Əda­lət, əda­lət, ye­nə də əda­lət!

Şai­rə-pub­li­sist, fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru So­na Və­li­ye­va AzTV-nin “Ov­qat” ve­ri­li­şi­nin qo­na­ğı­dır.

– Xoş gör­dük si­zi, So­na xa­nım. Hər kə­sin bir sev­gi an­la­mı var. So­na xa­nı­mın isə sev­gi­si Al­la­ha­dır. Mə­nə elə gə­lir ki, si­zin ən bö­yük hə­yat fəl­sə­fə­niz Al­lah sev­gi­si­nə bü­rü­nüb ya­şa­maq­dır...

– Bi­lir­si­niz, Tan­rı­ya sev­gi­siz ya­şa­maq ol­maz. Çün­ki kül­li-kai­na­tı, ye­ri, gö­yü ya­ra­dan var. Ya­şa­dıq­ca, ya­şa dol­duq­ca, ya­ra­dı­lı­şın fəl­sə­fə­si­ni duy­duq­ca, İla­hi­dən gə­lən ət­raf­da­kı gö­zəl­lik­lə­ri gör­dük­cə bir da­ha o bö­yük Ya­ra­da­na vu­ru­lur­san. Təx­mi­nən bi­li­rəm, han­sı şei­rim­dən il­ham­la­nıb bu sua­lı ve­rir­si­niz. Tə­lə­bə ikən Şu­şa­dan bir xa­rı­bül­bül gə­tir­miş­di­lər. Mən o gö­zəl­li­yə hey­ran ol­dum. O gö­zəl­li­yin qar­şı­sın­da do­nub qal­dım. Öz-özü­mə de­dim: “İla­hi, sən nə qə­dər bö­yük­sən və bu gö­zəl­li­yi ya­rat­ma­ğa qa­dir­sən!”

Biz in­san ola­raq han­sı­sa bir əsər ya­ra­dı­rıq­sa, ora­da­kı gö­zəl­lik­lər Al­lah tə­rə­fin­dən ve­ri­lir və ifa­də et­dik­lə­ri­miz onun ver­di­yi, ya­rat­dı­ğı gö­zəl­lik­lə­rin bir tə­za­hü­rü­dür. Ən bö­yük rəs­sam da, ən bö­yük şa­ir də, hə­ya­tın me­ma­rı da, qu­ru­cu­su və ya­ra­dı­cı­sı da Odur:

Dün­ya baş­dan-ba­şa sev­gi­dir, gö­zəl­lik­dir,

Biz isə gö­zəl­lik­lər di­va­nə­si:

Ki­mi­miz na­xış-na­xış tə­biə­ti, dağ­la­rı,

Ki­mi­miz kə­dər­li pa­yı­zı,

Ki­mi­miz pən­bə-pən­bə çi­çək­li ba­ha­rı sev­dik.

Ki­mi­miz bir ağa­cın aşi­qi,

Ki­mi­miz ila­hi bir sə­sin, mö­cü­zə­li bir sö­zün di­va­nə­si,

Dün­ya – gö­zəl­lik­lər sə­hi­fə­si.

Mə­nim eş­qim, mə­nim sev­dam da­ha bö­yük, da­ha gö­zəl,

Mən bu gö­zəl­lik­lə­ri ya­ra­da­nı, sul­ta­nı,

Sə­ni sev­dim, sə­ni sev­dim, Al­la­hım!

– Nə gö­zəl! So­na xa­nım, xoş ov­qa­ta ge­dən yol han­sı his­si­ni­zin qa­pı­sın­dan ke­çi­r? Bəl­kə, bu, şük­ran­lıq­dı­r?

– Bi­lir­si­niz, bə­zən elə ola bi­lər ki, bir çi­çə­yin önün­dən bi­ri­si la­qeyd ke­çə bi­lər, ya­xud han­sı­sa bir gö­zəl­li­yin qar­şı­sın­dan in­san la­qeyd ötər. Mən­cə, hər şey ov­qat­la bağ­lı­dır. Hət­ta elə ola bi­lər ki, in­sa­nın çox ya­xı­nı olan bi­ri­si ölər, gö­zün­dən bir dam­cı yaş çıx­maz, am­ma bə­zən in­san bir şei­rin önün­də hön­kür-hön­kür ağ­la­ya bi­lər.

