbər düşüncəsi də, H.Cavidin özünün səma şairi olması fikri də məhz həmin irfani təfəkkürün gücündən qaynaqlanır. Yüksəkliyə qalxmaq ilk növbədə Şeyx Sənanın yeni məkana doğru hərəkət etmək gücünü də reallaşdırır”.
Sənan haqq yolunun yolçusudur. Əzab və məşəqqətlərə dözümü isə bir qız üçün deyil, haqq üçündür. Onun düşüncəsində Tanrı tək olduğu üçün dini etiqad seçkiliyinə ehtiyac yoxdur:
Bircə həqq, cümlə din də bir… naçar,
Xalqı yalnız ayırmaz azğınlar.
Xəlil İbrahim Cavidin İlahi eşq yolçusu olduğunu dəqiqliklə çatdıran Şeyx Sənan obrazını belə təhlil edir:
“Bu biri tərəf üçün isə heç bir din fərqi yoxdur. Haqq birdir. Ona görə haqq, din də birdir. Xaç asmaqdan məqsəd ancaq Məryəm oğlunu təzədən dar ağacına çəkmək və onun şəxsi böyüklüyünə qarşı bir ehtiramsızlıqdır. O ki qaldı şərab içməyə, şərab əgər sərxoşluq vasitəsi kimi götürülürsə, mütəfəkkirlər haqq eşqinin sərxoşu olduqlarından bir daha şərab içməyə hacət qalmır” (5, s.304-305).
Xəlil İbrahim “Şeyx Sənan” əsərini “son kəlməsinə və hərəkətinə qədər inqilab və fəlsəfə ilə dolu olaraq başdan ayağa müəyyən iki fikir yürüdür” – deyə yüksək qiymətləndirir: “Bir tərəfdən əsrlərdən bəri kök salmış, fəqət çürük əfsanə və mövhumatın kökünü qazımaq, onların nə qədər puç və bihudə olduğunu üzə çıxarmaq, xalqı belə mənasız və zərərli əfsanə və mövhumatlardan daşındırmaq, uzaqlaşdırmaq.
Digər tərəfdən, camaatı haqqın tərəfinə çağırmaq, ucalmağa dəvət etmək, heç bir azğının təfriqəbazlığına uymayaraq haqqı tapıb birləşmək və ucaldıqdan sonra məhv olmazsa da, daha enməməyə alışdırmaq” (5, s.306).
X.İbrahim “Şeyx Sənan”ın məhkəməsində müdafiəçi kimi çıxış edərkən C.Cabbarlının iradlarına çox tutarlı cavablar verərək “Şeyx Sənan”ın ədəbi-bədii, eləcə də fəlsəfi məzmununa xələl gətirən fikirləri alt-üst edir. Hətta bu iradların çatdırılması məqamına dərin ehtiramla “Əzizim” – deyə müraciət edərək təhlili cavablara daha çox səy göstərir. On bir bənddən ibarət olan cavabların hər biri C.Cabbarlıya, onun yürütdüyü fikirlərə tam aydınlıq gətirir. Bəzən də çox ədalətsiz görünən iradları cavablandırmaqla sanki X.İbrahim C.Cabbarlıya “bu qədər bir-birinizə qarşı kəskin mövqe tutmayın, bu gün kim ədalətin gücünə sığınırsa, onun gələcək mühakiməsi “yumşaq” tərzdə baş tuta bilər” demək istəyir.
Həqiqətdə isə C.Cabbarlının öz əsərlərinə qarşı da belə ədəbi məhkəmələr qurulmuşdu. Onun “Aydın” əsərində Gültəkin obrazına qarşı yönələn ədəbi məhkəmə çox gərgin keçmişdi. (Bax: “Kommunist” qəzeti, 3 noyabr 1924, N:266). Ona görə də iradların sonunda belə bir fikri yazmaqla dərin narahatlığını ifadə edir: “Son söz olaraq əlavə etməliyəm ki, möhtərəm Cimdə bəzən mənfi təsir altında qıvrılan şımarığca bir ruh görülür.
