Rüs­təm Beh­ru­di

Tən­ha gi­las ağa­cı­nın şai­ri

Mən “ədə­biy­yat” və “əbə­diy­yət” sö­zü­nün ey­ni kök­dən ya­ran­dı­ğı­na inan­mı­şam hə­mi­şə. “Əbə­diy­yət” ad­lı za­man öl­çü­sü­nə sı­ğan və hər şe­yi özün­də eh­ti­va edən ye­ga­nə nəs­nə söz­dür. Al­la­hın ilk “Ol” kəl­mə­si­nə sı­ğı­nan ağac­lar, ot­lar, çi­çək­lər, çay­lar, dağ­lar... – yer üzün­də nə var­sa ha­mı­sı sö­zün köl­gə­si­dir, əs­lin­də. Yer üzün­də qi­ya­mət də nə vaxt­sa müt­ləq Al­la­hın bir “Ol” kəl­mə­si ilə baş ve­rə­cək. Dün­ya­nın əv­və­li də söz­dü, so­nu da. Dün­ya­da hər şey ölü­mü­nə can at­dı­ğı qə­dər əbə­diy­yə­tə can atır. So­nu ol­ma­yan bir şe­yin so­nu­nu gör­mək is­tə­yi in­sa­nın əbə­diy­yə­tə çev­ril­mək is­tə­yi­dir. Əbə­diy­yə­tə çev­ril­mə­yin bir­cə yo­lu var, o yol da söz­dən ke­çir. An­caq adi söz­dən yox, ru­hu­na bar­maq­la­rı­mız­la to­xu­na bil­di­yi­miz söz­lər­dən ke­çir əbə­diy­yə­tin yo­lu... Kim is­tə­məz bu ba­ya­ğı, yek­nə­səq səs­lər­dən qa­çıb, çev­ri­lib söz ol­­ma­­ğı­­?

Sö­zə çev­ri­lib əbə­diy­yə­tə en­mək is­tə­yi var bü­tün adam­la­rın rö­ya­sın­da.

Bu son iki il­də mə­nə yü­zə ya­xın şe­ir ki­ta­bı ba­ğış­la­yıb­lar. Oxu­du­ğum da olub, ilk mis­ra­lar­dan be­zib kə­na­ra qoy­du­ğum da. Son axı­ra­can oxu­du­ğum ki­tab So­na Və­li­ye­va­nın “Mə­nim çəh­ra­yı dün­yam” ad­lı ki­ta­bı ol­du...

Mə­nə doğ­ma olan kənd yol­la­rı, iti­ril­miş doğ­ma­la­rın xif­fə­ti, pal­to­suz gün­lə­rim­də üs­tü­mə ya­ğıb mə­ni tə­pə­dən-dır­na­ğa is­la­dan yaz ya­ğı­şı, “ka­sıb­lıq”, “dərd”, “bir­dən-bi­rə kə­si­lən” mək­tub­lar – da­ha nə­lər, nə­lər. Bu ya­şan­tı­lar nə qə­dər doğ­ma­dır mə­nə:

Ya­man uzan­dı bu yaz ya­ğı­şı,

döy­dü elə hey

Fa­ğır, köv­rək al­ma çi­çə­yi­ni,

Nar çi­çə­yi­ni.

Döy­dü

Kim­sə­siz bir ti­fi­li

Bir in­saf­sız dö­yən ki­mi;

Ta­qət­mi qa­lar bu çi­çək­də

Al­ma ol­ma­ğa, nar ol­­ma­­ğa­­?

İla­hi, qur­ba­nın olum,

Kəs bu ya­ğı­şı.

Nə qə­dər sə­mi­mi, nə qə­dər inan­dı­rı­cı­dır. Al­ma­nın, na­rın çi­çək­lə­ri­nin, lə­çək­lə­ri­nin yaz ya­ğı­şın­dan üşü­mə­si­nin, bun­dan do­la­yı bar ol­ma­ya­ca­ğı­nın ağ­rı­sı­nı ya­şa­yır bu söz­lər.

İçi göy­nə­dən, ru­hu ov­sun­la­yan, hər şe­yi sö­zə çe­vi­rib onu pı­çıl­tı ilə baş­qa­la­rı­na söy­lə­mək­dən gö­zəl nə var dün­­ya­­da­­?

Bu da bir für­sət­dir – ələ düş­mə­yən,

Sö­zü­nü mə­lək­lər göy­dən gə­ti­rən,

Min il­di heç ki­mə söy­lə­nil­mə­yən

Gəl, sə­nə bir hə­zin şe­ir oxu­yum.

