SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Qurbənəli Şərifzadə
Həyatı və yaradıcılığı ilə həmişə nümunə olan Hüseyn Cavidin öz dövrünün müasirləri ilə bağlı əlaqələrinin də əvəzsiz bir məktəb kimi öyrənilməsi zərurəti həmişə hiss edilməkdədir. “Hüseyn Cavid və müasirləri” anlayışı Cavidin ömür yolunun bir çox məqamlarına işıq salmaq, tərcümeyi-halına bağlı bəzi məsələləri təhlil etmək, bədii yaradıcılığı ilə əlaqədar qaranlıq nöqtələri aydınlaşdırmaq gücünə malikdir.
Digər tərəfdən, “Hüseyn Cavid və müasirləri” anlayışı dəyişilmiş, yeniləşmiş və fərqli fikir və düşüncələrin meydana çıxmasına imkan yaratmışdır. Belə ki, Hüseyn Cavidin İstanbulda təhsil alarkən əməkdaşlıq etdiyi insanlarla onun Gəncədə və yaxud Naxçıvanda olarkən münasibət qurduğu dostlarına və həmkarlarına eyni mövqedən nəzər yetirmək olmaz. Yaxud inqilabi hərəkatla bağlı tanıdığı fəallarla əməkdaşlıq etdiyi teatr və sənət aləminin adamları arasında bərabərlik işarəsi qoymaq olmaz. Bu baxımdan Hüseyn Cavidin Qurbanəli Şərifzadə ilə münasibətləri XX əsrin əvvəlləri üçün son dərəcə səciyyəvi olan münasibətlər idi.
Hüseyn Cavid İstanbulda təhsil alarkən Qurbanəli Şərifzadənin ünvanına bir neçə məktub göndərir. Bu məktublar yalnız Hüseyn Cavidlə Qurbanəli Şərifzadənin münasibətlərini öyrənmək baxımından deyil, eyni zamanda dövrün ictimai-siyasi hadisələri, insanların yaşayış tərzi, ədəbi-elmi düşüncənin istiqamətləri barədə də müəyyən bilgiləri qoruyub saxlamışdır.
Elə birinci məktubdan görünür ki, Hüseyn Cavid Qurbanəli Şərifzadəni bir şəxsiyyət kimi yüksək qiymətləndirir, onu fəzilət sahibi olan maarifpərvər insan kimi dəyərləndirir, millət və mədəniyyət fədaisi adlandırır.
Qurbanəli Şərifzadəyə ünvanladığı birinci məktub, əsasən, Hüseyn Cavidin Naxçıvandan İstanbula hansı yollarla getməsinin təsvirinə həsr edilmişdir. Onun keçib-getdiyi yol xəritəsinin əsas məntəqələri bunlardır: Uluxanlı – Tiflis – Batum – Trabzon – Samsun – İstanbul. Məktubda yolboyu rast gəldiyi gözəlliklərdən məmnun qaldığını da Hüseyn Cavid ürək genişliyi ilə qələmə almışdır. O, Trabzon haqqında bunları yazır: “Trabzon çox eyi və səfalı ruhpərvər və nəşətküstər bir bələdədir. Əvvəl dənizdən ufaq bir qəsəbə kimi görünürdü. Seyr edib gəzəndən sonra mülahizə etdim, böyük bir bələdə və kəndisi də vilayət (quberniya) məhsub olunur” (1, s.251).
Yaxud İstanbula yetişəndə Boğaziçi barədə deyir: “Gecə saat üç buçuqda İstanbulun Boğazına daxil olduq. Elə ki sübh açıldı, tamaşa etdik. Boğaz, nə Boğaz!!! Allah zaval verməsin...” Məktubun sonunda bu məsələyə yenidən qayıdaraq heyranlıqla bildirir: “İstanbulun havası gözəl, Boğazının havası pək gözəl və qarşısının havası dəxi gözəl və eyicədir” (1, s.251). Hüseyn Cavid Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı ikinci məktubda da “...Boğaziçinin havasının pək lətif olmasından” danışır (1, s.255).
Hüseyn Cavidin Trabzon, Boğaziçi, İstanbul haqqında yazdığı bu qeydlər onun gözəlliyə vurğunluğundan irəli gəlirdi. Hüseyn Cavidin təbiətsevərliyi, gözəllik aşiqi olması sonralar bədii yaradıcılığında da özünü göstərmişdir. Hətta görkəmli şairin “Mənim Tanrım gözəllikdir, sevgidir” deməsi də onun gözəlliyə və məhəbbətə olan səmimi duyğularının ifadəsi idi.
