Da­yan­dur Sev­gin

“Araz­ba­rı” üs­tə dərd­ləş­mə

Bu ana tor­pa­ğı sev­mək, qo­ru­maq üçün “içi­miz­də bir çi­çək tə­pə­ri” ol­sa, nə gö­zəl...

Bu gö­zəl di­lək ki­mi oxu­nur “Araz­ba­rı”. Hər sət­rin­də So­na Və­li­ye­va­nın do­yum­suz duy­ğu­su, doğ­ma­dan-doğ­ma ru­hu, sə­mi­miy­yə­ti, se­vin­ci, göy­nə­yi...

Hər mət­ləb ada­mı dost-doğ­ma ana göy­nə­yi ki­mi­dir... “Kar­va­nı kə­si­lib, qa­ta­rı ge­dən” yol­la­rın o ba­şın­dan il­kin­li­yi­mi­zə, kim­li­yi­mi­zə, it­ki­lə­ri­mi­zin nə­dən­li­yi­ni dərk et­mə­yə səs­lə­niş­dir “Araz­ba­rı”da ya­zı­lan­lar:

Əl uzat­dım qı­lın­ca, əlim qol­dan kə­sil­di,

Yol baş­la­dım Şu­şa­ya, yo­lum yol­dan kə­sil­di.

Ha­nı ağ at­lı oğ­lan, səb­rim kə­sik-kə­sik­di,

Möh­lət ver bi­zə, Al­lah, bu tor­pa­ğı al­ma­ğa,

Bir az möh­lət ver, Al­lah, dün­ya­nı ta­nı­ma­ğa.

(“Bir az möh­lət ver, Al­lah”)

Dün­ya­nı an­la­ma­ğın, ta­nı­ma­ğın bir yol-yo­la­ğa­sı da So­na Və­li­ye­va­nın bu ye­ni ki­ta­bın­da təq­dim olu­nan şe­ir­lər­dən ke­çir.

So­na xa­nı­mın “Araz­ba­rı” ki­ta­bı “Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van” şei­ri ilə açı­lır. Şe­ir da­hi bəs­tə­kar Sol­tan Ha­cı­bə­yo­vun “Kar­van” sim­fo­ni­ya­sı­nın “sə­da­la­rı al­tın­da ya­zı­lıb”. Oxu­cu is­tər-is­tə­məz ge­dən kar­va­na qo­şu­lur, ki­mi bəx­ti­ni, ki­mi sev­gi­si­ni, ki­mi də bu şei­rin mü­əl­li­fi­tək iti­ril­miş tor­paq­la­rı­nı ax­ta­rır:

Bu nə ta­le, bu nə hik­mət,

İtən tor­paq, ya da ki bəxt,

Gö­rəm, gör­mə­yəm, ya qis­mət,

Gə­ti­rə­sən ça­rə, dər­man,

Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van.

və ya:

Bu zın­qı­rov sə­fər him­ni,

Bey­nim­də ölə­nə ki­mi.

Mə­nim ki­nim də­və ki­ni,

Bəx­şiş­di haq­dan, xu­da­dan,

Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van.

(“Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van”)

Mü­əl­li­fin tür­kün düş­mə­nə qar­şı əsas si­la­hı­nın kin və nif­rət ol­ma­sı­nı oxu­cu­ya poe­tik yol­la xa­tır­lat­ma­sı ulu ba­ba­la­rı­mı­zın öyüd-nə­si­hə­ti ki­mi ya­da dü­şür.

Ümu­miy­yət­lə, Və­tən, Mil­lət və bu ki­mi keç­mi­şə söy­kə­nən mə­nə­vi də­yər­lər So­na Və­li­ye­va­nın şe­ir­lə­ri­nin əsas qa­yə­si­ni təş­kil edir.

Er­mə­ni tap­da­ğın­da qa­lan tor­paq­la­rı­mı­zın iş­ğal­dan azad olun­ma­sı il­lər­dir uza­nır. Ye­ni-ye­ni va­si­tə­çi­lər, “ca­nı­ya­nan”lar pey­da ol­sa­lar da, bi­zim ba­şı­bə­la­lı QA­RA­BAĞ dər­di­mi­zə ça­rə ta­pıl­mır.

So­na xa­nım isə tor­paq­la­rı­mı­zın iti­ril­mə­sin­də baş gir­lə­mə­yi­mi­zi, can qo­ru­ma­ğı­mı­zı tüs­tü­lü kö­söv ki­mi gö­zü­mü­zün önü­nə tu­tur.

İçi­miz bo­şal­dı tor­paq­dan ön­cə,

Son­ra can gö­rün­dü

Və­tən ye­ri­nə.

“Ön­cə can sağ­lı­ğı” de­yən kəs­lə­rin,

Tor­pa­ğı bö­lün­dü bə­dən ye­ri­nə.

(“Ön­cə can sağ­lı­ğı de­yən kəs­lə­rə”)

“Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si” şei­ri də və­tən­dən əv­vəl öz can sağ­lı­ğı­nı dü­şü­nən, var-döv­lət qa­zan­maq üçün bü­tün mə­nə­vi də­yər­lə­rin üs­tün­dən xətt çə­kən­lə­rə ün­van­la­nıb.

Biz adam ol­saq da,

Quş­lar ki­mi ba­car­ma­dıq.

Sər­çə­lər qə­dər bir­gə

yu­va qur­ma­ğa,

Bir­gə yu­va qo­ru­ma­ğa

var­ma­dıq.

