Əli Rza Xə­ləf­li

“Araz­ba­rı” – rit­mik mu­ğam ha­ra­yı,
Xu­da­fə­rin – həs­rə­tin ağ ya­ğı­şı

Şai­rə So­na Və­li­ye­va­ya mək­tub

Hör­mət­li So­na xa­nım, mə­nim əli­mə gə­lib ça­tan ki­ta­bı­nı­zı – “Araz­ba­rı”nı oxu­dum. Şe­ir­lə­rin mə­nə­vi-es­te­tik qa­yə­si, ru­hu mü­əl­li­fin zən­gin alə­min­dən xə­bər ve­rir. Doğ­ru­su, boy­nu­ma alı­ram (özü­mü mə­lu­mat­sız adam he­sab elə­mə­səm də), elə “Araz­ba­rı”nın özün­dən al­dı­ğım xə­bər­lə­rə is­ti­na­dən de­yi­rəm ki, siz həm də ədə­bi təd­qi­qat­lar mü­əl­li­fi­si­niz. Fi­lo­lo­gi­ya elm­lə­ri na­mi­zə­di el­mi də­rə­cə­si mü­əy­yən mə­na­da şər­ti­dir. Xal­qın ic­ti­mai-fəl­sə­fi fi­kir ta­ri­xi, si­ya­si-ideo­lo­ji dü­şün­cə yo­lu, xü­su­si­lə azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı ilə bağ­lı təd­qi­qat­la­rın mü­əl­li­fi ol­ma­ğı­nız mə­ni se­vin­dir­di. Bü­tün bun­lar nə­zə­ri ha­zır­lıq, mə­nə­vi yük­sə­liş de­mək­dir: hər han­sı bir zi­ya­lı­nın ba­za bi­lik­lə­ri­nə yi­yə­lən­mə­si üçün seç­di­yi yo­lun nə­ti­cə­si­dir. Am­ma mə­ni iki­qat se­vin­di­rən si­zin poe­tik dü­şün­cə­lə­ri­niz­də yer alan əsas ob­raz – Bö­yük Azər­bay­can ob­ra­zı­dır.

Bəl­kə də, nə vaxt­sa si­zin poe­zi­ya­nız haq­qın­da da­ha əha­tə­li da­nış­maq im­ka­nı mə­nə və ya­xud da hə­qi­qi ədə­biy­yat tə­əs­süb­ke­şi­nə nə­sib ol­du. Söh­bət bun­da de­yil, ki­ta­bı­nı­zı alan ki­mi (Da­yan­dur Sev­gin gə­tir­miş­di) “Araz­ba­rı” adı mə­ni il­dı­rım ki­mi vur­du. Ki­ta­bın üs­tün­də Xu­da­fə­rin kör­pü­sü­nün şək­li var­dı. Axı mən Xu­da­fə­rin üs­tün­də do­ğul­mu­şam. Nə ada, nə də Xu­da­fə­rin kör­pü­sü­nün rəs­sam imp­ro­vi­zə­si ilə də­qiq gö­rün­tü­lə­ri­nə bi­ga­nə qa­la bil­məz­dim. Uşaq­lıq xa­ti­rə­lə­ri­min sü­mük­lə­ri sı­zıl­da­dı.

Şe­ir­lə­ri­ni­zin ru­hu ya­ra­la­rı­mın qay­sa­ğı­nı qo­par­dı. Əs­li­nə qal­sa, Xalq şai­ri Sa­bir Rüs­təm­xan­lı da elə hə­min mo­tiv­lər üzə­rin­də ki­ta­ba ön söz ya­zıb. Və tə­sa­dü­fi de­yil ki, si­zin mis­ra­la­rı­nı­zın di­li ilə da­nı­şıb: “Bağ­lı qa­pı ol­du Xu­da­fə­rin də”. Və elə bu­nun ar­xa­sın­ca hə­min Xu­da­fə­ri­nin bağ­lı qa­pı­la­rı­nın aça­rı­nı poe­tik kod­lar­la ve­rən mü­əl­li­fin özü­nə mü­ra­ci­ət edir: “Hə­qi­qət bir açar, qey­rət bir açar”. Nə qə­dər də­qiq və ay­dın!.. Əl­la­mə­lik­lə, kos­mo­po­lit bir dü­şün­cə ilə Və­tən ke­şi­yin­də du­ran­la­ra ay­dın bir ca­vab­dır.

