SONA VƏLİYEVA

Hüseyn Cavid romantizminin mifik
qəhrəmanı – İblis

Mü­tə­fək­kir-şa­ir və dra­ma­turq Hü­seyn Ca­vi­din həm hə­ya­tı­nın əsas qa­yə­si, həm də bü­tün ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın apa­rı­cı mo­ti­vi Ulu Tan­rı və in­san mü­na­si­bət­lə­ri­nin məc­mu­su­dur. Al­lah in­sa­nı nə üçün ya­rat­dı və onun Yer üzün­də ro­lu nə­dən iba­rət­di­r? Öz nu­run­dan ve­rib şə­rəf­lən­dir­di­yi in­san onu da­im az­dır­maq, çaş­dır­maq is­tə­yən İb­li­sə han­sı bö­yük əməl­lə­ri ilə qa­lib gə­lə bi­lə­r? Bu su­al­la­ra ca­vab onun bü­tün əsər­lə­rin­də ay­dın gö­rün­mək­də­dir. H.Ca­vi­din hə­yat bil­gi­lə­ri, al­dı­ğı təh­sil, bö­yü­dü­yü mü­hit, ümu­miy­yət­lə, dərk et­di­yi ic­ti­mai mü­na­si­bət­lər, ya­şa­dı­ğı döv­rün bey­nəl­xalq ha­di­sə­lə­ri, ger­çək­li­yə zi­ya­lı möv­qe­yi, bə­dii tə­xəy­yü­lün ir­fan mə­qa­mı şa­ir-dra­ma­tur­qun İb­li­sə mü­na­si­bə­tin­də ye­nə in­sa­nı və onun İla­hi­dən ve­ri­lən mis­si­ya­sı­nı sı­naq­dan çı­xar­maq üçün­dür. “İb­lis” fa­ciə­si­nin ka­mil sə­viy­yə­də, yük­sək bə­dii for­ma­da ya­zıl­ma­sı­nın və elə öz döv­rün­də ta­ma­şa­ya qo­yul­ma­sı­nın, bö­yük şöh­rət qa­zan­ma­sı­nın sə­bə­bi də məhz sə­nət­ka­rın hə­ya­ta və ədə­biy­ya­ta ba­xış­la­rı­nın doğ­ru və düz­gün ol­ma­sı ilə şərt­lə­nir. Ona gö­rə də mi­fo­lo­ji İb­lis ob­ra­zı­na mü­ra­ci­ət və “İb­lis” ad­lı fa­ciə­nin ya­ran­ma­sı H.Ca­vi­din ağ­lı­na tə­sa­dü­fən gəl­mə­yib və o, bu möv­zu­ya bir­dən-bi­rə mü­ra­ci­ət et­mə­yib.

H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da cid­di bir ənə­nə möv­cud­dur. Be­lə ki, əv­vəl­cə “Şeyx Sə­nan” ad­lı şe­ir, son­ra isə “Şeyx Sə­nan” fa­ciə­si ya­zı­lıb. Əv­vəl­cə “Hü­bu­ti-Adəm” şei­ri, son­ra isə “İb­lis” və “Pey­ğəm­bər” pyes­lə­ri qə­lə­mə alı­nıb. Əv­vəl­cə “Hərb və fə­la­kət” şei­ri, “Mü­ha­ri­bə və ədə­biy­yat” mə­qa­lə­si, son­ra isə “İb­lis” əsə­ri mey­da­na çı­xıb. Bun­lar H.Ca­vi­din mo­nu­men­tal möv­zu­ya mər­hə­lə-mər­hə­lə gəl­mə­si­nin sü­bu­tu­dur. Möv­zu­nun dər­ki mə­sə­lə­sin­də hər bir ya­za­rın özü­nün keç­di­yi yol ol­ma­lı­dır və bu fakt­lar gös­tə­rir ki, H.Ca­vi­din özü­nün fərq­li və tək­ra­ro­lun­maz ya­ra­dı­cı­lıq kre­do­su var­dır.

Mü­əy­yən bir möv­zu­nun ta­pıl­ma­sı, ət­raf­lı şə­kil­də dər­ki, sə­nət­ka­rın bə­dii tə­fək­kü­rün­də for­ma­laş­ma­sı tam şə­kil­də ba­şa çat­dıq­dan son­ra əsə­rin ya­zıl­ma pro­se­si baş­la­yır və bu ya­zıl­ma pro­se­sin­də han­sı mə­qam­la­rın apa­rı­cı ola­ca­ğı düz­gün ta­pı­lan­da əsər, in­di­ki dil­lə de­sək, hi­tə çev­ri­lir və za­ma­nın tə­ləb­lə­ri­nə ca­vab ve­rir. Əsər nə­in­ki öz za­ma­nı, hət­ta gə­lə­cək nə­sil­lər üçün də ak­tu­al ol­ma­lı­dır. Ona gö­rə də möv­zu ilə ide­ya ara­sın­da­kı uy­ğun­luq­lar sə­nət­kar tə­rə­fin­dən ad­dım-ad­dım, qa­rış-qa­rış iz­lə­nil­mə­li­dir. H.Ca­vi­din şe­ir­lə­ri ilə fa­ciə­lə­ri ara­sın­da­kı ənə­nə­vi bağ­lı­lıq bu bə­dii hə­qi­qə­tin təs­di­qi de­mək­dir.

H.Ca­vi­din “Mü­ha­ri­bə və ədə­biy­yat” mə­qa­lə­sin­də cid­di bir el­mi dü­şün­cə­nin or­ta­ya qo­yul­ma­sı şa­ir-dra­ma­tur­qun həm psi­xo­loq, həm so­sio­loq, həm də ideo­loq ki­mi mən­ti­qi tə­fək­kü­rə ma­lik ol­ma­sı­nın gös­tə­ri­ci­si­dir. Mə­qa­lə­də hərb mə­sə­lə­si­nə dün­ya fi­lo­sof­la­rı­nın mü­na­si­bə­ti ay­dın­laş­dı­rı­lır və mü­əl­lif də öz dü­şün­cə­lə­ri­ni hə­min fi­kir­lər­lə ya­na­şı qo­ya­raq ana möv­zu­ya doğ­ru irə­li­lə­yir. Ro­man­tizm cə­rə­ya­nı­na mən­sub bir sə­nət­kar ki­mi Av­ro­pa fəl­sə­fə­si və Av­ro­pa mə­də­niy­yə­ti ilə ya­na­şı, yu­nan mi­fo­lo­gi­ya­sı­na da də­rin­dən bə­ləd olan, yu­nan al­lah­la­rı­nın funk­si­ya­la­rı­nı bi­lən, öz dü­şün­cə­sin­də əsa­tir­lər­lə ger­çək­li­yin tə­ma­sı­nı ya­ra­dan H.Ca­vi­din məhz “İb­lis” ki­mi da­hi­ya­nə bir əsər ya­rat­ma­sı heç bir tə­əc­cüb do­ğur­mur. Bu­na gö­rə də H.Ca­vi­din İb­li­sə mü­na­si­bə­ti dün­ya fi­lo­sof­la­rı­nın, dün­ya ədə­biy­ya­tı klas­sik­lə­ri­nin ya­rat­dıq­la­rı­nın dər­kin­dən son­ra mey­da­na gəl­miş və bu İb­lis da­ha da­ğı­dı­cı, da­ha çox qi­ya­fə­li, tez-tez do­nu­nu də­yi­şə bi­lən, in­san­la­rın kön­lü­nü fəth et­mə­yi ba­ca­ran ikin­ci bir İb­lis­dir və di­gər­lə­ri ilə mü­qa­yi­sə olun­ma­ya­caq də­rə­cə­də baş ib­lis­dir, hiy­lə­gər, ürək­siz, rəhm­siz məx­lu­qdur.

