Əf­la­tun Ama­şov

“Araz­ba­rı” – bu bir sə­fər him­ni­dir

Söz sə­nə­ti­nin şe­ir qə­dər sa­hi­bi­nə iz­ti­rab, du­yum, çox in­cə həs­sas­lıq və son­da həzz ya­şa­dan ikin­ci jan­rı­nı ta­nı­mı­ram. Bə­zən bir-iki mis­ra­nın mə­na siq­lə­ti cild-cild əsər­lə­rin leyt­mo­ti­vi­ni təş­kil edir. Bu­na İla­hi duy­ğu da de­yir­lər. Məhz bu ba­xım­dan şa­ir­lər Tan­rı­ya da­ha ya­xın şəxs­lər ki­mi qə­bul olun­muş­dur. Ək­sə­riy­yə­ti­mi­zə elə gə­lir ki, bi­zi hey­rət­də sax­la­yan mis­ra­lar in­san tə­fək­kü­rü­nün məh­su­lun­dan çox, gö­zə­gö­rün­məz id­rak sa­hi­bi­nin töh­fə­lə­ri­dir. Tə­rəf­lər ara­sın­da el­çi ro­lu­nu oy­na­yan İl­ham Pə­ri­si­nin ge­cə­lər xə­bər­siz pey­da ol­ma­sı, gö­rü­nür, bun­dan irə­li gə­lir. O, sa­at­lar­la ba­şı­nın üs­tün­də da­ya­nıb mis­ra­la­rı dik­tə et­mir. Qə­fil gəl­di­yi ki­mi, qə­fil də yo­xa çı­xır. Yaz­dı­ğı­nın, zeh­ni­nə həkk et­di­yi­nin tək­cə özü­nə yox, ha­mı­ya məx­sus­lu­ğu sə­nət­kar da­xi­li­nə mə­su­liy­yə­tin də ha­kim kə­sil­mə­si­ni is­tə­yir. Ci­lov­la­ma­dıq­la­rın özü­nə də, yo­lu­nu göz­lə­yən­lə­rə də it­ki­dir. Bu mə­na­da de­yə bil­mə­rəm ki, So­na xa­nım “Araz­ba­rı”sı­nı ya­zar­kən ha­ra qə­dər İl­ham Pə­ri­si ilə üz­bə­üz qa­lıb. Bəl­kə, Araz sü­rət­li ol­du­ğun­dan­dır ki, cə­mi 13 bən­də sı­ğı­şı­b? Şai­rə fəl­sə­fi alə­min sa­ki­ni ol­ma­ğa la­yiq mis­ra­la­rı in­cə şə­kil­də, mə­ha­rət­lə ipə-sa­pa dü­züb, həs­sas oxu­cu qəl­bi­ni bir­ba­şa hə­dəf gö­tü­rüb.

Söh­bə­ti­miz şai­rə So­na Və­li­ye­va­nın “Qa­nun” nəş­riy­ya­tın­da ye­ni­cə işıq üzü gö­rən ki­ta­bın­dan ge­dir. Ön söz və 4 fə­sil­dən iba­rət ye­ni nəş­rə şai­rə­nin on­lar­ca li­rik-epik səp­ki­li ya­ra­dı­cı­lıq nü­mu­nə­si da­xil­dir. Şe­ir­lə­rin ço­xu­nu ki­ta­ba baş­lıq ki­mi seç­mək olar­dı. La­kin mü­əl­li­fin “Araz­ba­rı” üs­tün­də da­yan­ma­sı­nı mən­ti­qi sa­yı­ram. Bu ifa­də ge­niş an­la­ma və ça­lar­la­ra ma­lik­dir. Göz önü­nə da­hi Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun sim­fo­nik mu­ğa­mı gə­lir. Qoş­ma­lar­da, gə­ray­lı­lar­da, ba­ya­tı­lar­da, nəğ­mə­lər­də, de­yim­lər­də vur­ğu­la­nan “Araz­ba­rı” məhz bu fe­no­men əsər­lə Azər­bay­can sər­həd­lə­ri­ni aşa­raq bə­şə­ri­lə­şib; “Şur” mu­ğam ailə­si­nin üz­vü Se­yid Şu­şins­ki, Xan Şu­şins­ki, Arif Ba­ba­yev ki­mi sə­nət­kar­la­rın, on­la­rın da­vam­çı­la­rın­dan olan Alim Qa­sı­mo­vun mi­sil­siz ifa tər­zin­də əzə­mə­ti­ni nə­in­ki qo­ru­yub, hət­ta da­ha uca zir­və­lə­rə da­şı­nıb. Mu­ğam mü­sa­bi­qə­lə­rin­də fərq­lə­nən Məm­məd Nə­cə­fo­vun, Araz Ab­ba­so­vun... nü­mu­nə­sin­də bu pro­ses yüz il­lər bun­dan son­ra da da­vam edə­cək.