Pa­yız­da çi­çək­lə­yən ağa­cı gah dər­viş pa­yı, gah da haqq qis­mə­ti ad­lan­dı­rır So­na. Son­ra da qa­yı­dıb de­yir ki, “Ya da çi­çək do­lu şey­tan­san elə”. Nə qə­dər gö­zəl­di! Pa­yız­da çi­çək­lə­yən ağa­cın adı “üs­tü çi­çək do­lu şey­tan”dan baş­qa nə ola bi­lər axı? Da­ha son­ra de­yir ki:

Hər şe­yin ye­ri var vaxt axa­rın­da,

Bəl­kə ba­cı­sı­san du­ma­nın, çə­nin.

Bəl­kə də, nə­nə­min na­ğıl­la­rın­da

Sən göy­dən düş­mə­yən

pa­yım­san mə­nim.

Son­da bu ümu­mi­ləş­dir­mə nə qə­dər gö­zəl ol­sa da, inan­dı­rı­cı de­yil.

Qı­zı­ma bən­zər

Pırt­la­şıq saç­lı qız

mə­nəm, de­yə­sən...

Mən yol­lar­dan ni­ga­ra­nam,

Yolay­rı­cın­da

Tən­ha gi­las ağa­cı­yam.

(“Ata evim”)

Kənd­də qo­yub gəl­di­yi ata evi­nin xif­fə­ti­ni ya­şa­ma­nın ən gö­zəl ifa­də­si­dir bu mis­ra­lar.

Unu­dul­ma­yan sev­da­lar, bit­mə­yən ay­rı­lıq­lar ya­şa­dan xalq mah­nı­sı “Qa­ra­gi­lə” So­na­nın di­lin­də ye­ni bir sev­da, çə­kil­məz ay­rı­lıq­dır:

Gö­zün­dən alı­şan nə­zə­rə ney­nim,

Mən hic­ran da­nı­şan qə­də­rə ney­nim,

Puç olan ömü­rə, hə­də­rə ney­nim,

Eş­qin das­tan ol­du, ay Qa­ra­gi­lə.

(“Ay Qa­ra­gi­lə”)

Mən hə­mi­şə dü­şün­mü­şəm ki, iman inam­dan çox yu­xa­rı­da­dır. Çün­ki iman bir şe­yi qəl­bin­lə təs­diq­lə­mək­dir. So­na­nın dua­sı­na bax:

Ey daş pi­rim!

Mə­nim də dər­di­mə

Bir ça­rə gön­dər.

Ya mu­ra­dı­mı ver,

Ya mə­ni da­şa dön­dər.

(“Əs­ha­bi-Kəhf” das­ta­nı)

Ümid­lə­rin, ar­zu­la­rın, ca­nat­ma­la­rın bit­di­yi bir yer var. Hə­min yer­dən o ya­na ota, yar­pa­ğa, da­şa, çi­çə­yə üz tu­tub on­lar va­si­tə­si­lə Al­la­ha dua et­mək­dən baş­qa bir yo­lu qal­mır şai­rin. Bu­ra­da mü­qəd­dəs­ləş­miş daş So­na­nın kö­mə­yi­nə gə­lir.

Söz­lə dua elə­mə­yin ən gö­zəl yo­lu­dur bu.

Bir ha­va­sız ha­va ça­lın,

Du­rub oy­na­yım, oy­na­yım.

Ba­şım­da­kı ha­vam ye­tər,

Du­rum oy­na­yım, oy­na­yım.

Əli­mi ba­şı­na qo­yum,

Ha­ran ağ­rı­yır, ay Və­tən!

Bir qa­rış yer ve­rir­mi­sən,

Du­rum oy­na­yım, oy­na­yım.

Yurd ye­rin­dən pə­rən-pə­rən,

“Kö­çə­ri” çal, kö­çən mə­nəm.

Go­ra ge­dən o qız mə­nəm,

Du­rum oy­na­yım, oy­na­yım.

Üs­tün­də­ki na­mus lə­kə­si hə­lə si­lin­mə­yən məm­lə­kə­tin şai­ri bun­dan ar­tıq nə de­yə bi­lər ki?

Göy gö­zü göy­lər­dən gö­zəl,

Gö­zəl­lər­dən gö­zəl, gö­zəl;

Özü pa­yız, dər­di xə­zəl,

Ta­le­yin­dən kü­sən qa­dın.

Bu da unu­du­lan qa­dın­dı So­na­nın nə­zə­rin­də – “özü pa­yız, dər­di xə­zəl!”

Bir­nə­fə­sə oxu­dum So­na xa­nı­mın ki­ta­bı­nı. Hay-küy­dən, pa­fos­dan, qu­laq cır­maq­la­yan ifa­də­lər­dən uzaq bu şe­ir ki­ta­bı ru­hu­mu ox­şa­dı.

Uğur­lar ar­zu­la­yı­ram, So­na xa­nım!

“525-ci qə­zet”, 3 okt­yabr 2007-ci il