H.Ca­vi­din do­ğul­du­ğu ailə mü­hi­ti, Qu­ran kə­la­mı ilə bö­yü­mə­si, məd­rə­sə təh­si­li, Yer üzü­nün Al­lah tə­rə­fin­dən ida­rə olun­ma­sı­na inam, bir də Al­la­ha asi çı­xan və Qu­ran­da adı çə­ki­lən İb­li­sin di­ni-mis­tik dün­ya­da möv­cud­lu­ğu və in­san dü­şün­cə­sin­də şə­rin nə­həng sim­vo­lu ki­mi ta­nın­ma­sı H.Ca­vi­di na­ra­hat et­mə­yə bil­məz­di. Di­gər tə­rəf­dən, folk­lo­ru, mi­fo­lo­gi­ya­nı də­rin­dən bil­di­yi üçün H.Ca­vid İb­li­sin da­ğı­dı­cı ro­lu­na da ki­fa­yət qə­dər bə­ləd idi.

Azər­bay­can mi­fik dü­şün­cə­sin­də na­ğıl­lar­dan, əsa­tir­lər­dən, tə­bi­ət ha­di­sə­lə­ri­nə inanc­lar­dan boy gös­tə­rən xe­yir-şər, işıq-zül­mət, ge­cə-gün­düz, qa­ran­lıq-nur an­la­yış­la­rı H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da hə­qi­qət ax­ta­rı­şı­na bə­ləd­çi­lik edə­rək ide­ya­nın həl­li mə­sə­lə­si­nə kö­mək­lik gös­tə­rən amil­lər­dir.

Ə.İba­doğ­lu “Hü­seyn Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si” (Ba­kı, 1969) ki­ta­bın­da XVI əsr Azər­bay­can şai­ri Fə­dai­nin “Bəx­ti­yar­na­mə” poe­ma­sın­da div və şey­tan­lar haq­qın­da, X əs­rin ərəb ta­rix­çi­si Tə­bə­ri­nin söy­lə­di­yi “Məx­lu­qat­dan əv­vəl Al­lah div­lə­ri ya­rat­dı ki, ona cin de­yir­lər, yet­miş min il son­ra can­dan cin ya­rat­dı” fik­ri­ni diq­qə­tə çat­dı­ra­raq əsa­tir­lə­rə ta­ri­xi və əbə­di mü­na­si­bə­ti təs­diq­lə­yir. Hət­ta Ə.İba­doğ­lu M.Fü­zu­li­nin “Mət­lə­ül-eti­qad” əsə­rin­dən də mi­sal gə­ti­rə­rək da­hi şai­rin ta­ri­xi təh­li­li­ni oxu­cu­la­ra çat­dı­rır: “Fi­lo­sof­lar beş cöv­hə­rin, yə­ni mad­də, for­ma, ci­sim, ruh və ağı­lın möv­cu­diy­yə­ti­ni is­bat et­miş­lər... eh­ka­ma gəl­dik­də (möv­cu­diy­yə­ti) üç his­sə­yə ayır­mış­lar. Bi­rin­ci­si, ma­hiy­yət­cə xe­yir olub, şə­ri ol­ma­yan var­lıq ki, mə­lək­dir. İkin­ci­si, ma­hiy­yət­cə şər olub, xe­yi­ri ol­ma­yan var­lıq ki, şey­tan­dır. Üçün­cü­sü, həm xe­yir, həm şər üçün qa­lib olan ki, Cin­dir”.

Ona gö­rə də H.Ca­vid “İb­lis” fa­ciə­sin­dən xey­li qa­baq, yə­ni 1913-cü il­də in­san xis­lə­ti­ni və ta­le­yi­ni, in­sa­nın haq­qa doğ­ru tə­zə­dən baş­la­ya­ca­ğı yo­lun mə­şəq­qət­lə­ri­ni əks et­di­rən “Hü­bu­ti-Adəm” şei­ri­ni yaz­mış­dır. Ar­tıq “Hü­bu­ti-Adəm” şei­rin­də H.Ca­vi­din bir ro­man­tik sə­nət­kar ki­mi İb­li­sə olan ay­dın mü­na­si­bə­ti öz həl­li­ni tap­mış­dır və H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da “Hü­bu­ti-Adəm” şei­ri İb­lis möv­zu­su­nun bə­dii ini­ka­sın­da ba­şa çat­mış bi­rin­ci mər­hə­lə­nin ye­ku­nu, bu mər­hə­lə­nin son əsə­ri də he­sab edi­lə bi­lər. Şe­ir­də xe­yir-şər müs­tə­vi­sin­də, mis­tik bir tə­fək­kür­də və di­ni bir inanc­da olan İb­lis ob­ra­zı var idi. H.Ca­vi­din “Mü­ha­ri­bə və ədə­biy­yat" mə­qa­lə­si­ni də nə­zə­rə al­saq, be­lə dü­şün­mək olar ki, o, Tan­rı­nın yer üzün­də ya­ra­dı­cı ol­maq mis­si­ya­sı ilə Tan­rı­ya ağ olan, ona qar­şı çı­xan bir İb­li­sin şər tö­rət­mək niy­yə­ti ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rin dər­ki­nə çox­dan var­mış və sa­də­cə ola­raq, hə­lə­lik bun­la­rı ge­niş plan­da qə­lə­mə al­maq mə­qa­mı ye­tiş­mə­miş­di. I Dün­ya mü­ha­ri­bə­si və onun qan­lı nə­ti­cə­lə­ri be­lə bir mə­qa­mın gə­lib çat­ma­sı­nın əsa­sı ol­du. H.Ca­vid 1918-ci il­də “İb­lis” fa­ciə­si­ni yaz­dı və Şə­rin nə­həng ob­ra­zı­nı ya­rat­maq­la da­hi­ya­nə şə­kil­də onun bə­şə­riy­yə­tə yö­nəl­miş çir­kin niy­yət­lə­ri­nin və bəd əməl­lə­ri­nin bir növ üs­tü­nü aç­dı. Fa­ciə­nin ədə­biy­yat ta­ri­xi­miz­də ro­lu və əhə­miy­yə­ti bu­nun­la bit­mir, ey­ni za­man­da əsər­də in­san xis­lə­ti­nin ib­lis­ləş­mə­si və in­sa­nın tö­rət­di­yi fa­ciə­lər də öz bə­dii həl­li­ni tap­mış­dır. “H.Ca­vi­din “İb­lis” əsə­ri XX əsr Azər­bay­can ro­man­tiz­min­də mi­fo­lo­ji ob­ra­zın baş qəh­rə­ma­na çev­ril­mə­si­nin ən ba­riz nü­mu­nə­si­dir”.

