İz­zət Rüs­tə­mov

Zər­da­bi öm­rü­nün bə­dii sal­na­mə­si, ya­xud
“İşı­ğa ge­dən yol”un ta­ri­xi hə­qi­qət­lə­ri

Bö­yük Hə­sən bəy Mə­lik­za­də Zər­da­bi­nin nə­sil­lə­rə ör­nək olan hə­yat yo­lu­na iri plan­da işıq sa­lan iri­həcm­li ro­ma­nın ilk oxu­cu­la­rın­dan bi­ri, üs­tə­lik, gör­kəm­li maa­rif­çi-mü­tə­fək­ki­rin zən­gin ir­si­ni ya­rım əsr­dən ar­tıq müd­dət­də təd­qiq et­miş qo­ca­man zər­da­bi­şü­nas ki­mi mən də za­ma­nın si­fa­ri­şi­ni ca­vab­lan­dı­ran bu qa­lın və san­bal­lı ki­ta­bı bö­yük ma­raq­la, də­rin­dən tə­sir­lə­nə­rək oxu­yub ba­şa çat­dır­dım. Ro­ma­nın Hə­sən bə­yin hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın bə­dii­ləş­miş təs­vi­ri­nə həsr olun­muş ilk və bö­yük əsər ol­du­ğu­nu yə­qin edib çox se­vin­dim.

Mən Zər­da­bi ir­si­ni, əsa­sən, fəl­sə­fi cə­hət­dən araş­dır­dı­ğım­dan onun hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid bir çox tə­fər­rü­at­lar, təf­si­lat­lar diq­qə­tim­dən kə­nar­da qa­lır­dı. La­kin bun­la­rın araş­dı­rıl­ma­sı­nı da­im zə­ru­ri say­mı­şam. Dü­zü, So­na xa­nı­mın Hə­sən bə­yin hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ge­niş bə­dii mən­zə­rə­si­ni ya­ra­dan ro­ma­nı­nı oxu­yar­kən Zər­da­bi ilə bağ­lı mən­də ya­ran­mış na­ra­hat­lıq bir çox cə­hət­dən ara­dan qalx­dı. Zər­da­bi döv­rün­də baş ver­miş ta­ri­xi pro­ses­lə­rin, Azər­bay­can­da cə­rə­yan et­miş maa­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı­nın, xal­qı­mı­zın mə­də­ni-mə­nə­vi, in­tel­lek­tu­al in­ki­şa­fı­nın ümu­mi mən­zə­rə­si tə­səv­vü­rüm­də bir da­ha can­lan­dı.

Ro­man əv­vəl­də de­di­yim ki­mi, iri­həcm­li­dir. So­na xa­nım in­di­yə­cən vər­diş et­di­yi­miz “fə­sil­lər” böl­gü­sün­dən kə­na­ra çı­xa­raq, əsə­rin əsas böl­mə­lə­ri­ni mü­va­fiq il­lər, ay­lar üz­rə sı­ra­la­yıb. Mə­sə­lən, “İyul, 1848-ci il, Kür ça­yı­nın sa­hil­lə­ri”, “1852-ci il, iyul-av­qust”, “1856-cı il, Zər­dab” və s. Bu təq­di­mat əsə­rin so­nu­na qə­dər da­vam edir. Be­lə üs­lub oxu­cu­ya diq­qə­ti­ni Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin hə­ya­tı və ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə bağ­lı mü­əy­yə­ne­di­ci rol oy­na­yan kon­k­­ret ay­la­rın, il­lə­rin ha­di­sə­lə­ri, fakt­la­rı üzə­rin­də cəm­ləş­dir­mə­yə im­kan ve­rir.

Böl­mə­lər bir-bi­ri­ni əvəz et­dik­cə, oxu­cu­nun xə­ya­lın­da Hə­sən bə­yin hə­ya­tı­nın və ya­şa­dı­ğı mü­hi­tin çox ay­dın, əha­tə­li və inan­dı­rı­cı mən­zə­rə­si can­la­nır. San­ki mü­əl­lif Zər­da­bi­ni onun müa­si­ri ki­mi doğ­ma kən­din­dən baş­la­nan və “işı­ğa doğ­ru ge­dən ömür yo­lu­nu” ad­dım-ad­dım iz­lə­yir və bö­yük mü­tə­fək­ki­rin hə­yat və mü­ba­ri­zə­si­nin ma­raq­lı epi­zod­la­rı­nı in­cə­li­yi­nə qə­dər qə­lə­mə alır. İlk də­fə ola­raq, bu əsər­də Zər­da­bi­nin ailə şə­cə­rə­si – ba­ba­sı Rə­him bəy, ata­sı Sə­lim bəy, ana­sı Mən­zər xa­nım, qar­daş­la­rı, qo­hum-əq­rə­ba­sı ba­rə­də mü­fəs­səl bil­gi ve­ri­lir.