Məktubun bir yerində isə mövcud rejimdən narazı olanların münasibəti ifadə edilmişdir: “Üç nəfər gürcü bənə Batuma kibi arqadaş oldu. Bir buçuq saat qədər onlarla alışdıqda bəzi mətləblərdən: kəndilərinin məzlumiyyətindən... və Qəlyanovun zülm və şəqavətindən nəql edib, atəşparə kimi yanıb yaxılırlar idi...” (1, s.250).
Məktubun daha maraqlı cəhətlərindən biri də Hüseyn Cavidin Naxçıvanın görkəmli ziyalılarının adını çəkməsi və onları salamlamasıdır:
“Ərzi-səlam məxsusi bəxədəmati-aliyeyi-mütai Əsədağa Kəngərli, səlləməhumullah ənilhədisan və ümdətütüccar Kərbəlayı Nəsrullah Şeyxov və Mirzə Nəsrullah ağa Əmirov və cənab Nəsirbəyov və Bektaşov və Şeyxov, E.Sultanov və Məhəmmədov və Məşədi Məhəmməd ağa Şərifov və hər ki, başəd zihali mən pürsan yək bə yekra duayi mən bərəsan və əziz və ərcüməndim Əbdüləziz və Əbdüləzim və Əli əfəndiyə dəxi məxsusi salamım var!” (1, s.253).
Bu məsələ ətrafında fikir mübadiləsi aparan Əziz Şərif həmin adları xatırlayaraq yazır: “Müəllif Naxçıvanda qalmış həmyerlilərindən bəzilərinin adlarını çəkib, onlara salam göndərdiyini bildirir. Bunların hamısı ozamankı Naxçıvanın qabaqcıl ziyalıları, açıqfikirli ictimai xadimləri və mötəbər adamlarıdır. Naxçıvan mühitində görkəmli olan bu şəxslərlə bərabər, Hüseyn Cavid burada Qurbanəli Şərifzadənin kiçik qardaşı “Məşədi Məhəmməd ağa Şərifov”, on bir yaşlı oğlu “əziz və ərcüməndim Əbdüləziz”, xalası oğlu və qaynı Əbdüləzim Rüstəmov və qardaşı oğlu “Əli əfəndiyə” də “məxsusi salamı” olduğunu yazır ki, bu da onun, ümumiyyətlə, Şərifzadə ailəsinə kifayət dərəcədə yaxın və məhrəm olduğunu göstərir”. Maraqlıdır ki, Əziz Şərif bu şəxslərin əksəriyyətini “o zamankı Naxçıvanın qabaqcıl ziyalıları, açıqfikirli ictimai xadimləri və mötəbər adamlarıdır” (3, s.424), – deyə qiymətləndirir. Deməli, Hüseyn Cavidin müasirlərindən danışmaq, əslində, qabaqcıl ziyalılardan, açıqfikirli ictimai xadimlərdən, mötəbər adamlardan danışmaq deməkdir.
Hüseyn Cavid 2 oktyabr 1906-cı ildə Qurbanəli Şərifzadəyə ikinci məktubunu yazır. Gənc tələbənin artıq İstanbulda məskunlaşması, münasib insanlarla oturub-durması, bir növ işlərinin qaydaya düşməsi açıq şəkildə hiss edilir. Bundan başqa, məktubdan Hüseyn Cavidin qəzetlərlə, kitabxanalarla, teatrlarla əlaqələri olması barədə də müəyyən qədər məlumat almaq olur. Bütün bunları o, məktubda “mədəniyyətimiz və təhsilimiz” başlığı altında ayrıca vermişdir. Hüseyn Cavidin qeydinə görə, “gündə bir saat fransızca və iki saat da türk lisanında bəzi ədəbiyyat və tarixə dair elmlərdən oxuyur və üç-dörd saat da gündə məzkur dərsləri hazırlamaqla məşğul olurmuş” (1, s.254).