 İb­lis mi­fo­lo­ji ob­raz ol­sa da, “İb­lis” fa­ciə­si H.Ca­vi­din ya­şa­dı­ğı XX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nin mü­rək­kəb, keş­mə­keş­li və zid­diy­yət­li re­al ta­ri­xi ha­di­sə­lə­ri­nə söy­kə­nir. Bu isə əsə­rin müa­sir­li­yi­ni ar­tır­maq­la bə­ra­bər, bü­tün dövr­lər üçün əhə­miy­yət­li ol­ma­sı fik­ri­ni for­ma­laş­dı­rır və təs­diq edir. H.Ca­vi­din İb­lis ob­ra­zı is­tər Av­ro­pa ədə­biy­ya­tın­da, is­tər ərəb ədə­biy­ya­tın­da, is­tər­sə də dün­ya­nın di­gər xalq­la­rı­nın ədə­biy­ya­tın­da, hət­ta mi­fo­lo­ji dü­şün­cə­də olan İb­lis­dən ta­ma­mi­lə fərq­lə­nir. H.Ca­vid­də İb­lis həm müa­sir, həm klas­sik, həm də mi­fo­lo­ji ob­raz­dır. H.Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si yal­nız H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın de­yil, in­di­yə qə­dər dün­ya ədə­biy­ya­tın­da bu möv­zu­da ya­zı­lan bü­tün əsər­lər içə­ri­sin­də şah əsər he­sab edi­lə bi­lər. Da­ğı­dı­cı funk­si­ya­sı­nın in­tə­ha­sız­lı­ğı, öz mü­na­si­bə­tin­də qı­lıq­lı ol­ma­sı, kö­nül­lə­rə da­ha tez tə­sir et­mə­yi ba­car­ma­sı və kö­nül­lə­ri fəth et­mə­yin ən hiy­lə­gər yo­lu­nu bil­mə­si bu İb­li­sin ta­ma­mi­lə fərq­li bir İb­lis ol­ma­sı­nın sü­bu­tu­dur. Bu İb­lis in­sa­nın özü­nün öz ba­şı­na aç­dı­ğı bə­la­la­rın hə­rə­kət­ve­ri­ci qüv­və­si­dir. Nə­ha­yət, in­san nə üçün öz tə­bii, in­sa­ni duy­ğu­la­rı­nı tərk edib İb­li­sə çev­ri­li­r? Bü­tün bu mə­sə­lə­lə­rin və bu tip­li su­al­la­rın ca­va­bı H.Ca­vi­din “İb­lis” əsə­rin­də­dir.

Bu əsə­rin H.Ca­vid bə­dii dü­şün­cə­sin­də for­ma­laş­dı­ğı və qə­lə­mə alın­dı­ğı dövr I Dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nin və in­qi­lab­la­rın tüğ­yan et­di­yi, in­san qır­ğı­nı­nın küt­lə­vi hal al­dı­ğı, xəs­tə­lik, ac­lıq, sə­fa­lə­tin bə­şə­ri bə­la­ya çev­ril­di­yi bir dövr­dür. Y.Qa­ra­yev “Se­çil­miş əsər­lə­ri”nin bi­rin­ci cil­din­də ya­zır: “Mü­ha­ri­bə möv­zu­su odövr­kü dün­ya ədə­biy­ya­tın­da ya­yıl­mış bir möv­zu idi... Əsər­də mü­ha­ri­bə­nin mü­cər­rəd, rəm­zi və ro­man­tik şə­kil­də təs­vir edil­mə­si­nə gəl­dik­də, bu cə­hət əv­və­lən bü­töv­lük­də Ca­vi­din dün­ya­gö­rü­şü və üs­lu­bu ilə əla­qə­dar ola­raq mey­da­na çı­xır, di­gər tə­rəf­dən isə o dövr­də mü­ha­ri­bə­nin təs­vi­ri ro­man­tik idi”. Mü­ha­ri­bə­lər tö­rə­dən, iş­ğal hə­ya­ta ke­çi­rən si­ya­sət dəl­lal­la­rı əsl İb­lis ola­raq H.Ca­vi­din bə­dii ob­raz­la­rı­na çev­ri­lir­lər. Ə.İba­doğ­lu da bu mə­sə­lə­lə­rə öz mü­na­si­bə­ti­ni bil­dir­miş­dir. H.Ca­vi­din əsə­rin­də mü­ha­ri­bə tö­rə­dən rəhm­siz si­ya­sət­çi­lə­rin bə­şə­riy­yə­tə zidd ide­ya­la­rı­nın rəm­zi ki­mi ve­ri­lən İb­lis­lə Tan­rı­dan im­dad di­lə­yən mə­lək­lər, gü­nah­sız in­san­lar, kör­pə­lər və ya qo­ca­lar üz-üzə gə­lir­lər. Bu­nun əsər­də­ki ən qa­ba­rıq nü­mu­nə­si fa­ciə­nin baş­lan­ğı­cın­da Mə­lək və İb­lis ob­raz­la­rı­nın qar­şı­laş­ma­sı­dır:

İblis:

(məmnun qəhqəhələrlə)

Dəryalərə hökm etmədə tufan,

Səhraları sarsıtmada vulkan,

Sellər kibi axmaqda qızıl qan,

Canlar yaqar, evlər yıqar insan...

                                                   (qəhqəhə)     

Mələk:

Ya Rəb, bu nə dəhşət, nə fəlakət?

Ya Rəb, bu nə vəhşət, nə zəlalət?

Yoq kimsədə insafü-mürüvvət,

İblisəmi uymuş bəşəriyyət!?

 Bu­ra­da yal­nız iki ob­raz de­yil, iki dün­ya­gö­rü­şü üz-üzə gə­lir. Bun­lar­dan bi­ri – İb­lis da­ğı­dı­cı­lıq funk­si­ya­sı­nı, di­gə­ri – Mə­lək isə rəh­mə, im­da­da ça­ğı­rış mis­si­ya­sı­nı ye­ri­nə ye­ti­rir. İb­lis elə əsər baş­la­yan ki­mi sel­lər­tək qan ax­ma­ğın sə­bə­bi­ni in­san­da gö­rür, in­sa­nı it­ti­ham et­mə­yə baş­la­yır. Onun nə­zə­rin­də in­san bü­tün fə­la­kət­lə­rin sə­bəb­ka­rı və gü­nah­ka­rı­dır. Mə­lək isə ta­ma­mi­lə baş­qa möv­qe­də­dir. Əv­vəl­cə o, Tan­rı­dan im­dad di­lə­yir. Dəh­şət və fə­la­kə­tin, vəh­şət və zə­la­lə­tin sə­bə­bi­ni bil­mək is­tə­yir, ey­ni za­man­da bü­tün bun­la­rın İb­lis tə­rə­fin­dən tö­rədil­di­yi­ni gü­man edir.

“İb­lis” fa­ciə­sin­də­ki ha­di­sə­lər İb­lis və Mə­lə­yin dü­şün­cə­lə­ri­nə tam uy­ğun­dur. Ar­tıq I Dün­ya mü­ha­ri­bə­si dün­ya­nı vi­ran qoy­muş­dur, in­san­lar ağ­la­gəl­məz fə­la­kət­lər­lə üz­ləş­miş­dir, mis­li gö­rün­mə­miş qır­ğın­lar tüğ­yan edir. Əsər­də­ki ha­di­sə­lər ərəb tor­pa­ğın­da – Bağ­dad əra­zi­sin­də baş ver­sə də, dəh­şət­li mü­ha­ri­bə­nin bü­tün dün­ya­nı sar­sıt­ma­sı tam ay­dın­lı­ğı ilə gö­rü­nür.