– Si­zin ta­le­dən, ömür­dən ən bö­yük uma­ca­ğı­nız nə­di­r?

– Öm­rü­mün bu ça­ğı üçün de­səm, qeyd et­mə­li­yəm ki, hal-ha­zır­da İla­hi­dən ən bö­yük uma­ca­ğım tor­pa­ğı­mı­zın azad­lı­ğı­dır. Mə­nim bü­tün şe­ir­lə­rim də, əsa­sən, bu ar­zu­dan, is­tək­dən ruh alıb ya­zı­lır. Uşaq yaş­la­rım­dan yaz­dı­ğım şe­ir­lər­də tor­paq bü­töv­lü­yü mə­sə­lə­si­nə to­xu­nur­dum. Cə­nub möv­zu­su ye­ni­yet­mə­lik vax­tı yaz­dı­ğım şe­ir­lər­də öz ək­si­ni ta­pır­dı. Azər­bay­ca­nın iki­yə bö­lün­mə­si faciə idi. Biz bu­nun­la heç vaxt ba­rış­ma­dıq. Bəl­kə də, son­ra­dan ba­şı­mı­za gə­lən­lər da­ha bö­yük mü­si­bət ol­du.

– Siz­cə, si­zi içi­niz­dən göy­nə­dib, qə­lə­mi­ni­zi kəl­mə­lər­də tit­rə­dən ru­hu­nu­zun han­sı rən­gi­di­r?

– Bi­lir­si­niz, şa­ir­lə­rin ço­xu bu­nu təs­diq edər, çəh­ra­yı çox saf rəng­dir. Ça­lı­şı­ram hə­mi­şə dün­ya­nı çəh­ra­yı gö­rüm və o rən­gi qo­ru­yub sax­la­yım. Bu rəng mə­nim qəl­bim­dən nə vaxt­sa it­sə, o za­man bu az-çox cız­ma-qa­ra et­mək qa­bi­liy­yə­ti­mi də iti­rə­cə­yəm. He­sab edi­rəm ki, bu rən­gi qo­ru­yub sax­la­maq la­zım­dır.

– So­na xa­nım, siz “Kas­pi” qə­ze­ti­nin rəh­bə­ri ola­raq həm də mət­bu­at sa­hə­sin­də fəa­liy­yət gös­tə­rir­si­niz. Bir qə­ləm əh­li ki­mi bu­gün­kü Azər­bay­can mət­bua­tı­nın ümu­mi mən­zə­rə­si­nə si­zin nə­zər nöq­tə­niz­dən ba­xaq...

– Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, müa­sir Azər­bay­can mət­bua­tı müs­tə­qil­lik döv­rü­nü ya­şa­yır. Bu dövr­də mət­bua­tı­mı­za döv­lət tə­rə­fin­dən hə­mi­şə qay­ğı olub. Bu, müx­tə­lif for­ma­lar­da özü­nü gös­tə­rib. Bu gün ümu­mi­lik­də me­dia­ya bö­yük bir döv­lət qay­ğı­sı var. Əsas olan isə odur ki, Azər­bay­can me­dia­sı, mət­bua­tı müs­tə­qil­dir, öl­kə­miz­də söz, fi­kir azad­lı­ğı var.