“Araz­ba­rı”da­kı uca­lıq, ye­nil­məz­lik, hü­nər, yan­ğı do­lu zən­gu­lə elə ta­ri­xi­mi­zin özü­dür. O ən əv­vəl adı qə­dim yu­nan mən­bə­lə­rin­də be­lə hal­lan­dı­rı­lan coğ­ra­fi ter­min­dir. Qu­zey­də Xu­da­fə­rin­dən baş­la­yıb Bey­lə­qan­da mən­zilba­şı­na ça­tır ki, ona “Qa­ra­bağ Araz­ba­rı­sı” de­yi­lir. Qa­ra­bağ Araz­ba­rı­sı – ta­ri­xi Qər­bi Diz­mar ma­ha­lın­dan Ol­tan qa­la­sı­na­dək uza­nır. Nə fər­qi – hər iki­si özü­mü­zün­dür, ba­şı­bə­la­lı, qay­ğı­lı, ümid və əmə­li­mi­zə möh­tac ağ­rı-acı­la­rı gözda­ğı ki­mi xal­qı­mı­za mi­ras­dır. Araz­bar­lı Xan­ço­ba­nın de­di­yi ki­mi:

Xan­ço­ba­nam Araz­bar­dan,

Bağ­ça­la­rım do­lu bar­dan.

İgid qal­sa gər qa­tar­dan,

Tay-tu­şu­na ça­ta bil­məz...

So­na xa­nım Xan­ço­ban fa­ciə­si­nə, aşiq dər­di­nə, sı­zıl­tı­sı­na şa­hid­lik edən, bu­nu şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tı­nın müx­tə­lif janr­la­rı va­si­tə­si­lə nə­sil­dən-nəs­lə ötü­rən bir yurd­da dün­ya­ya göz açıb. Ya­şa dol­duq­ca, da­ha çox oxu­duq­ca, xü­su­si­lə xı­sın-xı­sın söh­bət­lə­ri din­lə­dik­cə qə­naə­tə gə­lib ki, Xan­ço­ban ağı­sı ya­nın­da toy-bay­ra­ma get­mə­li fa­ciə­lə­ri­miz var. Bir qə­dər ara­lı­da Və­tə­ni, xal­qı iki­yə bö­lən sər­həd tel­lə­ri göz­da­ğı­nı an­dı­rır. Mə­lul-mə­lul axan Araz sa­hil­lə­rə çır­pın­maq­la gi­ley-gü­za­rı­nı di­lə gə­ti­rir. Ya­del­li tap­da­ğı al­tın­da in­lə­yən Qa­ra­bağ Araz­ba­rı­sı­nın qəl­bi od tu­tub ya­nır. So­na xa­nım da yan­ğı­la­rı bi­ga­nə­lik­lə iz­lə­mir, müa­sir poe­zi­ya­mı­za qa­dın ya­zar­lar ar­asın­da “Araz­ba­rı” möv­zu­su­nu ilk ola­raq gə­ti­rir:

Araz bo­yu bu nə köç­­dü­­?

Mən­dən, sən­dən, on­dan keç­di.

Göz ya­şı­nı gül­lər biç­di,

Ya­rı bül­bül, ya­rı xa­rı –

“Araz­ba­rı”.

Şe­ir ta­ri­xi­lik­lə müa­sir­li­yin, poe­zi­ya ilə mu­si­qi­nin sin­te­zi tə­si­ri­ni ba­ğış­la­yır. “Ay za­lım” rə­dif­li li­rik mu­ğam­da­kı “De­dim: Ey gül, həm­də­min kim­di­r? De­di: Həm­də­mim bül­bül­dür” mis­ra­la­rın­da, əs­lin­də, par­ça­lan­mış Və­tə­nin nis­gil­lə­ri­nə ça­rə sa­yı­lır. So­na xa­nım isə ya­zır:

Göy­çə, Şu­şa, Təb­riz dər­di

Köh­nəl­dik­cə tə­zə­lən­di.

Sö­nüb kü­lüm­dən kö­zər­dim,

Odum bo­yum­dan yu­xa­rı –

“Araz­ba­rı”.