İl­lər bo­yu zər­da­bi­se­vər­lər­də, elə onun araş­dı­rı­cı­la­rı­nın özün­də də be­lə su­al ya­ra­nıb: ne­cə ol­du ki, Zər­dab ki­mi göz­dən-qu­laq­dan uzaq bir kənd­dən Hə­sən bəy ki­mi ət­raf alə­mə işıq sa­lan bö­yük bir maa­rif­çi, ic­ti­mai hə­ya­tın bir sı­ra yön­lə­rin­də si­vil əsas­lar ya­ra­dan hə­qi­qi xalq xa­di­mi, də­rin bi­lik­li tə­bi­ət­şü­nas çı­xı­b? Mü­əl­lif bu sua­lı san­ki ca­vab­lan­dı­rır­mış ki­mi, hə­min fe­no­me­nal ha­di­sə­nin ha­ra­dan və ne­cə qay­naq­lan­dı­ğı­nı ar­dı­cıl araş­dır­mış­dır. Hə­sən bə­yin bo­ya-ba­şa çat­dı­ğı ailə­də­ki mə­də­ni mü­hi­tin, maa­rif­çi­lik ab-ha­va­sı­nın, ba­ba­sı Rə­him bə­yin və ata­sı Sə­lim bə­yin tək­cə Zər­da­bın de­yil, ət­raf böl­gə­nin də nü­fuz­lu, kü­bar in­san­la­rı ol­ma­sı­nın dol­ğun bə­dii bo­ya­lar­la oxu­cu­ya təq­dim olun­ma­sı hə­min sua­la xey­li də­rə­cə­də ay­dın­lıq gə­ti­rir.

Hə­sən bə­yin Zər­dab­da mol­la ya­nın­da dərs­dən uzaq­la­şa­raq Şa­ma­xı­da­kı dörd­si­nif­li rus mək­tə­bin­də, son­ra Tif­lis gim­na­zi­ya­sın­da əla qiy­mət­lər­lə oxu­ma­sı, döv­lət he­sa­bı­na Mosk­va Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin fi­zi­ka-ri­ya­ziy­yat fa­kül­tə­si­ni elm­lər na­mi­zə­di də­rə­cə­si ilə bi­tir­mə­si onu gə­lə­cə­yin mil­li maa­rif­çi­si ki­mi ye­tiş­di­rir.

Be­lə­cə, ya­zı­çı-alim Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin hə­ya­tı­nın və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın diq­qət­çə­kən, mü­hüm, tə­yi­ne­di­ci rol oy­na­yan hər bir mə­qa­mı­nın mən­zə­rə­si­ni təf­si­la­tı ilə təs­vir edir. Mü­əl­lif ge­niş el­mi araş­dır­ma­la­rın nə­ti­cə­lə­ri­ni təq­dim et­mə­yi ba­ca­rır; Hə­sən bə­yin hə­yat və fəa­liy­yə­ti­nin bə­dii­ləş­miş sal­na­mə­si­ni mə­ha­rət­lə ya­rat­ma­ğa na­il olur. Bir ne­çə konk­ret mə­qam üzə­rin­də da­yan­maq is­tər­dim.

Oxu­cu­la­rı­mı­za mə­lum­dur ki, Hə­sən bəy Zər­da­bi xey­riy­yə cə­miy­yə­ti­ni ya­ra­dar­kən, Azər­bay­ca­nın bir çox şə­hər­lə­ri­nə, böl­gə­lə­ri­nə sə­ya­hət edir. So­na xa­nım bu mi­sil­siz “xey­riy­yə ma­ra­fo­nu”nun da əha­tə­li mən­zə­rə­si­ni ya­ra­dır. Bu­nun­la oxu­cu­nun tə­səv­vü­rün­də Hə­sən bə­yin bə­dii ob­ra­zı­nın ən mü­hüm ciz­gi­lə­ri can­la­nır.

So­na Və­li­ye­va­nın ya­rat­dı­ğı bə­dii tab­lo­lar əsa­sın­da “İşı­ğa ge­dən yol”un hü­dud­la­rı göz önün­də can­la­nır. Hə­sən bə­yin ev­lən­mə ta­rix­çə­si bu tab­lo­lar içə­ri­sin­də ən tə­sir­li­lə­rin­dən­dir. Tif­lis­də “Mü­qəd­dəs Ni­na” qız­lar mək­tə­bi­nin ye­tir­mə­si olan Hə­ni­fə xa­nım Aba­ye­va­nı mü­əl­li­fin bə­dii təq­di­ma­tın­da Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin nə­in­ki ömür-gün yol­da­şı, ey­ni za­man­da, maa­rif­çi­lik fəa­liy­yə­tin­də sa­diq kö­mək­çi­si, zə­rif və mərd türk qa­dı­nı ki­mi gö­rü­rük.