– Siz uzun müd­dət­dir – 1999-cu il­dən “Kas­pi” qə­ze­ti­nin rəh­bə­ri­si­niz…

– Mə­nim nöq­te­yi-nə­zə­rim bu­dur ki, qə­ze­tin bu­gün­kü nai­liy­yət­lə­ri ilə ki­fa­yət­lən­mək la­zım de­yil. He­sab edi­rəm ki, bun­dan da yax­şı qə­zet bu­ra­xa bi­lə­rik və biz bu in­ki­şa­fa ça­lı­şı­rıq. Bu gün öl­kə­miz­də az qə­zet var ki, həf­tə­so­nu ədə­biy­ya­ta ge­niş yer ayı­rır. Bun­lar­dan bi­ri də “Kas­pi”dir. Bun­dan baş­qa, qə­ze­tin “Sö­zün so­ra­ğı” ad­lı ədə­bi dər­nə­yi də var. He­sab edi­rəm ki, özü­nün mü­əy­yən qə­dər ya­zı-po­zu­su olan bir adam ki­mi mə­nim be­lə bir dər­nə­yi ya­rat­ma­ma­ğım müm­kün­süz idi. Bu­ra­da ey­ni za­man­da gənc ya­zar­lar top­la­şır, şe­ir­lər, ədə­bi tən­qid­lə bağ­lı ya­zı­lar din­lə­ni­lir. Hə­min məc­lis za­ma­nı se­çi­lən ya­zı­lar, ədə­bi nü­mu­nə­lər “Kas­pi”nin şən­bə nöm­rə­si­nin ədə­biy­yat əla­və­sin­də işıq üzü gö­rür.

– Siz ey­ni za­man­da el­mi araş­dır­ma­lar­la da məş­ğul­su­nuz. Əsər­lə­ri­niz­də azər­bay­can­çı­lıq fəl­sə­fə­sin­dən bəhs edir­si­niz. Mil­li də­yər­lər sis­te­mi­miz çox zən­gin­dir. Bun­lar­dan çox mü­kəm­məl su­rət­də hə­ya­ta ke­çir­dik­lə­ri­miz də var, mü­əy­yən mə­na­da ge­ri qal­dıq­la­rı­mız da...

– Azər­bay­can­çı­lıq de­dik­də Azər­bay­can in­sa­nı, Azər­bay­can di­li, Azər­bay­can yur­du ki­mi üç kom­po­nen­tin bir­li­yi nə­zər­də tu­tu­lur. Qa­lan bü­tün mə­sə­lə­lər bun­la­rın tər­ki­bin­də və ya ət­ra­fın­da baş ve­rir. He­sab edi­rəm, bu ideo­lo­gi­ya­dan ya­zan çox­lu ədə­biy­yat­şü­nas­la­rı­mız var. Mən on­la­rın ha­mı­sı üçün de­yi­rəm ki, on­lar xoş­bəxt adam­lar­dır. Bu möv­zu­da təd­qi­qat əsə­ri ya­zar­kən çox bö­yük bir ta­ri­xi mər­hə­lə­ni təh­lil et­dim. Gör­düm ki, İla­hi, biz nə­lə­ri itir­mi­şik və biz on­la­rı itir­mə­səy­dik, on­la­rı bu gün azər­bay­can­çı­lı­ğa qat­maq­la bu ideo­lo­gi­ya­nı da­ha da də­rin­ləş­di­rə bi­lər­dik.

– Şe­ir­lə­ri­ni­zin bi­rin­də be­lə de­yir­si­niz: “Ey mə­nim daş pi­rim, mə­nim dər­di­mə bir ça­rə gön­dər / ya mu­ra­dı­mı ver, ya da­şa dön­dər”. Bu dua­da iman inam­dan üs­tün­mü gə­li­r?

– Bu şei­ri mən Əs­ha­bi-kəhf­lə bağ­lı yaz­mı­şam. Bi­lir­si­niz, bu mü­qəd­dəs ye­rə hə­rə bir ar­zu-di­lək­lə gə­lir. Mən də ora­da da­şın önün­də de­mi­şəm:

Ey daş pi­rim, ürə­yim­də min di­lək,

Bir di­lə­yə gəl­mi­şəm,

Bir də­li sev­gi­di tor­paq həs­rə­tim,

səb­rin ağu­şun­da itib-ba­tır­sa,

Dərd dö­zül­məz, çə­kil­məz, ömür on­dan qı­sa­sa,

Əda­lə­tin zə­fə­rə ge­dən yo­lu yox­du­sa,

Ey daş pi­rim, daş ərən,

Ey mə­nim daş pi­rim, mə­nim dər­di­mə bir ça­rə gön­dər,

Ya mu­ra­dı­mı ver, ya da­şa dön­dər.

Bə­li, be­lə bir şe­ir yaz­mı­şam.