Fa­ciə­də bə­şə­riy­yə­tin ta­le mə­sə­lə­si də var. Dün­ya­da si­ya­si nöq­te­yi-nə­zər­dən kim he­ge­mon ola­ca­q? Dün­ya İb­lis xis­lət­li olan­la­rın, yox­sa Xeyi­rin ida­rə­çi­li­yi­nə ke­çə­cə­k? Qa­li­biy­yət ki­min tə­rə­fin­də­dir: xeyi­rin­mi, şə­­rin­­mi­­? Dün­ya­ya İb­lis ha­kim­lik edə­cək, yox­sa Tan­­rı­­? Ya­xud da Tan­rı­nın ya­rat­dı­ğı in­san ka­mil­lik zir­və­si­nə qal­­xa­­caq­­mı­­? Bu su­al­lar “İb­lis” əsə­ri­nin məz­mu­nu­nu ifa­də edir və həm də dün­ya­nın ye­ni­dən bö­lüş­dü­rül­mə­si­nə, ye­ni bey­nəl­xalq, geo­si­ya­si mən­zə­rə­nin ya­ran­ma­sı­na mö­tə­bər bir zi­ya­lı ki­mi şa­ir-dra­ma­turq H.Ca­vi­din də öz mü­na­si­bə­ti­nin ol­du­ğu­nu sü­but edir.

Bir su­al da or­ta­ya çı­xır: qo­vu­la­caq İb­lis ha­ra­da­dır, kim­­di­r? Əl­bət­tə ki, in­sa­nın da­xi­lin­də olan iki­ləş­mə – xe­yir­lə şə­rin mü­ba­ri­zə­si fo­nun­da İb­lis qa­lib də gə­lə bi­lər, məğ­lub da ola bi­lər. Yal­nız mə­nə­viy­yat zən­gin­li­yi, yal­nız ka­mil­lik ib­li­sa­nə ad­dım­la­rın qar­şı­sın­da da­yan­maq gü­cü­nə ma­lik­dir. “Nu­ri-hə­qi­qət” ax­ta­rı­şın­da yo­la çı­xan və bu yo­lu axı­ra qə­dər get­mək əz­min­də olan in­san qa­lib olan­da İb­lis mə­yus­luq için­də onu tərk edə­cək. Heç vaxt zər­rə qə­dər be­lə şüb­hə və vəs­və­sə­lə­rə yol ver­mək ol­maz. Bü­tün bu mə­sə­lə­lər­də İb­lis çox ayıq-sa­yıq­dır.

Fa­ciə­də şə­rai­tə uy­ğun ola­raq hər­bi ge­yim­də özü­nü gös­tə­rən bir İb­lis var. Qan axı­dı­lan yer­də İb­lis ha­kim möv­qe­də­dir. İb­lis üçün hər­bi mə­kan mün­bit və əhə­miy­yət­li mə­kan­dır. Bə­dii ha­di­sə­lə­rin ge­di­şi gös­tə­rir ki, rol­dan-ro­la gir­mək öz nə­ti­cə­si­ni ver­mək­də­dir. “İb­lis” fa­ciə­sin­də hər­bə da­ir məs­lə­hət ve­rən mül­ki ge­yim­li bir adam var; bu ha­di­sə­lər­dən is­ti­fa­də edib qa­dı­na sa­hib olan hərb­çi var; hərb­dən dağ­la­ra çə­ki­lən xalq xi­las­ka­rı El­xan su­rə­ti var. İb­lis də, mül­ki ge­yim­li in­san da, hərb­çi də, xalq xi­las­ka­rı El­xan da H.Ca­vi­din özü­nün dün­ya­nın geo­po­li­tik mən­zə­rə­si­nə, bu mən­zə­rə­ni ida­rə edən in­san­la­rın da­xi­li alə­mi­nə ki­fa­yət qə­dər bə­ləd­li­yi­nin fakt­la­rı­dır. H.Ca­vi­din ha­di­sə­lə­rə şəx­si mü­na­si­bə­ti, özü­nün zən­gin mə­nə­vi alə­mi, müs­tə­qil zi­ya­lı dü­şün­cə­si və cə­miy­yət­də­ki müx­tə­lif­li­yin mən­zə­rə­si­ni tam ay­dın­lı­ğı ilə gör­mə­si “İb­lis” əsə­ri­nin ki­fa­yət qə­dər mü­kəm­məl alın­ma­sı­na tə­kan ver­miş­dir.

H.Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si­ni qə­lə­mə al­ma­sı­nın mən­bə­lə­ri və sə­bəb­lə­ri nə­lər ola bi­­lər­­di­­? Bi­rin­ci­si, bu möv­zu H.Ca­vi­din dü­şün­cə­si­nin məh­su­lu idi. Onun mi­fo­lo­ji və di­ni bil­gi­lə­ri, hə­yat­da in­san­lar ara­sın­da şə­rin və ri­ya­nın in­ti­şar elə­mə­si “İb­lis” fa­ciə­si­ni qə­lə­mə al­ma­ğı şərt­lən­di­rir­di. İkin­ci­si, fakt­lar gös­tə­rir ki, əsə­rin mey­da­na gəl­mə­si ic­ti­mai-ta­ri­xi şə­ra­it­lə də bağ­lı ol­muş­dur. Dün­ya­nı bü­rü­yən qan və fə­la­kət nə­həng bir Şər qüv­və­nin – İb­li­sin xə­ya­nə­ti­nin nə­ti­cə­si idi. Üçün­cü bir cə­hət isə Tür­ki­yə­ni ne­cə xi­las et­mək ide­ya­sı­na söy­kə­nir­di.

 H.Ca­vid Tür­ki­yə­də oxu­muş, o döv­rün gör­kəm­li fi­lo­sof­la­rın­dan dərs al­mış­dı və Av­ro­pa­da, Tür­ki­yə­də özü­nə mü­hüm yer tu­tan fəl­sə­fi fi­kir­lər­lə ya­xın­dan ta­nış idi. H.Ca­vid tə­pə­dən dır­na­ğa qə­dər türk sev­gi­si­nin ka­mil nü­mu­nə­si idi. O, Rza To­fiq­dən, M.Akif­dən türk­çü­lük, və­tən­se­vər­lik, tu­ran­se­vər­lik tə­li­mi­ni mə­nim­sə­miş­di. XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də baş ve­rən “Gənc türk­lər” hə­rə­ka­tı, Sul­tan Əb­dül­hə­mi­din çö­kü­şü, Os­man­lı im­pe­ri­ya­sı­nın məh­vol­ma təh­lü­kə­si “Tür­ki­yə­ni ne­cə xi­las et­­mə­­li­­?” sua­lı­nı gün­də­mə gə­ti­rir­di. Hə­lə 1901-ci il­də Mə­həm­mə­da­ğa Şahtaxtinski bir ki­tab ya­zıb Fran­sa­da çap et­dir­miş­di: ”Tür­ki­yə­ni ne­cə xi­las et­­mə­­li­­?” Aka­de­mik İsa Hə­bib­bəy­li hə­min ki­tab haq­qın­da ya­zır: “Bu trak­tat Tür­ki­yə­də­ki ic­ti­mai-si­ya­si və­ziy­yət ba­rə­sin­də Av­ro­pa ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə təq­dim olu­nan ilk san­bal­lı el­mi-fəl­sə­fi əsər ki­mi də mü­hüm əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir”. H.Ca­vi­də də bu mə­sə­lə­lər yax­şı ta­nış idi və o, “İb­lis” əsə­ri ilə hə­min sua­la mü­əy­yən qə­dər ca­vab ve­rir­di.