Tan­rım, uca­dan

Uca Tan­rım!

Biz yurd üs­tə sa­va­şıb,

Yurd üçün öl­mə­mə­yin,

Se­vib qo­ru­ya bil­mə­mə­yin

Acı­sı­nı çə­ki­rik.

Bi­zim­ki biz­dən ke­çib.

(“Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si”)

Oxu­duq­ca gö­rü­rük ki, bu ki­tab bo­yun­ca, əs­lin­də, bi­zim özü­mü­zün fi­kir və dü­şün­cə­lə­ri­miz, gün­də­lik qay­ğı­la­rı­mız sər­gi­lə­nib:

Oğul­san, döz gö­rüm

bu eh­ti­ya­ca.

Dö­zül­məz, sa­tıl­maz,

çə­kil­məz bu dərd.

Ya­nım­da bir kim­sə

“ana” ça­ğır­sa,

Bur­nu­mun ucun­da

bir kənd göy­nə­yər.

(“Eh­ti­yac”)

Doğ­ma­lı­ğın, mu­nis­li­yin bun­dan o ya­na ola­nı da var­mı, gö­rə­n? Qə­mə or­taq­lıq ne­cə olu­r?

Yol­daş olaq, çı­xaq yo­la,

Gəl, özün­lə apar mə­ni.

Doğ­ma­la­rın için­də­cə

Tən­ha­lıq öl­dü­rər mə­ni.

(“Yol­daş olaq”)

Heç bil­mi­rik bu sə­mi­mi, həs­sas mis­ra­la­rı ya­zan So­na xa­nım­dı, ya elə bu duy­ğu­lar bi­zim öz içi­miz­dən axıb gə­lən­lər­dir... Fərq et­məz. Tə­ki şei­rin yad­da­şı be­lə oyaq, sö­zün ru­hu be­lə doğ­ma, əziz ol­sun:

Yol ha­nı çı­xıb get­­mə­­yə­­?

Qa­çıb ölü­mü öt­­mə­­yə­­?

Kön­lüm­də od bö­yüt­mə­yə

Bağ­la­nı­ram yar­paq-yar­paq.

Can de­di­yim qor­xum imiş,

Uçub ge­dən ru­hum imiş.

Ölüm sol­ğun yu­xum imiş,

Oya­nı­ram yar­paq-yar­paq.

(“Yar­paq-yar­paq”)

S.Və­li­ye­va­nın şe­ir­lə­ri qos-qo­ca bir ruh­dan, iç­dən, də­rin ya­şan­tı­lar­dan sü­zü­lüb gə­lən kö­nül pı­çıl­tı­la­rı­dır. Elə bu sə­bəb­dən də ru­ha, duy­ğu­ya ya­xın, qəl­bə sim­sar­dır. Elə bu sə­bəb­dən də yad­da qa­lır, gö­tür-qoy­lar­la, öl­çüb-biç­mə­lər­lə do­lu ömür yo­lu­na yol yol­daş­lı­ğı edir. Bu duy­ğu­lar sev­gi­lə­ri­mi­zin, se­vinc­lə­ri­mi­zin qan qar­daş­la­rı, kə­də­ri­mi­zin, qə­mi­mi­zin or­ta­ğı ki­mi əziz­dir.

Dü­şün­dük­cə, xə­yal et­dik­cə dö­nüb-dö­nüb ye­ni­dən göz önü­nə gə­lir:

Adi qay­ğı­lar­dan bez­mi­şəm da­ha,

Gəl gü­nün özün­dən gün oğur­la­yaq.

Aşaq yaş həd­di­ni, ömür həd­di­ni,

Bir­cə gün bir baş­qa ömür ya­şa­yaq.

Ya­ğı­şa, kü­lə­yə, qa­ra qo­şu­laq,

Çı­xaq adi­li­yin çər­çi­və­sin­dən...

(“Adi qay­ğı­lar­dan bez­mi­şəm da­ha”)

So­na xa­nım şe­ir­lər ki­ta­bı­na “Araz­ba­rı” adı ve­rib. İki Araz­ba­rı ta­nı­yı­ram: bi­ri min il­lər­di xal­qın ru­hun­dan axıb gə­lən “Araz­ba­rı” rit­mik mu­ğa­mı, o bi­ri isə da­hi Üze­yir bə­yin “Araz­ba­rı” sim­fo­nik mu­ğa­mı­dır. Ki­ta­bın adı, yə­qin ki, bu şe­ir­dən gə­lir:

Həm va­rın­dım, həm yo­xun­dum,

Na­xış-na­xış hey to­xun­dum,

Ya­zıl­ma­mış­dan oxun­dum,

Pa­ram­par­ça, ya­rı-ya­rı –

“Araz­ba­rı”.

(“Araz­ba­rı”)

Hər iki­si­ni ürə­yim­lə, ru­hum­la din­lə­yi­rəm və So­na xa­nı­mın “Araz­ba­rı”sı­nı da ru­hum­la oxu­dum. Da­ha doğ­ru­su, “Araz­ba­rı” üs­tün­də “Araz­ba­rı” ki­ta­bı ilə dərd­ləş­dim və bu dərd­ləş­mə­ni oxu­cu­lar­la bö­lüş­mək sev­da­sı­na düş­düm.

“Əda­lət” qə­ze­ti, 17 sent­yabr 2011-ci il