So­na xa­nım, doğ­ru­su, növ­bə­də özüm idim. Am­ma qa­ba­ğa oğ­lum düş­dü. Araz bo­yu o, Xu­da­fə­ri­nə get­miş­di. Bö­yük bənd ti­ki­lib, Xu­da­fə­rin­dən yu­xa­rı kənd­lər su al­tın­da­dır. Xu­da­fə­rin­dən aşa­ğı­da – Qız qa­la­sı ətə­yin­də də bir bənd ti­kil­mək­də­dir. An­caq da­şı­nın, di­va­rı­nın bü­növ­rə­lə­ri güc­lə se­çi­lən bi­zim kən­di­miz də – Xə­ləf­li də bu gün-sa­bah su al­tın­da qa­la­caq.

Diq­qət elə­di­niz­sə, “Araz­ba­rı” haq­qın­da da­nış­maq­dan yan keç­dim. “Araz­ba­rı” rit­mik mu­ğam­dır, bir ha­ray­dır. San­ki həs­rə­tin ağ ya­ğı­şı­dır. Zən­nim­cə, “Araz­ba­rı” ki­ta­bın­da cəm­lə­nən şe­ir­lər elə “Araz­ba­rı” ha­ra­yı­nın ruh­dan gə­lən sə­si­dir. Nə qə­dər Və­tən haq­qın­da şe­ir­lər ya­zı­lıb; hə­min şe­ir­lə­rin cər­gə­sin­də bu mis­ra­lar da qır­mı­zı la­lə­lər ki­mi gö­rü­nə­cək:

İçi­miz bo­şal­dı tor­paq­dan ön­cə,

Son­ra can gö­rün­dü Və­tən ye­ri­nə.

“Ön­cə can sağ­lı­ğı” de­yən kəs­lə­rin

Yur­du qur­ban get­di bə­dən ye­ri­nə.

“Və­tən de­yib yo­la va­ran”, “Ru­hum yol­lar ay­rı­cın­da”, “Ay Qa­ra­gi­lə”, “Mən Tan­rı­nın yol ada­mı” böl­mə­lə­ri “Araz­ba­rı” rit­mik mu­ğa­mı­nın ay­rı-ay­rı his­sə­lə­ri ki­mi, par­ça­la­rı, bö­lüm­lə­ri ki­mi, qeyb­dən gə­lən səs ki­mi mə­nə­vi dün­ya­mı­zın dər­ya­da ağ ya­ğı­şa ağız açan ba­lıq­la­rın göy­dən um­du­ğu ya­ğış­ se­li­dir. Mən bu­na “həs­rə­tin ağ ya­ğı­şı” de­dim. Bəl­kə, elə ru­hu­mun di­lin­dən gə­lən mis­ra­la­rı­mı ya­da sa­lım:

De­yi­rəm, bəl­kə də, ürək­dən ke­çən,

Ru­hun doğ­ma­lı­ğı bi­zi bağ­la­yır.

İl­ham bu­la­ğın­dan baş qo­yub içən,

Söz-söz, mis­ra-mis­ra şe­ir çağ­la­yır.

Ru­hu­muz bir­di­sə, de­mək, sir­da­şıq,

Bu sö­zün mə­na­sı, sir­ri də­rin­də.

Mən elə bi­li­rəm doğ­ma qar­da­şıq,

Dün­ya­ya gəl­səm də Xu­da­fə­rin­də.

So­na xa­nım, qeyd-şərt­siz, adı­nın önün­də klas­sik mə­nə­vi də­yər­lə­rin da­şı­yı­cı­sı olan Bö­yük Azər­bay­can şa­ir­lə­ri­nin sı­ra­sın­da gü­nü­mü­zün şa­hi­di ki­mi adı­nı­zı gör­mə­yə haq­qı­nız var. Ümi­di­niz tən­ha ağac ol­sa da... elə o tən­ha ağa­cın ya­nın­da da­yan­ma­ğa haq­qı­nız var.

 “Kre­do” qə­ze­ti, 29 no­yabr 2011-ci il