Al­ma­ni­ya­nın dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nə gir­mə­si, in­gi­lis dip­lo­ma­ti­ya­sı­nın giz­li fəa­liy­yə­ti, fran­sız­la­rın mə­də­niy­yət pər­də­si al­tın­da öz niy­yət­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mə­si və di­gər tə­rəf­dən, Şərq men­ta­li­te­ti, mil­li əx­laq mə­sə­lə­lə­ri H.Ca­vid dü­şün­cə­sin­də sis­tem­lə­şə­rək ob­raz, bə­dii de­tal və dia­loq­lar for­ma­sın­da “İb­lis” əsə­ri­nə da­xil ol­muş­dur. Türk or­du­su döv­rün im­pe­ria­list mü­ha­ri­bə­si ilə üz-üzə, göz-gö­zə da­yan­mış­dı. Əsər­də­ki za­bit Va­si­fin türk or­du­sun­dan ni­ga­ran­lı­ğı H.Ca­vi­din özü­nün ni­ga­ran­lı­ğı de­mək idi. K.Əli­yev ya­zır: “Kö­nül­lü türk za­bi­ti Va­sif isə bir az bəd­bin­dir. O, türk or­du­su­nun gə­lə­cə­yin­dən na­ra­hat­dır. Xə­ya­nət əli­nin yal­nız bir in­sa­nı, bir or­du­nu de­yil, hət­ta bir döv­lə­ti be­lə alt-üst et­mə­si qor­xu­su­nu ya­şa­yan Va­sif tür­kün keç­mi­şi ilə gə­lə­cə­yi­nin ara­sın­da da­ya­nıb”.

Öl­kə­nin için­də “Əm­ma­mə­li şey­tan”, “İn­gi­lis dəl­la­lı”, “Yə­hu­di xa­xam”, “İn­cil adıy­la qur­şun da­şı­yan pa­paz” qa­la­caq­sa, təh­si­lə mü­na­si­bət də­yiş­mə­yə­cək­sə, “xəs­tə­lik” cə­miy­yə­ti bü­rü­yə­cək, ni­cat isə cə­ha­lə­tin ya­şa­dı­ğı mü­qəd­dəs yer­lər­də ara­na­caq. El­xan isə xəs­tə­li­yin kö­kü­nü kəs­mək üçün yol­lar ara­ya­caq. Əl­bət­tə, mil­li dərk, mil­li dü­şün­cə, bü­töv amal, sə­da­qət və yük­sək təh­sil mə­sə­lə­lə­ri­nin hər yer­də hiss olun­ma­sı va­cib mə­sə­lə­lər idi.

Dü­şün­sək, türk mil­li mə­sə­lə­si­nə mil­li dü­şün­cə­dən ya­na­şıl­ma­sı ye­ni bir sua­lı or­ta­ya çı­xa­ra bi­lər: bu gün Tür­ki­yə­ni kim xi­las edə bi­lə­r? Bi­rin­ci­si, türk mil­lə­ti­ni se­vən, türk mil­lə­ti yo­lun­da ölü­mə ha­zır ola bi­lən in­san­lar bu yol­da qa­lib gə­lə bi­lər­lər. İkin­ci­si, türk mil­lə­ti­ni dün­ya­nın geo­si­ya­si ge­di­şin­də öz dü­şün­cə­si ilə xi­las et­mə­yə na­il ola bi­lə­cək ye­ni mil­li li­de­rə də bö­yük eh­ti­yac var. Tür­ki­yə üçün mil­li bir­lik, mil­li həm­rəy­lik bu gün də va­cib­dir. Be­lə­də tür­kə sa­diq­lik mə­sə­lə­si də or­ta­ya çı­xır. “Ka­zan­lı bir türk” rus or­du­sun­da vu­ru­şur:

Baş­qa mil­lət­dən ol­muş ol­say­dın,

Ye­nə müm­kün­dür əf­vin... Ah, az­ğın!

Türk olub tür­kə atəş et­mək için

Yal­nız bir cə­za­ya la­yiq­sin:

O da edam...

“Türk olub tür­kə atəş aç­maq isə türk­lü­yün fa­ciə­si­dir”. Möv­zu ilə mi­fik tə­fək­kü­rün, konk­ret İb­lis ob­ra­zı­nın əla­qə­si­nə gəl­dik­də isə bu, mü­ha­ri­bə­nin dəh­şət­lə­ri­ni əks et­dir­mə­yin ən op­ti­mal yol­la­rın­dan bi­ri idi. Bu cür mü­ha­ri­bə­lə­ri yal­nız İb­lis xa­rak­ter­li in­san tö­rə­də bi­lər­di. Ya­şar Qa­ra­ye­vin tə­bi­rin­cə de­sək, “İb­lis çox ağıl­lı­dır, am­ma ürə­yi yox­dur”. Rəh­mi, qəl­bi və vic­da­nı ol­ma­yan İb­lis xa­rak­ter­li in­san fə­la­kət­lər tö­rət­mək eh­ti­ra­sı ilə ya­şa­yır. Qan tök­mək, da­ğıt­maq, bay­quş sə­sin­dən zövq al­maq, vi­ran qoy­maq, göz ya­şın­dan həzz al­maq İb­li­sin ya­şam qi­da­sı­dır. O cür adam­lar sev­gi­si ol­ma­yan, sev­mə­yi ba­car­ma­yan, kin, xə­ya­nət, xa­ra­ba­lıq ar­zu­la­yan məx­luq­lar­dır.

 Azər­bay­can və dün­ya ədə­biy­ya­tı­nı göz önü­nə gə­tir­dik­də be­lə qə­ra­ra gəl­mək olar ki, mü­ha­ri­bə­lə­rin dəh­şə­ti­ni be­lə də­rin­li­yi ilə aça bil­mək üçün İb­lis­dən güc­lü bir ob­raz ta­pı­la bil­məz­di. H.Ca­vid öz əsə­ri­nə dün­ya­nın ən bö­yük si­ya­sət­çi­lə­ri­ni gə­tir­səy­di də, mü­ha­ri­bə möv­zu­su­nun ye­nə bu qə­dər bə­dii dər­ki müm­kün de­yil­di. Mü­ha­ri­bə möv­zu­su ol­ma­say­dı, qar­daş qar­da­şı, aşiq öz sev­gi­li­si­ni bu qə­dər qəd­dar­lıq­la öl­dü­rə bil­məz­di. Əsər­də mü­ha­ri­bə­ni ifa­də et­mək üçün si­ya­si dü­şün­cə önə keç­səy­di, fa­ciə bu qə­dər möh­tə­şəm alın­ma­ya­caq­dı. Qa­na hə­ris olan İb­lis bu­gün­kü yo­zum­da bir mü­ha­ri­bə al­la­hı­dır. Mü­ha­ri­bə və qan-qa­da üçün İb­lis hiy­lə­si hə­mi­şə ha­zır və­ziy­yət­də­dir və ən zə­if nöq­tə­lə­ri tez ta­pa bi­lir.