– Bil­di­yi­mə gö­rə, si­zin rəh­bər­lik et­di­yi­niz qə­zet mil­li qəh­rə­man Mü­ba­riz İb­ra­hi­mo­vun xa­ti­rə­si­nə həsr olun­muş mü­sa­bi­qə ke­çi­rib. Xa­hiş edi­rəm, bu ba­rə­də ət­raf­lı mə­lu­mat ve­rə­si­niz...

– Ke­çir­di­yi­miz mü­sa­bi­qə­də əsas məq­səd və­tən­pər­vər­lik möv­zu­su­nu ya­ra­dı­cı ic­ti­ma­iy­yə­tin diq­qə­tin­də sax­la­maq idi. He­sab edi­rəm ki, biz bu­na na­il ol­duq. Ge­niş tər­kib­li mün­sif­lər he­yə­ti təş­kil olun­du. Mü­sa­bi­qə­nin əda­lət­li ke­çi­ril­mə­si­ni tə­min et­dik. Və son­da Ha­fiz Mir­zə­nin “Qey­rət” ad­lı po­ves­ti qa­lib gəl­di. Po­ves­tin əsas ana xət­ti on­dan iba­rət idi ki, Mosk­va­da təh­sil alan bir azər­bay­can­lı gənc və­tə­ni­nin be­lə bir gü­nün­də al­dı­ğı ali təh­si­li­ni gə­rək­siz he­sab edir və onu ya­rı­da bu­ra­xıb, və­tə­ni­nə qa­yı­dır, dö­yü­şə ge­dir. Mü­sa­bi­qə­yə 200-dən ar­tıq şe­ir, he­ka­yə, po­vest, mə­qa­lə təq­dim edil­miş­di. Ən yax­şı şe­ir, ən yax­şı he­ka­yə, ən yax­şı mə­qa­lə no­mi­na­si­ya­la­rın­da ödül­lər ve­ril­di və əsər­lər ki­tab ha­lın­da nəşr olun­du.

– Be­lə bir ifa­də var: qə­ləm bir çox mə­qam­lar­da sün­gü­yə çev­ri­lə bi­lir. Bu fik­rə mü­na­si­bə­ti­ni­zi bil­mək is­tər­dim...

– Bə­li, çev­ril­mə­li­dir. Bu sün­gü rəm­zi sün­gü­dür. Bə­zən iki nə­fər əl­bə­ya­xa dö­yü­şür­sə, bu­ra­da qüv­və­dən da­ha çox, ürək, şəx­si key­fiy­yət­lər qa­lib gə­lir. Şəx­si key­fiy­yət­lə­rin, və­tən­daş­lıq hiss­lə­ri­nin ci­la­lan­ma­sı üçün bu gün ədə­biy­yat sün­gü ro­lu­nu oy­na­ma­lı­dır. Bu mə­na­da, ədə­biy­yat öz mis­si­ya­sı­nı ye­ri­nə ye­tir­mə­li­dir.

 – Ye­­ti­­rir­­mi­­?

– Mü­əy­yən mə­na­da ye­ti­rir. Bə­zən de­yir­lər ki, ən bö­yük əsər­lə­rin ya­zıl­ma­sı üçün gə­rək dərd­dən bir az uzaq­la­şaq və so­yuq baş­la ya­na­şaq. Biz dər­din ta­ri­xi iza­ha­tı­nı ver­mə­li­yik. Ye­ni nə­sil ta­ri­xi bə­la­la­rı­mı­zın mən­bə­yi­ni öy­rən­mə­li və səhv­lə­ri­mi­zi tək­rar et­mə­mə­li­dir. Bəl­kə də, biz bu qə­dər ürə­yia­çıq, qo­naq­pər­vər ol­ma­ma­lıy­dıq. Ba­şı­mı­za fa­ciə­lər gə­ti­rən o düş­mə­nə vax­tı ikən, ye­ri gəl­dik­cə həd­di­ni xa­tır­lat­ma­lıy­dıq.

– Şei­ri hər za­man­mı ic­ti­mai ha­di­sə ki­mi qə­bul et­mək la­zım­dı­r?