Ədəbi tənqid, şübhəsiz, bir sütuna göstərilməz. Məqsəd “sətir hesabı” almaqsa, o başqa, yoxsa yazı olsun deyə ağıza gələni yazmaq, yaxud qarelərə tovsif satmaq pək də xoş bir şey olmasa gərək…”
X.İbrahim H.Cavidin qəhrəmanının adı ilə məşhurlaşan “İblis” əsəri haqqında dəyərli təhlillər apararaq cavidşünaslığı daha da zənginləşdirdi. Müəllifin cəsarətinin dövrün tələblərindən çox-çox yüksəkdə durduğuna diqqət yetirək: “Məzkur əsərin ikinci məclisində bir türk zabitinin dililə kəndlilərin buyurdıqları kibi “bir qəhrəman nə qədər böyük olursa, onı tənqid edən də bir o qədər çok olur”. Buna binaən zənn ediyorum ki, bədənin də şu sətirləri yazmaya cəsarət etməsi şair cənablarının böyüklüyünə isnad veriliyor” (2, s.310-311).
X.İbrahim “…lisanın başından ayağınadək hər yerdə böyük bir təzad var, tuhaf bir müxalifət görülməkdədir” – fikrinə, əslində, əsərin ideyası, mahiyyəti özü cavab verir. Mifik qəhrəmanın etdikləri, iblisanə hərəkətləri, müharibələr, mal-mülk davası, sonsuz insan nəfsi olan yerdə insan iblisin özünə belə çevrilməkdən çəkinmir. Şəfqət bacılarından birinin: “Bütün insanlar Allahı unutdu. Həvəs ilə İblisə uymuş”, – deyərək şikayətlənməsi, əslində, cavabın ən tutarlısıdır. Yaxud da: “Daim kəndisi qaniçən insan həp bəni təhqir ediyor, bütün günahları bəndə görüyor”, – deyən İblisin fikrindən insanın içindəki iblisin mifik iblisdən az dağıdıcı olmadığı sübut olunur. Əsərdəki hadisələrin Bağdadda baş verməsi bu günümüzün də reallığını əks etdirir.
Şərqin müharibələr meydanına çevrilməsi reallığı, şübhəsiz, Şərqin malik olduğu yeraltı və yerüstü sərvətlərlə bağlıdır. H.Cavid öz romantik düşüncəsi ilə oxucularına bildirir ki, nəfs, tamah, torpağa iblisanə münasibət hesabına insanların içərisində yeni-yeni iblislər baş qaldıracaq və daim Bağdad, Bağdad ətrafı Şərq torpaqları, qədim mədəniyyət mərkəzləri müharibə meydanına çevriləcək. İblis var-dövləti bol, elmi kasad, cəhaləti çox olan yeri münbit ədavət meydanı bilərək hər yanı qanla sulayacaq.
Romantik əsərdə, adətən, mifoloji obrazın, yaxud mifoloji bir ünsürün iştirakı əsərin bədii ifadə imkanlarını artırır və genişləndirir. Bu obraz və ünsürlər vasitəsi ilə romantik üslub özünü daha qabarıq formada təzahür etdirir. Digər tərəfdən də, real hadisələrin inikası və bu hadisələrə sənətkar baxışı daha möhtəşəm forma alır. Beləliklə, mistik obrazın H.Cavidin “İblis” faciəsinə gəlişi və bu obraz vasitəsilə real hadisələrə verilən qiymət gerçəkliyə olan ciddi münasibətin əsasında durur.
Eyni zamanda, insan kamil olmadıqca iblisin vəsvəsələrindən yolunu azmış görünəcək kimi bir fikrin X.İbrahimin təhlillərindən davam etməsi H.Cavid dramaturgiyasının dərin bir bilicisi kimi onun oxucunun rəğbətinə səbəb olur.
“Üçüncü məclisdə Xavərin: “Bütün insanlar insafı, vicdanı unutmuş, vəhşi kibi biri-birinin ətini yemək istiyorlar. Hər kəs yoldan çıqıb, hər kəs İblisə qul olmuş” kibi şikayətinə cavabən yenə İblis: “İblis”də heç bir qəbahət yoqdur. Əsl qəbahət insanlarda, insanların xilqətindədir…” diyə etiraz ediyor. Və bir neçə dəqiqə keçməmiş bir tərəfdən Rənayı zirzəmidə gizliyor, bir tərəfdən də Arifə onun yerini nişan verərək onları tapışdırıyor və bu vasitə ilə də həm Xavərin intiharına bais oluyor, həm də Vasiflə Arifin arasındakı faciəyə” (5, s.312).