Qəzetlərə gəldikdə isə, “Həblül mətin”, “İrşad” qəzetlərinin və “Molla Nəsrəddin” jurnalının adını çəkir. Məlum olur ki, artıq tələbələr “Həblül mətin” və “İrşad” qəzetlərini alıb oxuyurlar. “Molla Nəsrəddin” jurnalına gəldikdə isə, Hüseyn Cavid yazır: “Qafqazın möhnətəngiz xəbərlərini oxuduqda pərişanhal olmağı nəzərə alıb, bəzi sıxıntıları rəf etmək üçün “Mol
Hüseyn Cavid Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı ikinci məktubunda İstanbuldakı qiraətxanalara və Kütübxaneyi-Ümumiyi-Osmaniyəyə yüksək dəyər verir, eyni zamanda bu qiraətxana və kitabxanalarda olan bir çox kitablara yasaq qoyulmasından da şikayətlənir. Hüseyn Cavid Naxçıvanda məktəbi qurtarandan sonra keçirdiyi boş vaxtların əvəzini çıxmaq arzusunu da bildirir. Onun ümumi əhvali-ruhiyyəsini təyin edən əsas fikir isə “Keçdi cəhalət zamanı... Gəldi hürriyyət zamanı...” cümlələrində ifadə olunmuşdur (1, s.255).
Teatr məsələlərinə gəldikdə isə, adamların hər gün teatrlara gedib tamaşalara baxmalarından razılıqla danışır. Məktubun bir yerində isə yazır: “Keçən günlərdə bir teatroya getmişdik. İran hüriyyətxahlarının fransızca şəbehini çıxarırlardı” (1, s.256).
Hüseyn Cavidin Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı ikinci məktubu ötən əsrin əvvəllərində Türkiyədə cərəyan edən ədəbi-mədəni hadisələrin təhlilində gərəkli mənbədir. Əziz Şərif də yazır: “Bu məktubun böyük bir hissəsi Türkiyənin və İstanbulun o vaxtkı əhvalının təsvirinə həsr edilmişdir ki, bu da, zənnimcə, oxucular üçün maraqlı olmalıdır” (3, s.430).
Hüseyn Cavidin Qurbanəli Şərifzadəyə ünvanladığı üçüncü məktub 16 oktyabr 1906-cı il tarixinə aiddir və Qurbanəli Şərifzadəyə çox böyük hörmətlə yazılmışdır: “Mərifətli, mərhəmətli və tərifə sığmaz Məşədi Qurbanəli Ağa Şərifov cənablarına çatacaqdır (müvəffəqiyyətləri daha artıq və mərhəməti dahi daimi olsun)”.
Üçüncü məktub, əsasən, qardaşı Əlirzanın təhsil məsələsinə həsr edlmişdir. Lakin onu qətiyyən şəxsi xarakter daşıyan sənəd hesab etmək olmaz. Ona görə ki, həmin məktubda qaldırılan məsələləri dövrü üçün aktual olan və hətta bu gün üçün də əhəmiyyətini itirməyən problemlər kimi dəyərləndirmək lazımdır. Qardaşı Əlirzanın narazılıqlardan ibarət məktubu Hüseyn Caviddə mütəəssirlik doğurur. Hüseyn Cavid öz narahatlığını bədii şəkildə belə təsvir edir: “İkinci məktubun məzmunundan isə kədər dəryasına cumdum. Əlirzanın məktubu onun təəssüflü əhvalını bildirirdi. Ürəyim kəbab oldu, əhvalım iztirabla doldu. Mən İstanbul səfəri fikrinə düşdükdə cənabınıza bildirdim. Siz də məni bu işə təşviq etdiniz. Sonra isə anamın halını düşünüb məndən ayrı qaldıqca halı necə olacağını təsəvvürünüzə gətirdiniz və yenə getməyimi məsləhət bildiniz. İndi Sizin mərhəmətinizdən ürəyim istədiyi kimi arzularıma nail olmuşam. Lakin!..” (1, s.257).
Başqa bir maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, “Mən İstanbul səfəri fikrinə düşdükdə cənabınıza bildirdim. Siz də məni bu işə təşviq etdiniz” sətirləri Hüseyn Cavidin İstanbula gəlməsində Qurbanəli Şərifzadənin mühüm rolunun olduğunu təsdiqləyir. Başqa sözlə, Hüseyn Cavidin tərcümeyi-halının mühüm bir tərəfinin geniş və obyektiv təhlilinə imkan yaradır.