– Şe­ir ya­zı­lan­da elə bil bir dai­rə cı­zı­lır və in­san ora­da tək otur­du­lur. Sə­nin­lə yal­nız sə­ni dü­şün­dü­rən mə­sə­lə və Al­la­hın sə­nə fi­kir­lə­ri­nin ifa­də­si üçün gön­dər­di­yi söz­lər olur. Hə­min vaxt sən oxu­cu­nu dü­şün­mür­sən. Oxu­cu üçün dü­şü­nü­lən bir şe­ir ya­ra­na bil­mir və onun ya­ran­ma­sı müm­kün də de­yil. Şei­ri sən yal­nız özün üçün ya­zır­san. Son­ra­dan isə o oxu­nur, qiy­mət ve­ri­lir, oxu­cu­lar, ədə­bi tən­qid mü­na­si­bət bil­di­rir. Bun­dan son­ra isə hə­min şe­ir ic­ti­mai­lə­şir. Yə­ni oxu­cu han­sı­sa şe­ir­də özü­nün his­lə­ri­ni Al­la­hın di­li ilə ifa­də edə bi­lir­sə, o vaxt hə­min şe­ir bir ədə­bi nü­mu­nə­yə çev­ri­lir, ic­ti­mai­lə­şir.

– Hə­yat­da ax­tar­dı­ğı­nız ən bö­yük hə­qi­qət nə­di­r?

– Dün­ya­da əda­lət qa­lib gəl­mə­li­dir. Əda­lət, əda­lət, ye­nə də əda­lət! İs­tər bi­zim məi­şə­ti­miz­də ol­sun, cə­miy­yə­ti­miz­də ol­sun, qon­şu­luq mü­na­si­bə­ti­miz­də ol­sun, is­tər bey­nəl­xalq are­na­da ol­sun, müt­ləq əda­lət qa­lib gəl­mə­li­dir. Əda­lə­tin bir öl­çü­sü var. Biz nə vaxt­sa Tan­rı­ya qo­vu­şa­ca­ğıq. Məh­şər de­yi­lən məf­hum da əda­lə­tin çö­zü­mü üçün mey­da­na çı­xa­caq. Bu hə­ya­tı ne­cə ya­şa­mı­sa­n? Əda­lət­li və ya əda­lət­siz in­san ki­mi ca­va­ba hər gün ha­zır ol­ma­lı­yıq. Vic­dan əda­lə­tin qo­ru­yu­cu mə­lə­yi ol­ma­lı­dır.

Qə­rar­la­rın qə­bu­lun­da, sa­də­cə ola­raq, bir prin­si­pə ria­yət et­mək la­zım­dır: özü­mü­zü qar­şı­mız­da­kı in­sa­nın ye­ri­nə qo­ya bil­sək, onun ye­rin­də, şə­rai­tin­də öz və­ziy­yə­ti­mi­zi hiss et­sək, o vaxt əda­lət tə­rə­zi­si qı­zıl me­ya­rı­nı gös­tə­rə­cək. Əda­lət­siz­lik dün­ya­nın har­mo­ni­ya­sı­nı po­za bi­lər.

– Si­zin köv­rək şe­ir­lə­ri­niz­dən bi­ri də ata oca­ğı­na həsr olu­nub.

– Bə­zən de­yir­lər ki, “ana di­li” yox, “ata di­li” ifa­də­si doğ­ru olar­dı. Biz­də “ana di­li”, “ata oca­ğı” ifa­də­lə­ri iş­lə­nir. Hər bir qız əv­vəl-axır ata oca­ğın­dan pər­vaz­la­nıb uçur. Ata oca­ğı ona gö­rə əziz­dir ki, biz ma­lik ol­du­ğu­muz əsas key­fiy­yət­lə­ri or­dan alı­rıq. İs­tər il­ha­mı­mı­zın, is­tər əx­la­qı­mı­zın, is­tər so­si­al var­lıq ki­mi bü­tün key­fiy­yət­lə­ri­mi­zin bü­növ­rə­si ata oca­ğın­dan boy ve­rir. Ona gö­rə də qoy bü­tün öv­lad­lar ata ocaq­la­rı­nın on­la­ra ver­di­yi də­yər­lə­ri ya­şa­da bil­sin.