SONA VƏLİYEVA
Şeirlə dramaturgiyanın yaradıcılıqdaxili bədii əlaqələri
1.2.1. Monoloq şeiri dramaturgiyaya yaxınlaşdıran
bədii vasitə kimi
Hüseyn Cavid öz əsərlərində ifadə etdiyi fikir və ideyalara uyğun poetik formanın müəyyənləşdirilməsində ustad sənətkardır. Həmçinin bu formalar süni şəkildə yaradılmış qəliblər deyil. Ona görə ki, H.Caviddə təlqin edilən ideya formanı öz arxasınca apara bilir. Bu baxımdan sənətkarın monoloq səpkili “Qoca bir türkün vəsiyyəti”, “Niçin!?”, “Sevinmə, gülmə, quzum” şeirləri çox səciyyəvidir.
“Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeiri həm məzmununa, həm də formasına görə nadir poetik nümunələrdəndir. “Mən” və dünya, “mən” və vətən, “mən” və millət – bütün bunlar romantik lirikanın təsadüfi xarakter daşıyan əhvali-ruhiyyəsi deyil. Bu cəhət romantik şeiri realist şeirdən fərqləndirən ən bariz əlamət və xüsusiyyətdir” (69, 41).
“Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeiri ahənginə və ritminə görə son dərəcə ağır, ləngərli bir şeirdir. Bu ağırlıq, ləngərlilik isə birbaşa şeirdə ifadə olunan düşüncə tərzi ilə bağlıdır. Yəni ritm və ahəng şeirdə ifadə edilən ideya ilə həmahəngdir. Bəndlərdəki misraların kifayət qədər uzun olması da məhz elə həmin düşüncənin, diqqətə çatdırılan ideyanın nəticəsidir:
Yavrularım! Ey ömrümü şənləndirən, güldürən,
Alnı açıq oğullarım, gözəl, yosma qızlarım,
Bir qayəsiz uçurum var, ayrılmıyor önümdən,
Ömrüm vəfa etməz bana, bəlkə, pək az yaşarım (28, 153).
Qoca türkün “yavrularım” müraciəti ilə başlanan monoloqu səmimiyyətin və doğmalığın ifadəsidir. Əlavə etmək olar ki, bu müraciət “Qız məktəbində” şeirindəki “yavrum” ifadəsini yada salır. Qoca türkün bütün oğullara və qızlara səslənərək qarşıda bir uçurumun olduğunu bildirməsi müəllifin təəssübkeşliyindən xəbər verir. Eyni zamanda şairin sözlərində ciddi bir narahatlıq da ifadə olunmuşdur:
Artıq bana dar gəliyor həp şu əngin üfüqlər,
Sanki ruhum qanadlanıb şimdi pərran olacaq.
Qarşımızda yanğın kibi görünən al şəfəqlər,
Ehtimal ki, yarınki gün bəni sönmüş bulacaq.
Əcəl güclü, bən gücsüzüm, kimsə ondan qurtulmaz,
Toplaşınız, vardır sizə bir qaç sözüm, dinləyin.
Getməliyim, vəsiyyətsiz ölsəm, ruhum şad olmaz,
Qulaq verin sözlərimə, birər-birər bəlləyin (28, 153).
Qoca türk son dərəcə müdrikdir, dünyagörmüş bir adamdır, gəlimli-gedimli dünyanın gərdişindən xəbərdardır. Ona görə də türk övladlarına gələcək haqqında danışmaq istəyir və bunu özünün müqəddəs borcu bilir. O, bu əqidədədir ki, bildiklərini danışmasa, özünü heç vaxt bağışlamayacaq.
Digər tərəfdən, “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeiri monoloq formasında olduğu üçün orada ifadə olunan fikirlərə inamı da artırır. Akademik İsa Həbibbəyli yazır: “Monoloq və dialoqlardan təşkil olunan dramaturgiyaya dərin marağı onu Cavid yaradıcılığı üçün doğmalaşdırmışdır” (98, 139). Məhz bu doğmalığın nəticəsidir ki, romantik lirikada başlanan monoloqlar bir müddət sonra H.Cavid dramaturgiyasında yeni mərhələyə daxil oldu.