Əsərdə “Xavərin, Arifin, Vasif və Rənanın, eləcə də yer üzündə bu günə qədər bütün insanlığın, bəşəriyyətin bəlası iblisə uymaqdadır” kimi bir fikrin daha dərin təhlilində insan və onun kamillik məsələsi dayanır.
H.Cavidin kamil insan nəzəriyyəsində həqiqət və məhəbbətin dərki, yüksəliş üçün daxilən təmizlənmək üsulu, ədalət prinsiplərinin pozulmazlığı, şər və böhtan xislətli insanlara uymamaq kimi üstün keyfiyyətlərin vacibliyi insanın xilas yolu kimi göstərilir: “Xülasə, bütün cinayətlərdə İblisi göstəriyor; bunların həpsi fənalıq oldığını göz önündə təsvir ediyor, xalqın dimağında, qəlbində bu cinayətlərin müsəbbibi olan amilə (İblisə) qarşı bir hissi-nifrət oyadır və nəhayət, masqayı açaraq bu işlərin heç birisində İblisin əli olmadığını və tamamilə İblis adından həmən qrallar, dərəbəglər, mollalar işlədigini göstərərək bütün nifrət və qəzəbində onlar əleyhinə çevrilməməsinə dəvət ediyor: “İblis nədir? Cümlə xəyanətlərə bais. Ya hər kəsə xain olan insan nədir? İblis”, – deyərək bunların əleyhinə isyana təbliğ ediyor” (5, s.316-317).
X.İbrahimin məqalələrində əsərin bütün pərdələri və hadisələrin iştirakçıları ardıcıllıqla təhlil olunaraq, İblisin həm mifik rolu, eləcə də insanın özünün şər xislətindən törənən faciələr təhlil edilir:
Hər gülbədə, kaşanədə, viranədə İblis!
Həp Kəbədə, bütxanədə, meyxanədə İblis!
– deyə tənqidçi, Cavidin klassik İblis obrazına münasibət bildirir.
Xəlil İbrahimin ədəbi təhlillərindən onun H.Cavid yaradıcılığının dərin bilicisi olduğu oxucunun diqqətini cəlb edir. “Uçurum” əsəri haqqında yazdığı, o dövrün “Kommunist” qəzetində çap olunan “Uçurum” adlı məqaləsində mövcud türk ziyalıları üç qismə bölünür.
Onun fikrincə: “Bir qisim ziyalılar hər yerdə, hər işdə Avropayı təqlid etmək istər, fəqət bunu da dərin düşüncə ilə müəyyən planlar ilə yapmadığından Avropanın da həyatındakı müsbət fütuhatın yanından keçərək nə qədər rəzalət varsa, həm mənimsər…
İkinci qisim ziyalılar dargöz mütəəssib millətçilərdir ki, hər şeyi Krım yollarında, pınarlarda, Altay dağlarında və qırğız səhralarında, ümumiyyətlə, Turanda arar…
Nəhayət, ziyalıların ən tərəqqipərvər, ən irəli getmiş olan azacıq bir hissəsi var ki, Şərq və Qərb bilməz, hər yerdə ancaq fəzilət arar və nərdə bularsa, ölkə və milliyyət fərqi qoymadan bənimsəməyə çalışar” (3, s.325).
H.Cavid “Uçurum” əsərində üçüncü qrupda yer alan daha inkişaf və tərəqqiyə meyilli gəncliyin, ziyalılığın inkişafını tövsiyə edir.
H.Cavidin “Uçurum” əsərindəki bütün surətlərin təhlili geniş şəkildə aparılaraq Cəlalın, Göyərçinin, eləcə də Əkrəm, Edmon, Anjel və Uluq bəy kimi obrazların hər zaman cəmiyyətdə var olacağı da diqqətə çatdırılır. Uçurumlar həmişə əvvəl insanın daxili dünyasında mənəviyyat və əxlaqını eroziya vəziyyətinə gətirərək, sonralar maddiləşir.
H.Cavidin “Uçurum” pyesində X.İbrahim də oxucusunu o qənaətə gətirir ki, həqiqətən, Cəlalın uçuruma yuvarlanması faciəsi onun özü tərəfindən planlaşdırılıb. H.Cavid romantizminə xas olan Cəlal kimilər sxematik surət deyil, həyati əsasları olan və həmişə cəmiyyət üçün ibrətamiz, tərbiyəvi əhəmiyyət kəsb edən obrazdır.