Xa­tır­la­daq ki, “mil­li zi­ya­lı qa­dın­la­rı­mı­zın ana­sı” ti­tu­lu­nu qa­zan­mış bu nur­lu in­san həm də Ba­kı­da açıl­mış qız mək­tə­bi­nin mü­di­rə­si ol­muş, Hə­sən bə­yin və­fa­tın­dan son­ra da uzun müd­dət maa­rif­çi­lik işi­ni da­vam et­dir­miş­dir. Hə­ni­fə xa­nım Hə­sən bə­yin Pə­ri, Mid­hət, Səf­fət, Qə­rib­sol­tan ki­mi yük­sək ide­al­lar­la tər­bi­yə­lən­miş öv­lad­la­rı­nın ana­sı idi. Ya­zı­çı Hə­sən bə­yin və Hə­ni­fə xa­nı­mın ailə­si ilə bağ­lı çox tə­sir­li və ib­rət­li bə­dii löv­hə­lər ya­ra­dıb. Oxu­cu bu mü­qəd­dəs ailə­nin öv­lad­la­rı­nın ye­ni Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin tə­şək­kü­lü pro­se­sin­də ya­xın­dan iş­ti­ra­kı­nı bö­yük sev­gi ilə iz­lə­yir.

So­na xa­nım Hə­sən bə­yin maa­rif­çi­lik fəa­liy­yə­ti­ni əks et­di­rir, bu mi­sil­siz xid­mə­tin ən ma­raq­lı, diq­qət­çə­kən yön­lə­ri­ni bə­dii bo­ya­lar­la oxu­cu­la­rın nə­zə­ri­nə çat­dı­rır. “Əkin­çi” qə­ze­ti­nin nəş­ri döv­rün­dən tut­muş 16 il­lik “Zər­dab­da­kı sür­gün il­lə­ri”nə, Ba­kı­ya qa­yı­dan­dan son­ra öm­rü­nün so­nu­na­dək “Kas­pi” qə­ze­tin­də və Şə­hər Du­ma­sın­da da­vam et­miş coş­qun fəa­liy­yə­tə­dək Hə­sən bə­yin ic­ti­mai hə­ya­tı­nın və pub­li­sis­tik ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın heç bir mü­hüm anı mü­əl­li­fin diq­qə­tin­dən kə­nar­da qal­ma­yıb.

Bö­yük şa­ir Se­yid Əzim Şir­va­ni ilə bağ­lı bə­dii tab­lo­lar, gör­kəm­li ədib və ic­ti­mai xa­dim Nə­ri­man Nə­ri­ma­no­vun, Hə­sən bə­yin kü­rə­kə­ni, Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sın­da türk-mü­səl­man eli­ta­sı­nın ön­cü­lü Əli­mər­dan bəy Top­çu­ba­şo­vun bə­dii ob­raz­la­rı oxu­cu­nu də­rin­dən hə­yə­can­lan­dı­rır, cid­di dü­şün­dü­rür. Əsər­də bu işıq­lı şəx­siy­yət­lər­lə ya­na­şı, mil­li bur­jua­zi­ya­nın li­de­ri, Hə­sən bəy Zər­da­bi ilə sıx dost­luq əla­qə­lə­ri sax­la­mış xey­riy­yə­çi-mil­yon­çu Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin ger­çək ştrix­lər­lə iş­lən­miş port­re­ti də la­yiq­li yer alıb. Zər­da­bi ailə­si­nin ya­xın dos­tu, bö­yük maa­rif­çi, Krım türk­lə­ri­nin li­de­ri İs­ma­yıl bəy Qas­pı­ra­lı ilə bağ­lı ta­ri­xi epi­zod­la­rın əsə­rə da­xil edil­mə­si Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin ömür yo­lu­nun ki­fa­yət qə­dər dol­ğun əks et­di­ril­mə­si­nə xid­mət edir.

Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğın­dan bəhs edən çox­say­lı mən­bə­lər içə­ri­sin­də ori­ji­nal­lı­ğı, tə­sir­li­li­yi və mü­kəm­məl­li­yi ilə se­çi­lən “İşı­ğa ge­dən yol” ro­ma­nı zər­da­bi­se­vər­lə­rə, ey­ni za­man­da, zər­da­bi­şü­nas­lı­ğa So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın töh­fə­si­dir.

“Xalq qəzeti”, 14 yanvar 2017-ci il