Şai­rə “yed­di səs­dən, yed­di rəng­dən için­də bərk­dən hön­kü­rür”. Fə­qət o, ta­le­yi ilə ba­rış­maq və bu­nu təl­qin et­mək niy­yə­tin­dən ta­mam uzaq­dır. Çün­ki nik­bin­lik, inam S.Və­li­ye­va xa­rak­te­ri­nə hə­lə Qa­ra­bağ sa­va­şın­dan xey­li ön­cə doğ­ma­dır. 1985-ci il­də Araz kə­na­rın­da qə­lə­mə al­dı­ğı “Açın qa­pı­la­rı” şei­rin­dən bir bən­di gö­tü­rək:

Açı­lar bir nur­lu, bir ay­dın sə­hər,

Bir ağ at­lı oğ­lan qis­mə­tə çı­xar.

Sı­nar bəx­ti­mi­zin til­si­mi, seh­ri,

Açı­lar qa­pı­lar, açı­lar yol­lar.

S.Və­li­ye­va şair, jur­na­list, alim­dir. Sö­zün, sə­nə­tin qə­dir-qiy­mə­ti­nə eh­ti­ra­mı poe­ti­ka­sın­dan əya­ni nə­zə­rə çar­pır. Bi­lir ki, şai­rin nə qə­dər yox, ne­cə yaz­ma­sı önəm­li­dir. Onun ilk şe­ir­lər ki­ta­bı “Çəh­ra­yı rəng­li dün­yam” dörd il əv­vəl işıq üzü gö­rüb. O ki­ta­bı oxu­duq­ca elə mü­tə­əs­sir­lən­miş­dim ki, tə­əs­sü­rat­la­rı­mı oxu­cu­lar­la bö­lüş­mək zə­ru­rə­ti ya­ran­dı. Bir da­ha yə­qin et­dim ki, şai­rin tək bən­di, şei­ri də onu sev­dir­mək, ha­fi­zə­də löv­bər sal­maq qüd­rə­ti­nə ma­lik­dir. So­na xa­nım rəng­lər pa­lit­ra­sın­da oxu­cu­nu çəh­ra­yı, ya­xud di­gər­lə­ri­nin se­çi­mi di­lem­ma­sı ilə üz­ləş­dir­miş­di.

Təh­lil­lər­də hə­min ya­naş­ma­dan irə­li gə­lən po­le­mi­ka­nın nə­ti­cə­si­dir ki, “dün­ya­nı çəh­ra­yı rəng­də gö­rür­sən” irad­la­rı­nı növ­bə­ti ki­ta­bın­da ca­vab­lan­dı­rıb:

Gö­züm­mü, ağ­lım­mı, qəl­bim­mi haq­lı,

Bu ya­şım­da, nə də­yi­şim, nə anı­m?

Dün­ya­nı ağ, qa­ra gör­mək üçün mən

Gə­rək əlif­ba­dan baş­la­yım, ca­nım.

Sə­mi­mi və adi­la­nə eti­raf­dır. “Sa­rı gö­zəl, sa­rı çi­çək”in tim­sa­lın­da pa­lit­ra­dan da­ha bir rəng se­çil­sə də, mü­əl­li­fin hiss və duy­ğu­la­rı­na sə­da­qə­ti onun ha­di­sə­lə­rə, ət­raf­da baş ve­rən­lə­rə rea­list möv­qe­dən ya­naş­ma­sı təq­di­rə­la­yiq hal­dır. Şai­rə­nin bəs­tə­kar Sol­tan Ha­cı­bə­yo­vun “Kar­van”ının tə­si­ri al­tın­da yaz­dı­ğı “Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van” da, “Əsir tor­paq” da, “Şa­hım, Şey­xim, Sa­va­la­nım” da, “Ön­cə can sağ­lı­ğı de­yən kəs­lə­rə” də, “Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si” də bu rən­gin seh­rin­də, meh­rin­də re­al­dır. Şai­rə­nin kar­va­nı onun kö­nül, fi­kir dün­ya­sı­nın sim­vo­lik tə­cəs­sü­mü­dür. Ahəs­tə ge­dir, am­ma “bu zın­qı­rov son mən­zi­lə­dək sə­fər him­ni­dir”.