H.Ca­vid əsər­də­ki ha­di­sə­lə­ri Bağ­dad əra­zi­si­nə kö­çür­mək­lə Şər­qin dai­ma mü­ha­ri­bə­lər mey­da­nı ola bi­lə­cək me­sa­jı­nı ve­rir­di. Bu, H.Ca­vi­din ro­man­tik dü­şün­cə­sin­də olan geo­po­li­tik bir ha­di­sə­yə uzaq­gö­rən mü­na­si­bə­ti­n bə­dii ifa­də­si­dir. H.Ca­vid ro­man­tiz­min es­te­tik prin­sip­lə­ri­nə sa­diq qa­la­raq nə qə­dər göy­lər şai­ri, sə­ma şai­ri ol­sa da, döv­rün re­al ha­di­sə­lə­ri­ni ro­man­tik yük­sək­lik­dən mü­şa­hi­də et­mək qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik idi.

Şər­qin mü­ha­ri­bə­lər mey­da­nı­na çev­ril­mə­si re­al­lı­ğı, şüb­hə­siz, Şər­qin ma­lik ol­du­ğu ye­ral­tı və ye­rüs­tü sər­vət­lər­lə bağ­lı­dır. H.Ca­vid öz ro­man­tik dü­şün­cə­si ilə oxu­cu­la­rı­na bil­di­rir ki, nəfs, ta­mah, tor­pa­ğa ib­li­sa­nə mü­na­si­bət he­sa­bı­na in­san­la­rın içə­ri­sin­də ye­ni-ye­ni ib­lis­lər baş qal­dı­ra­caq və da­im Bağ­dad, Bağ­da­dət­ra­fı Şərq tor­paq­la­rı, qə­dim mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­ri mü­ha­ri­bə mey­da­nı­na çev­ri­lə­cək. İb­lis var-döv­lə­ti bol, el­mi ka­sad, cə­ha­lə­ti çox olan ye­ri mün­bit əda­vət məkanı bi­lə­rək mey­da­nı qan­la su­la­ya­caq.

Ro­man­tik əsər­də, adə­tən, mi­fo­lo­ji ob­ra­zın, ya­xud mi­fo­lo­ji bir ün­sü­rün iş­ti­ra­kı əsə­rin bə­dii ifa­də im­kan­la­rı­nı ar­tı­rır və ge­niş­lən­di­rir. Bu ob­raz və ün­sür­lər va­si­tə­si­lə ro­man­tik üs­lub özü­nü da­ha qa­ba­rıq for­ma­da tə­za­hür et­di­rir. Di­gər tə­rəf­dən də, re­al ha­di­sə­lə­rin ini­ka­sı və bu ha­di­sə­lə­rə sə­nət­kar ba­xı­şı da­ha möh­tə­şəm for­ma alır. Be­lə­lik­lə, mis­tik ob­ra­zın H.Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si­nə gə­li­şi və bu mis­tik ob­raz va­si­tə­si­lə re­al ha­di­sə­lə­rə ve­ri­lən qiy­mət ger­çək­li­yə olan cid­di mü­na­si­bə­tin əsa­sı olur.

Ab­dul­la Şai­qin “Ca­vi­din “İb­lis” nam hai­lə­si haq­qın­da duy­ğu­la­rım” mə­qa­lə­sin­də be­lə bir fi­kir var ki, əsər­də nə qə­dər ro­man­tik­lik ol­sa be­lə, bu ro­man­tik­li­yin, bu ro­man­tiz­min için­də bir rea­lizm var­dır. Bu mə­na­da H.Ca­vid Ab­dul­la Şai­qin de­di­yi ki­mi, ro­man­tizm cə­rə­ya­nın­dan is­ti­fa­də edə­rək döv­rün re­al ha­di­sə­lə­ri­ni da­ha düz­gün şə­kil­də əks et­di­rə bil­miş­dir. Ona gö­rə də nə qə­dər mü­ha­ri­bə­lər var, hə­min əsər də bir o qə­dər müa­sir ola­caq. Doğ­ru­dur, kül­li-kai­na­tın bir da­va­sı var: mü­ha­ri­bə­lər yox ol­sun. Ona gö­rə də de­yir­lər ki, za­man gə­lə­cək, tə­fək­kür və ka­mil­lik ila­hi sə­viy­yə­yə ça­ta­caq, in­san­la­rın dü­şün­cə tər­zi o qə­dər də­yi­şə­cək ki, on­lar si­lah­dan im­ti­na edə­cək. Dü­şün­cə­lə­rin sağ­lam­lı­ğı nöq­te­yi-nə­zə­rin­dən o ka­mil­lik mər­hə­lə­si hə­lə ki ar­zu­lar­da ya­şa­yır, in­san mü­ha­ri­bə­lər­dən, İb­lis­dən qur­tu­la bil­mir. Nə qə­dər mü­ha­ri­bə­lər var­sa, İb­lis də ola­caq, onun əməl­lə­ri­ni da­ha tə­sir­li şə­kil­də in­san­la­ra çat­dır­maq la­zım gə­lən­də H.Ca­vi­din “İb­lis” fa­ciə­si hə­yat və te­atr səh­nə­si­nə gə­lə­cək.

H.Ca­vid həm ya­şı­nın, təh­si­li­nin, həm də mü­ta­liə­si­nin və bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın elə bir ka­mil mər­hə­lə­sin­də bu əsə­ri yaz­mış­dır ki, bü­tün dün­ya ədə­biy­ya­tın­da­kı İb­lis­lə­ri köl­gə­də qoy­maq üçün in­sa­nın tək­cə teo­lo­ji-ya­ra­nış var­lı­ğı­nın bə­dii dər­ki onun İb­li­s obrazını bö­yü­də­rək da­ha əzə­mət­li gös­tər­mə­yə bəs edir­di. Qə­ri­bə­dir ki, İn­sa­nın xis­lə­tin­də­ki iki­ləş­mə həm də İb­lis­lə dost ol­ma­ğa, onun­la əl­bir fəa­liy­yət gös­tər­mə­yə yol açır. Azər­bay­can ro­man­tiz­min­də mis­tik bir ob­ra­zın ye­ni­dən di­ril­dil­mə­si və səh­nə­yə gə­ti­ril­mə­si yal­nız mi­fik dü­şün­cə­yə olan rəğ­bət his­si de­yil, həm də ic­ti­mai şə­rai­tin, ta­ri­xi zid­diy­yət­lə­rin, döv­rün re­al­lıq­la­rı­nın tə­si­ri idi. Əsər­də mi­fik dün­ya­nı, əsa­sən iki ob­raz – İb­lis və Mə­lək təm­sil edir­sə, re­al hə­ya­tı əks et­di­rən ob­raz­lar da ki­fa­yət qə­dər­dir: İx­ti­yar, Xa­vər, Va­sif, El­xan və baş­qa­la­rı. Re­al­lıq­lar içə­ri­sin­də İb­lis ki­mi bir ob­ra­zın baş qəh­rə­man sə­viy­yə­si­nə yük­səl­mə­si yal­nız ro­man­tizm məs­lə­yi­nə sa­hib olan bir sə­nət­ka­rın ya­ra­dı­cı­lıq qüd­rə­ti ilə müm­kün ola bi­lər­di.