Hüseyn Cavid elə bu üçüncü məktubda İstanbula təhsil almaq üçün gəlməyinin əhəmiyyətini də dəqiq bildiyini etiraf edir: “Mədəniyyətə həsr edilmiş bu əsrdə hamı elm əldə etməyə rəğbət və hər kəs mərifət qazanmağa qeyrət göstərir, heç insafdır ki, biz bəsirət gözümüzü yumaq, qəflətə, cəhalətə cumaq? Bu, bir fürsətdir ki, hal-hazırda əlimə çatıb, tale üzümə səadət qapısı açıbdır” (1, s.257-258). Elə məhz buradan da çıxış edərək qardaşı Əlirzanın da oxumağı üçün şərait yaradılmasını Qurbanəli Şərifzadədən təvəqqe edir. Eyni zamanda, Əlirzanı nəzərdə tutaraq yazır: “Rus dilini təkmilləşdirməyi ona tövsiyə edin. Mümkün olarsa, fars və türk dillərini də təkmilləşdirsin” (1, s.258). Hüseyn Cavid yeddinci məktubunda isə özünün rusca öyrənməsindən söhbət açır: “Şimdi bənim son nöqteyi-nəzərim rusca qayət mükəmməl bilmək və ən birinci düşüncəm də budur. Zənn edərsəm, eyi çalışsam, iki sənədə müvəffəq olurum” (1, s.269).
Hüseyn Cavid Qurbanəli Şərifzadəyə ünvanladığı altıncı məktubunda da (10 mart 1909) maarif və təhsildən bəhs edir: “Keçən məktubunuzda Naxçıvana dair səthi bir məlumata nail oldum. Bu dəfəki məktubunuzda da, əgər mümkün olsa, İrəvanda türkcə təhsil haqqında və maarifi-islamiyyə naminə hiss olunan təşəbbüsat və iqdamata dair bir şey yazmanızı rica edərim” (1, s.266).
Aydınca görünür ki, Hüseyn Cavid maarifə, təhsilə, dil öyrənməyə üstünlük verirdi. Əslində, görkəmli sənətkarın özü də bir neçə dil bilirdi və dil bilməyin əhəmiyyətini artıq çoxdan dərk etmişdir. Həmçinin qeyd edək ki, Hüseyn Cavidin qardaşı ilə bağlı bu təşəbbüsü nəticəsiz qalmamışdır. Bu barədə Əziz Şərif yazır: “Dərin həyəcanla yazılmış bu məktubun nəticəsi olaraq Qurbanəli Şərifzadənin təşəbbüsü ilə Əlirza Rasizadə, Naxçıvanda lazımi surətdə hazırlanandan sonra Qoridə Müəllimlər seminariyasına göndərilib orada təhsil almış və müəllimliyə başlamışdı” (3, s.432).
Hüseyn Cavid 4 yanvar 1909-cu ildə Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı dördüncü məktubda elm öyrənməyin əhəmiyyətindən bəhs edir, eyni zamanda, öyrəndikləri proqramın məhz “ustadi-möhtərəm Rza Tofiq bəyin səlah gördüyü bir proqram” olduğunu bildirir (1, s.261).
Dördüncü məktubun ən mühüm cəhətlərindən birisi artıq Hüseyn Cavidin romantizmin estetikasına yiyələnməsini göstərən faktdır. Bu baxımdan Hüseyn Cavid Qurbanəli Şərifzadəyə yazır: “Bən hammallığı, xidmətkarlığı pək ziyadə sevərəm. Fəqət belə bir dövri-hürriyyət və zəmani-səadətə bənliyimi satmaq, əsir olmaq istəməm (əsir olduğum bir şey varsa, o da həqiqət və məhəbbətdir). Əsarət zəncirinə bağlanmaq, o müləvvəs qeydi çəkməyə razı olamayıram. Səbəbi isə ağır yük daşımaq, məğruranə bir minnət çəkməyə bir dürlü könlüm qane olamayır. Məşhur Kəmal bəy demiş ki (kimsənin lütfünə olma talib, əvəzi cövhəri-hürriyyətdir)” (1, s.262). Həqiqət və məhəbbətə əsir olmaq romantik düşüncəli sənətkarlara xas xüsusiyyətdir. Həmçinin qeyd etmək olar ki, Hüseyn Cavid həmin məktubunda Səid Səlmasi və Namiq Kamal kimi romantik sənətkarların da adını çəkməklə, əslində, ədəbi mövqeyini nümayiş etdirirdi. Əlavə olaraq bildirmək yerinə düşər ki, o, 1912-ci ildə Abdulla Surun vəfatı ilə bağlı yazdığı məqalədə Namiq Kamalın adını və şeirini qabartmışdır: “Tabutun üzəri tirmələr, şallar, ipəklərlə bəzənmişdi. Məktəb tələbəsi tərəfindən ilk baharın yeni açmış gül-qönçələrilə süslənmişdi. Cənazənin üzərində mərhumun adilə bərabər Namiq Kamal mərhumun bu beyti də yazılmışdı:
Yüksəl ki, yerin bu yer deyildir,
Dünyayə gəliş hünər deyildir (1, s.221).