Yol, yurd möv­zu­la­rı­nın So­na xa­nım ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da qa­ba­rıq nə­zə­rə çarp­ma­sı­na onun və­tən­daş­lıq möv­qe­yi ay­dın­lıq gə­tir­mək­də­dir. “Tez-tez yu­xu­da ge­cə­nin qa­ran­lı­ğın­da va­hi­mə­li uzun yol­la təng­nə­fəs bir ul­duz işı­ğı­na doğ­ru get­di­yi­ni” de­yən S.Və­li­ye­va­nın da­xi­lin­də­ki na­ra­hat­lıq ha­mı­mı­za ta­nış və doğ­ma­dır. “Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də” şei­rin­də qlo­bal bir prob­lem qa­bar­dı­lıb:

Ana kö­çüb, ba­cı kö­çüb bu kənd­dən,

Şər­bət kö­çüb, acı kö­çüb bu kənd­dən,

Oğul­la­rın ta­cı kö­çüb bu kənd­dən,

Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də.

S.Və­li­ye­va­nın qal­dır­dı­ğı prob­lem tək­cə Azər­bay­ca­nı əha­tə et­mir. Kök­lü təd­bir­lə­rin gö­rül­mə­yə­cə­yi təq­dir­də bo­ya-ba­şa çat­dı­ğım Gür­cüs­tan­da soy­daş­la­rı­mı­zın da köç kar­va­nı­nın sü­rət­lə­nə­cə­yi eh­ti­ma­lı ar­tır. Şai­rə bu mə­na­da ya­zır:

Yol­lar ha­ça­la­nır ge­cə­də min-min,

Han­sı­nı baş­la­yım, han­sı­nı se­çi­m?

Qar­şı­da it hü­rən oba­sı yox­sa,

Ya da işıq gə­lən ko­ma­sı yox­sa,

Han­sı­nı baş­la­yım

Bu yo­lun, Al­la­h?

So­na xa­nı­mın fi­kir­lə­ri ilə hə­yə­can tə­bi­li səs­lən­dir­mə­si yer­li-ye­rin­də­dir, ba­şa­dü­şü­lən­dir. Həm­çi­nin “Yol­lar”da Nax­çı­va­na ye­ga­nə nəq­liy­ya­tın təy­ya­rə ol­ma­sı­na diq­qə­ti çək­mə­si də. So­na xa­nım özü­nü “Tan­rı­nın yol ada­mı” ad­lan­dı­rır. Şe­ir­lər­lə ta­nış­lıq də­lil­lər­lə üz­bə­üz qal­maq­dır.

Ki­tab­da mə­nə­vi də­yər­lə­rə, əx­la­qi mə­sə­lə­lə­rə nə­zər sa­lı­nır. Ye­ni­lik tə­rəf­da­rı olan S.Və­li­ye­va bun­la­ra mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­rə xə­tər ye­ti­ril­mə­mə­si şər­ti ilə dəs­tək ve­ril­mə­si­ni is­tə­yir. “Öz­gə ha­va­la­rı oy­na­yan gö­zəl”də bi­ga­nə­li­yi xal­qa Tan­rı cə­za­sı ad­lan­dı­rır. “Şu­şa­nın dağ­la­rı­”nı oy­na­yan oğ­lan”ın si­ma­sın­da isə ürə­yin­də­ki ar­zu­su­nu di­lə gə­ti­rir:

Bu oğ­lan oy­na­ya-oy­na­ya

Şu­şa­ya qa­yı­dış muş­tu­lu­ğu­nu

gə­ti­rir elə bil.

So­na xa­nı­mın li­rik səp­ki­li şe­ir­lə­rin­də vü­sal və hic­ran duy­ğu­la­rı qo­şa qa­nad ki­mi ək­sə­rən ya­na­şı­dır. “Sa­rı çi­çək”, “Qəm­li göz­lər” və “Sən­dən ya­man küs­mü­şəm”də­ki mo­tiv­lər, bu ba­xım­dan “Ay Qa­ra­gi­lə”, “İl­lə­ri əl-ələ ve­rib gəl­mi­şik”, “Qon­şu­da qız se­vən oğ­lan” və di­gər şe­ir­lər­də­ki hiss­lər­lə mü­qa­yi­sə olu­nan­dır.

“Araz­ba­rı” şai­rə­dən oxu­cu göz­lən­ti­lə­ri­nə poe­tik bir ca­vab­dır. Təş­beh­lər, bən­zət­mə­lər, zən­gin lü­ğət fon­du­mu­zun in­cə­lik­lə­rin­dən mə­ha­rət­lə bəh­rə­lən­mə bu ki­ta­bın la­yiq­li, dol­ğun bir nü­mu­nə ol­du­ğun­dan xə­bər ve­rir.

“525-ci qə­zet”, 13 av­qust 2011-ci il