H.Cavidin əzəmətli obrazlarından olan qoca türkün ilk sözləri sevgi ilə bağlıdır:
İlk istəyim: hiç bir zaman sevgidən əl çəkməyin,
İnsan oğlu sevgi için yaradılmış, doğmuşdur.
Yer yüzünü qardaş bilin, insan qanı tökməyin,
Bu dünyada bir qaşıq su çoq zalımlar boğmuşdur (28, 153).
Qoca türk sevginin böyüklüyündən, onun insanı həyata bağlamaq gücündən söhbət açır. H.Cavidin şeirlərində “lirik-romantik pafos, müəyyən fəlsəfi ovqat, duyğuların incə boyalarla təqdimi, yüksək şeiriyyət aparıcı keyfiyyətlərdəndir” (103, 53). Bu mənada, qoca türkün insanın məhz sevgi üçün yaradılması fikri isə yalnız şair sözü yox, həm də filosoflara məxsus müdrik kəlamdır.
Məhəbbət mövzusu, sevgi aşılamaq, eşqi vəsiyyət etmək çox vacib məsləhət və nəsihətlərdəndir. Ümumiyyətlə, sevgi dünyanın yaranışından bəri mövcuddur. Bu, hədislərdə də var: “Yer kürəsi duaların üstündə bərqərar olunub”. Sevgi də duadır. Yəni insanın içindən gələn sevgi Yaradanın qarşısında mövcud olduğu təbiətə, yerləşdiyi məkana – vətəninə, cəmiyyətinə olan hiss və münasibətdir. Yaradan dünyanı bəşəriyyətə sevgi ilə yaradıb. Ən başlıcası – H.Cavidin şeirinin əvvəlində də, sonunda da Yaradana sevgi tərənnüm olunur. Sevgi Allahın göndərdiyi ən ali hisslərdəndir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, H.Cavidin “Niçin!?” şeiri də sevgi haqqında monoloqdur. Lirik qəhrəman sanki özünə üz tutaraq eşqə düşməsinin səbəblərini arayır:
Bən niçin məsti-eşqi-yar oldum?
Bu nə xülya ki, bən düçar oldum?
Bən niçin böylə dilfikar oldum?
Niyə məftuni-zülfi-tar oldum?
Niyə bədbəxti-ruzigar oldum? (28, 125)
Romantik qəhrəman öz monoloqunda yarın eşqindən məst olmasını, sanki bir xülya içərisinə düşməsini, bədbəxt bir günə qalmasını özünə suallar şəklində bildirir. Əslində, bu suallar romantik qəhrəmanın ruhi vəziyyətini inikas etdirir, qəhrəman bunlara düçar olmağının peşmanlığını yaşamır. Şeirin ikinci bəndində romantik qəhrəmanın əvvəllər daha bəxtiyar olmasını söyləməsi yenə peşmanlıqdan bəhs etməsi demək deyil:
Mərhəmətsiz mələk, ədalı gözəl;
Gör nələr yapdı bir visalə bədəl!
Yeni gülmək dilərdi şəmsi-əməl,
A...h pək bəxtiyar idim əvvəl...
Bən niçin məsti-eşqi-yar oldum? (28, 156)
“Niçin!?” şeirinin üçüncü bəndi sevgi peşmanlığı barədə ehtimallara birdəfəlik son qoyur. Tamamilə aydınlaşır ki, romantik qəhrəman öz monoloqu ilə sevgidə dözümlü olduğunu bir daha sübut edir:
Sevərim... Son nəfəsdə inlərkən
Yenə atmam o nazlı dilbəri bən.
O gözəl gözlər, a...h o qönçə dəhən,
Çıqmıyor bir dəqiqə fikrimdən,
Bu nə xülya ki, bən düçar oldum? (28, 156)
“Niçin!?” şeiri ilə bağlı maraqlı bir cəhət şeirin son dərəcə orijinal quruluşudur. Qeyd etdiyimiz kimi, H.Cavid poeziyasında irəli sürülən fikir və ideya həmin fikir və ideyaya uyğun poetik quruluşu müəyyənləşdirir. “Niçin!?” şeirində romantik sənətkar beş misradan ibarət birinci bəndin sual qoyulmuş hər misrasını digər bəndlərin son misrası kimi təkrar etmişdir:
Səhər aşiq o nurun ismətinə,
Bayılır pənbə gül təravətinə,
Cümlə heyran ikən nəzakətinə,
Uyar-uymaz onun məhəbbətinə,
Bən niçin böylə dilfikar oldum?