Hüseyn Cavid bütün ömrü boyu öz ləyaqətini və məğrurluğunu qorumuşdur. Hətta repressiya illərində belə onu ruhən sındırmaq mümkün olmamışdır. Görkəmli sənətkarın bu xüsusiyyəti Qurbanəli Şərifzdəyə yazdığı beşinci məktubunda da ifadə olunmuşdur: “Şimdi bu təslimdən məqsəd bu ki, artıq xalqa boyunduruq olmaq istəməm və istəməyəcəyəm və ianə torbasını da yırtdım, parçaladım ki, bir də həm gözüm görməsin, həm də hissiyyatım hırpalanmasın. Biz istiqraza talib idik, ianəyə isə talib olmadığımı təkrar ərz edirəm. Bir də xilasə olaraq, acizanə, həm də pək acizanə rica edirəm və pak vicdanınıza and verirəm, bir daha nə Rəhim xana, nə Hacıyevə, nə Hacı Rəsula, nə cəmiyyəti-xeyriyyəyə, nə də cəmiyyəti-şəriyyəyə müraciət etməyəsiniz, edəcək olsanız, həm sizdən incirəm, həm də qəbul etməm. Burada qalmaq iqtidarım bitdikdən sonra orada ərzi-vücud edərəm” (1, s.265).
Hüseyn Cavidin Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı beşinci məktubda da romantik düşüncə tərzi özünü göstərməkdədir. Onun təbiət təsviri fonunda qələmə aldığı parça yalnız romantik baxışlı bir sənətkarın qələmindən çıxa bilərdi: “Məktubunuz qövsi-qüzehli hava kibi bir anda, bir baxışda həm bahar çiçəklərini tənzirə qalxışır, gözəl və mütəməvvic əlvan sərpirdi, həm də o rənglər, o qevsi-qüzehli, o ləmədar və fərəhli rənglər arasında bir rəngi-matəm, bir lövheyi-pürələm, bir barani-sitəm sisləri yağdırırdı. (Fəqət heyhat!.. İnsan daima aldanmağa məhkumdur)” (1, s.263). Qövsi-qüzehdən, bahar çiçəklərindən, təbiətin gözəlliyindən danışaraq məmnunluğunu ifadə edir, eyni zamanda həmin təbiət elementləri arasında bir matəm rənginin, kədər lövhəsinin görünməsi insan təbiətinin təzadlarını bildirir. Yəni Hüseyn Cavidə görə insanın hisləri, duyğuları və fikir dünyası birxətli deyildir, mürəkkəb, bəzən də ziddiyyətlidir.
Hüseyn Cavidin Qurbanəli Şərifzadəyə göndərdiyi 14 iyun 1909-cu il tarixli yeddinci məktubunda da eyni istiqamət hiss edilməkdədir: “Əfəndim! 20 mayısda mühərrər məktubunu, yaxud məktubunuzu keçən həftə Hacıbaba ağanın kontorundan aldım. Bidayətindən nəhayətinə qədər iki-üç dəfə təkrar-ələttəkrar oxudum. Gah məsrur, gah məmnun, gah məhzun oldum. Şu mütənəvve, müxtəlif əhvala məruz oluşum da məktubunuzda mündəric müxtəlifülmaal cümlələrdən irəli gəlir. Məktubun bir tərəfi güldürür, digər tərəfi ağladır, bir tərəfi gah kiryələr, qəzəblər içində xəndələr saçır, gah ümidlər, təbəssümlər içində ruhu, vicdanı titrədir, müəzzib edir. Bununla bərabər, şu cümlələr, şu giürizlər, şu düşüncələr hər nöqteyi-nəzərdən olursa-olsun, həpsi gözəldir, həpsi mühakiməlidir, həpsi həqiqətdir” (Cavid,5-ci cild, s.266-267).