İb­lis ob­ra­zı­nı sə­ciy­yə­lən­di­rən əsas xü­su­siy­yət­lər­dən bi­ri li­bas­də­yiş­mə ilə bağ­lı­dır. Li­bas­də­yiş­mə folk­lor­da ge­niş ya­yıl­mış mə­sə­lə­lər­dən­dir və şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tı nü­mu­nə­lə­rin­də apa­rı­cı mo­tiv­lər­dən sa­yı­lır. N.Gən­cə­vi ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da da bu mə­sə­lə­yə rast gə­li­rik: “İs­gən­dər­na­mə” poe­ma­sın­da qəh­rə­man­la­rın mü­əy­yən məq­səd­lə li­bas­la­rı­nın iki də­fə də­yiş­mə­si­nin şa­hi­di olu­ruq. Əv­vəl­cə məm­lə­kət­lə­ri fəth edən İs­gən­dər Nü­şa­bə ilə gö­rü­şə el­çi pal­ta­rın­da gə­lir, son­ra isə Çin hökm­da­rı İs­gən­dər­lə gö­rü­şən­də baş­qa li­bas ge­yi­nir. Hər iki və­ziy­yət ta­nın­ma­maq məq­sə­di da­şı­yır. Əl­bət­tə, bu, bir­ba­şa ro­man­tik əh­va­li-ru­hiy­yə ilə əla­qə­dar­dır. Əs­lin­də, H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da İb­li­sin öz qi­ya­fə­si­ni də­yiş­mə­si də ro­man­tik dü­şün­cə­nin nə­ti­cə­si­dir.

İs­gən­dər özü­nü el­çi­yə bən­zət­sə də, hökm­dar psi­xo­lo­gi­ya­sı onun ke­çib baş­da otur­ma­sı­na sə­bəb ol­muş­du və Nü­şa­bə də onu ta­nı­mış­dı. De­mə­li, İs­gən­də­rin hə­rə­kət­lə­rin­də hökm­dar­lı­ğın simp­tom­la­rı var­dı. İb­lis isə ye­ni li­ba­sı ilə özü­nü giz­lə­də bi­lir, am­ma onun da­xi­lin­də­ki çir­kin niy­yət­lə­ri tez bəl­li olur. Yə­ni nə qə­dər qı­lıq­lı, hiy­lə­gər ol­sa be­lə, gö­zü­nün ifa­də­sin­də­ki, hə­rə­kə­tin­də­ki ib­lis­lik onu ta­nı­dır və ən azı onun İb­lis ol­ma­sı ba­rə­də şüb­hə ya­ra­dır.

Qu­ra­nın “Ən-Nas” su­rə­sin­də de­yi­lir: “Mər­hə­mət­li və Rəhm­li Al­la­hın adı ilə! (Ya Pey­ğəm­bər!) De, pə­nah apa­rı­ram in­san­la­rın Rəb­bi­nə; İn­san­la­rın ix­ti­yar sa­hi­bi­nə; in­san­la­rın Al­la­hı­na; Vəs­və­sə ve­rən, (Al­la­hın adı çə­ki­lən­də isə qor­xu­sun­dan) qa­çıb giz­lə­nən şey­ta­nın şə­rin­dən! O şey­tan ki, in­san­la­rın ürək­lə­ri­nə vəs­və­sə sa­lır; (O şey­tan ki) cin­lər­dən də olur, in­san­lar­dan da! (Və ya o şey­tan is­tər in­san­lar­dan ol­sun, is­tər cin­lər­dən!”) Bu mə­na­da o, özü­nü nə qə­dər ta­nın­maz ha­la sal­sa da, xis­lə­tin­dən tez bəl­li olur.

İb­lis həm də mə­lək­dir; Al­la­hın ya­rat­dı­ğı ilk mə­lək. Al­lah onu öl­dür­mə­di, dər­ga­hın­dan qov­du. İb­li­sə sı­naq müd­də­ti ve­ri­lib. Öz mə­nə­viy­ya­tı ilə İn­san qa­lib gə­lə­cək, yox­sa İb­li­s? “İn­cil”də bu haq­da de­yi­lir: “İn­cil”in şərh­çi­si be­lə de­di: Al­lah cə­lal və kib­ri­ya pər­də­lə­ri­nin ge­ri­sin­dən ona vəhy edə­rək: “Ey İb­lis, sən mə­ni ta­nı­dın. Əgər sən mə­ni haq­qıy­la ta­nı­say­dın, iş­lə­rim­də mə­nə eti­raz et­mə­mək la­zım­lı­lı­ğı­nı bi­lər­din. Çün­ki mən özün­dən baş­qa ilah ol­ma­yan Al­la­ham. Et­di­yim şey­lə­rə gö­rə haqq-he­sab olun­ma­ram”.

İb­lis bi­rin­ci də­fə əsə­rin ikin­ci pər­də­sin­də xid­mət­çi gör­kə­min­də­dir. Onun xid­mət­çi qi­ya­fə­tin­də əsə­rə da­xil ol­ma­sı pyes­də təq­dim edi­lən mə­ka­na tam uy­ğun­dur: “Ərəb zöv­qü­nə uy­ğun süs­lü bir sa­lon... Qar­şı­da, sağ­da və sol­da bi­rər qa­pı və bir qaç pən­cə­rə... İb­lis xid­mət­çi ərəb qi­ya­fə­tin­də ötə­yi-bə­ri­yi dü­zəl­dir”. Re­mar­ka­da cə­mi­ üç cüm­lə ilə ve­ri­lən bu in­for­ma­si­ya və xü­su­si­lə İb­li­sin xid­mət­çi ərəb ge­yi­min­də gö­rün­mə­si onun nə­sə bir giz­li niy­yə­ti­nin ol­ma­sı­na işa­rə­dir.

Pye­sin ikin­ci pər­də­si­nə aid mə­kan – bə­zə­dil­miş sa­lon ərəb za­bi­ti İbn Yə­min­lə Rə­na­nın ni­ka­hı üçün nə­zər­də tu­tul­muş­dur. İbn Yə­min­lə İb­li­sin dia­lo­qu məhz bu mə­sə­lə üzə­rin­də da­vam edir:

İ b n Y ə m i n:

 (qar­şı­da­kı qa­pı­dan gə­lə­rək)

Ba­na baq, dur­ma, əzi­zim, ça­buq ol,

Dur­ma get, hay­dı, ima­mı ara-bul.

Söy­lə gəl­sin də ni­kah qıl­maq için.

İ b l i s:

Baş ça­vuş, zənn edə­rim, get­di də­min.