Hüseyn Cavidin beşinci məktubunun sonrakı hissəsində Qurbanəli Şərifzadəyə müraciətlə qələmə aldığı düşüncələri də birbaşa romantizm estetikası ilə bağlıdır: “Əfəndim! Başqalarına məktub yazdığım zaman nasılsa heç özənməm, xeyr, yanlış söylədim, heç düşünərək yazmam, yəni düşünüb də yazmaq istəməm. Fəqət sizə gəlincə, bir yapraq kağız əlimə aldımmı? Dərhal geniş-geniş sahələr, parlaq-parlaq ülviyyətlər, acı-acı həqiqətlər, xüsusən təsvir və təsəvvürü güc bir çox fikirlər alay-alay gözümdə təcəssüm edər kibi olur. Nə qədər mənalı bir şey yazmağı arzu edirəmsə də, ən sonunda heç bir şey yazamadığımı görərək, hiddətlənirəm, çünki sizə məktub yazarkən düşünürəm ki, kaş mümkün olaydı da bir səhifədə, bir sətirdə, bəlkə, bir kəlmədə fikrimi, duyğumu, məhsulati-təcrübiyyəmi sizə ərz edə bilsəydim, heyhat, olmur, olamayır ki!” (1, s.263-264). Bunlar fikrin bədii ifadə imkanları barədə mülahizələrdir ki, bilavasitə romantik düşüncə tərzi ilə bağlıdır. AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev yazır: “Şübhəsiz, fikri “bir səhifədə, bir sətirdə, bəlkə, bir kəlmədə” ifadə etmək istəyi kağız və ya qələm qıtlığından deyildi. Bu, çox güman ki, “üstüörtülü” yazı tərzinə haqq qazandırmaq, az sözlə böyük mənaları verə bilmək arzusundan doğurdu” (2, s.142).
Beşinci məktubda Hüseyn Cavidin dünya filosoflarına istinadı ilə bərabər, fəlsəfi düşüncələri də əks olunmuşdur. Həmin düşüncələri onun öz dövrünün ən qabaqcıl düşüncələri hesab etmək olar: “Bəzən vicdanınızın nazik və pak səhifələrini oxuyuram da, dərin bir inşirah, geniş bir səfvət aləmində yaşayıram, zənn olunur. Fəqət o saf vicdanın bir az daha ifratını hiss etdiyim zaman tüklərim ürpərir. Sonra bütün-bütün safdərunluğun əleyhində bulunacağım gəlir. Daha doğrusu, bulunuram da. Məsələn, “əmmamə”, “came”, “məsəleyi-xilafət”, “mədəniyyət”, “həmiyyət” və “tərəqqi” kəlmələri bir-birinə qarışaraq, bir mühəssələ təşkil edəcəyini, yaxud edə biləcəyini düşünürkən, bütün-bütün bir xəyal, bir kölgə, bir namütənahilik, bir hiçlik qarşısında bulunduğuma heç şübhə etməyirəm. Və möhtəşəm bir filosofi-kəbirin dediyi kibi: “Təbiətdə hiç bad-hava, müftə bir şey olmadığını, qeyri-təbii olaraq, şöləpaş olan həqiqətlərin puç bir xəyaldan ibarət olduğunu göz önünə gətirərək, heç bir şeyə dərhal etimad edərək, göydən zənbil ilə nazil olduğuna etiraf eləməyirəm. Hasili-əhbablıq, mədənilik, gözəllik, hissi-mərhəmət, ruhaniyyət həp birər incə teldən, şəxsi və adi, qırılacaq qədər çürük bir teldən asılıdır ki, tədqiq və təcrübəyə qalxışsan, dərhal qırılar! Dərhal pozular, dərhal sönər...” (1, s.264).
Hüseyn Cavidin vətən və millətsevərliyi yeddinci məktubda daha aydın və konkret şəkildə ifadə edilmişdir: “Şimdi əsl məqsəd vətənə xidmət, həm də layiqiylə xidmət etməkdir” (1, s.269).
ƏDƏBİYYAT
1. Cavid Hüseyn. Əsərləri, 5-ci cild, Bakı, “Lider” nəşriyyatı, 2005.
2. Əliyev Kamran. Azərbaycan romantizminin poetikası. Bakı, “Elm”, 2002.
3. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