Am­ma mə­sə­lə bu­nun­la bit­mir. Ey­ni za­man­da xid­mət­çi ərəb qi­ya­fə­sin­də olan İb­lis baş­qa bir sir­ri də açır. Bu, İb­li­sin in­san­lar ara­sın­da­kı çox mə­sə­lə­lər­dən xə­bər­dar ol­ma­sı fak­tı­nı da təs­diq edir. Ey­ni za­man­da, qeyd et­mək la­zım­dır ki, İb­li­sin aç­dı­ğı sirr əsər­də­ki sü­je­tin in­ki­şaf mən­ti­qi­nə ta­ma­mi­lə uy­ğun­dur. Yə­ni Rə­na öz ata­sı­nın qa­ti­li­ni ax­ta­rır, amma bu qa­ti­lin İbn Yə­min ol­du­ğu­nu bil­mir. La­kin İb­li­sin di­li ilə de­yil­sə, İbn Yə­mi­nin baş­qa bir gü­na­hı da var:

İ b l i s:

Əm­rə bor­cum­dur ita­ət, hey­fa,

Onu məc­bur edə­məz­sin, zi­ra

Böy­lə bir cəb­ri hö­ku­mət duy­sa,

Çə­kə­cək­dir ba­şı­mız dür­lü bə­la.

Çün­ki var baş­qa gü­na­hın da sə­nin,

Or­du­ya, dev­lə­tə çıq­dın xa­in.

İ b n Y ə m i n:

(mü­tə­rəd­did, dip­lo­mat­ca bir tə­bəs­süm­lə)

İş­tə pək doğ­ru və mən­tiq­li ca­vab,

Sən və­kil ol, nə di­lər­sən, onu yap!

(gəl­di­yi qa­pı­dan çı­qar)

Bu dia­lo­qun so­nun­da İb­lis yal­qız qa­la­raq öz xis­lə­ti­ni nü­ma­yiş et­di­rir. Yə­ni xid­mət­çi­lik onun və­zi­fə­si de­yil, o da­ha çox məhv et­mə­yin, da­ğıt­ma­ğın us­ta­sı­dır:

İ b l i s:

(məğ­rur qəh­qə­hə ilə, yal­nız)

Əvət, İb­lis, o bö­yük sə­nət­kar

Həm ya­par, həm də yı­qar, qüd­rə­ti var.

Be­lə­lik­lə, xid­mət­çi ge­yi­mi onun xis­lə­ti­ni giz­lə­də bil­mir. Cə­miy­yət da­xi­lin­də bə­zi in­san­la­rın da mər­hə­mət­li söz­lə­ri­nin ar­xa­sın­da, mər­hə­mət­li fi­kir­lə­ri­nin al­tın­da ev yıx­maq, pis niy­yət­lə ya­şa­maq niy­yət­lə­ri­nin giz­lə­dil­mə­si var. Yə­ni İb­lis hər za­man ola­caq, öz bəd əməl­lə­ri ilə ya­şa­ya­caq. Əl­bət­tə ki, söh­bət in­sa­nın için­də­ki ib­lis­dən ge­dir.

İb­lis Ari­fin göz­lə­ri­nə müd­rik bir qo­ca ki­mi də gö­rü­nür. İb­lis müd­rik qo­ca si­ma­sın­da gö­rü­nən­də “Arif dal­ğın və si­nir­li bir tövr­lə kən­di al­nı­nı ni­şan edər, yaq­laş­maq­da olan İb­li­si gö­rün­cə şa­şı­rıb du­rur”. Əsə­rin əv­və­lin­də İb­lis­dən ta­pan­ça­nı qə­bul et­mə­yən Arif in­di ar­tıq özü­nü vur­maq is­tə­yir. De­mə­li, hiy­lə­gər İb­li­sin əsər­də ye­ni­dən pey­da ol­du­ğu za­man bu za­man­dır. Onun Ari­fə de­di­yi söz­lə­rin də mü­hüm əhə­miy­yə­ti var:

Aşiq­mi­sən, oğ­lum, aç da söy­lə,

Əl­bət, bu­lu­nur da bir və­si­lə.

(kən­di­nə işa­rət­lə)

Bir ça­rə arar şu pi­ri-hik­mət,

Var bən­də, əvət, bö­yük kə­ra­mət.

Mə­sə­lə bu­ra­sın­da­dır ki, yal­nız İb­lis özü­nü “pi­ri-hik­mət” ad­lan­dır­mır. Arif də ona “mür­şi­di-pir” de­yə mü­ra­ci­ət edir:

Ey mür­şi­di-pir, ina­yət ey­lə,

Əy­lən­mə bə­nim­lə sən də böy­lə.

Bir az son­ra isə Arif da­ha də­ri­nə ge­də­rək onu folk­lo­run mü­qəd­dəs Xı­zır ob­ra­zı ilə mü­qa­yi­sə edir:

Bir Xı­zır­mı, ya mə­lək­mi­sən sən?

Yal­nız bu­nu bil­mək is­tə­rim bən.

Be­lə­lik­lə, İb­lis öz çir­kin niy­yə­ti­nə ya­xın­la­şır və Ari­fə qa­lib gə­lir. Ye­nə də İb­li­sin qi­ya­fə­si də­yi­şir, am­ma niy­yə­ti də­yiş­mir. Mux­tar Ka­zı­moğ­lu ya­zır: “Diq­qət ye­ti­ril­sə, cə­hət­lər­dən bi­ri in­sa­nı də­yiş­di­rib şər əmə­lə qoş­maq is­tə­yən İb­li­sin özü­nün za­hi­rən də­yiş­mə­si, bö­yük us­ta­lıq­la cild­dən-cil­də gir­mə­si­dir. Bu mə­sə­lə­də də H.Ca­vid, tə­bii ki, mi­fo­lo­ji dü­şün­cə­yə əsas­la­nır. Ro­man­tik sə­nət­kar nə­zə­rə alır ki, mif­də de­mo­nik ob­raz­lar hər şe­yə qa­dir var­lıq­lar ki­mi təq­dim olu­nur”.

 H.Ca­vid həm də ir­fan tə­li­mi­ni özün­də for­ma­laş­dır­mış bir da­hi şəx­siy­yət idi. Ona gö­rə də o, öz ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da İn­sa­nı adi­ləş­dir­mir­, da­ha çox ka­mil­li­yə səs­lə­yir­di. İn­san hər şe­yə qa­dir­dir, çün­ki həq­qi-nur­dan zər­rə­si var! Sa­də­cə özü­nə, nəf­si­nə qa­lib gə­lən, İb­li­sə qa­lib gə­lə­cək, ka­mil olan “hu­ri-həq­dən” ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­yə­cək.

İn­san Tan­rı­nın şah əsə­ri­dir. Ta­le­yi­nin işıq­lı ol­ma­sı üçün in­san özü ilk ola­raq için­də­ki İb­li­sə ta­be ol­ma­ma­lı və nəf­si­nə, ki­nə, pa­xıl­lı­ğa qa­lib gə­lə­rək ət­ra­fı­na zə­rər ver­mə­mək üçün hər kə­si, hər xal­qı, hər mil­lə­ti sev­mə­yi ba­car­ma­lı­dır. İb­li­si için­dən qo­va bil­mək, ət­ra­fı­na ya­xın bu­rax­ma­maq ona qa­lib gəl­mək de­mək­dir.