Hər gönül bağlı bir vəfakarə,
Arıyor dərdi-eşqə bir çarə.
Bən niçin böylə qaldım avarə?
Niçin uydum o çeşmi-səhharə?
Niyə məftuni-zülfi-tar oldum?
Nə olur? Beş dəqiqə ləbbərləb,
Yaşasaydıq onunla məsti-tərəb;
Of, bilməm ki... Mərhəmət, ya Rəb!
Bəni qəhr etdi iztirabü təəb,
İştə! Bədbəxti-ruzigar oldum (28, 126-127).
H.Cavidin “Niçin!?” şeiri “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeirində irəli sürülən sevgi barədəki nəsihətin orijinal davamıdır. “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeirinin başqa bir bəndi isə kin-küdurətə qarşı çevrilmişdir:
...Kimsəyə kin bağlamıyın, yigit olun, mərd olun,
Vicdanınız elmas kibi nur saçaraq parlasın.
Qonum-qomşu, yaqın-uzaq hər kəslə həmdərd olun,
Qırıq gönülləri yapın, bıraqmıyın sızlasın (28, 153).
Bu bənddə kinli olmamaq fikri aşılanır. Ən düzü də budur ki, insanı öz qəzəbi daha tez məhv edir. İnsanı sarsıdan, xəstəliyə düçar edən də onun öz içindəki qəzəbdir. H.Cavid istəyir ki, insanın təfəkkürünün, düşüncəsinin, rəhminin və qayğısının sonu olmasın. Heç kim içində kin saxlamasın. Kin olmasa, insanın təfəkkürü və imanı yerində olacaq, bütün məsələlərə vicdanla yanaşacaq:
Zülmə hərgiz yaqlaşmıyın, doğru yoldan şaşmıyın,
Tanrı haqdır, haqqı sevər, ədalətdən xoşlanır.
Yaltaqlığa imrənməyin, kibrə hiç yanaşmıyın,
Öz haqqını bilməyənlər ən sonunda daşlanır.
Arslan kibi cəsur olun, fəqət haqsız çıqmayın,
Haqsızlığa qarşı qoyun, bıraqmayın şımarsın.
Zalımları, cəlladları çeynəyin, hiç qorqmayın,
Türk milləti, görülməmiş, boyun büksün, yalvarsın (28, 154).
Əksər insani keyfiyyətlər vicdanlı olmaqla bağlıdır, vicdan həyatın həqiqət meyarına çevrilməlidir. Ədalətli olmaq, məsələlərə düzgün yanaşa bilmək, olanlara düzgün münasibət bəsləmək – bunlar insanın varlığı deməkdir. Tanrını tanımaq, haqq yolunda olmaq insanı ucaldar. İnsan öz şərəf və ləyaqətini itirəndə yaltaqlıq edir. Qoca türkün vəsiyyətində deyilir ki, yaltaq olmayın, öz haqqınızı da ədalətlə tələb etməyi bacarın. İnsan zülmə boyun əyməməlidir. Eyni zamanda aslan kimi cəsur olmaq da insanın haqqıdır. Türk milləti həmişə haqsızlığa qarşı cəsarətini nümayiş etdirməyi bacarmalıdır.
“Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeirində zalımlara, cəlladlara qarşı amansız olmaqla yanaşı, insanların düçar olduğu fəlakətlərə sevinməmək fikri də təlqin edilir. Bu baxımdan H.Cavidin monoloq formasında yazılan “Sevinmə, gülmə, quzum!..” şeiri də məhz yuxarıda haqqında danışdığımız belə ideyalarla həmahəngdir. Şeirin həm başlığında, həm də başlığa uyğun olaraq birinci misrasında “quzum” ifadəsinin işlənməsi səmimiyyətin ifadəsi kimi başa düşülməlidir:
Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;
Bu hal, əvət, eyni bir şey deyil, sevinmə, saqın!
Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,
Toqunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.
İnan ki, bir acı söz, bir baqış, bir incə gülüş
Kədərli, sıtmalı bir qəlbi tırmalar, yaralar.
O qəlb avunsa da, aldanma, incinib küsmüş,
Sağalmaz iştə o, yıllar keçər də həp sızlar.
Toqunma, ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün
Qızar, həmən gücənib intiqam alır səndən.
Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!
Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!.. (28, 77)
H.Cavid müdrik filosof kimi öz şeiri ilə insanlıq dərsi tədris edir, şeirləri ilə türk övladına tərbiyə verir. Kimsənin fəlakətinə sevinmək olmaz, çünki bu gün birinin başına gələn faciə sabah başqasının, hətta onun özünün də başına gələ bilər. İnsanın acınacaqlı halını anlamaq üçün hər bir şəxs özünü o insanın yerində hiss etməyi bacarmalıdır. Şair bir ümumiləşmə apararaq yazır ki, bir qəlb inciyib küsübsə, ovunsa belə, illər keçsə belə, həmişə sızlar. Sənin acı sözünün, ögey münasibətinin yeri həmişə sızlaya bilər, ona görə də heç kəsin qəlbinə toxunma. Dünya belədir ki, bu gün ağlayan sabah gülə bilər, sabah gülən haçansa ağlaya bilər.
H.Cavid “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeirində türk övladının və türk ellərinin böyüklüyündən, ucalığından söhbət açır:
...Baq! Şu yanda gülümsüyən yeni doğmuş ay nədir?
Şəfəqlərin doğurduğu bir qızdır ki, hər yerdə
Türk adını elan için bir səmavi aynədir,
İştə! Bizim tariximiz… həm yerdə, həm göylərdə (28, 154).
Bunlar türkün böyüklüyünü, əzəmətini ifadə edən misralardır. Bayrağında ay-ulduz işarəsi olan türk göy türküdür. Ay doğdumu, o dəm türkün ucalığı, əbədiliyi görünür, ona görə ki bu, “Türk adını elan için bir səmavi aynədir” (28, 154).
Türk İlahinin sevdiyi bir millətdir. H.Cavid demək istəyir ki, ey türk, sən böyüksən, Tanrının göndərdiyi millətsən:
...Ey sevgili quzularım! Sizdən bən ayrılırkən,
Bəndən sizə son vəsiyyət: hərgiz məhzun olmayın.
Vicdanımla, namusumla yaşar, haqqı bilirkən,
Güclükmü var himmətinə qavuşmaqda Tanrının!?
Namus, vicdan insanlarda iki böyük qanatdır,
Onlar ilə Adəm oğlu yüksək göylərdən aşar.
Namus, vicdan bizlər için daimi bir həyatdır,
Türk eli həp o hiss için doğmuş, onunla yaşar (28, 154).
Qoca türk yenə də xatırladır ki, bir gün gələn bir gün də gedəcək. Türk deyir ki, ömrün başa vurulmasında, dünyanı dəyişməyimdə narahat olmadığım bir məsələ var ki, bu da mənim vicdanla, namusla yaşamağımdır. Mən bunu bütün insanlığa tövsiyə edirəm. Mən gedərəmsə, sizin başınızı uca edəcək əməllərim qalar. Buna görə də kədərlənməyə dəyməz.
Kim və ya hansı millət olur-olsun, namus, vicdan qoşa qanad kimi onun həyatını və bütün fəaliyyətini əhatə etməlidir. Həm namuslu, həm vicdanlı olmaq tövsiyəsi, məna yükü şeirin sanbalını xeyli artırır. Namus məsələsinin içində iman və vətənə, insanlara, cəmiyyətə kiçik sövdədən tutmuş böyük münasibətlərə qədər çox şey var. Qoca türk deyir ki, bu iki qanadınla – namus və vicdanla həyat və fəaliyyətin içərisinə girsən, uğur və halallıq qazanarsan.
...Bir millətin tarixidir kökü, yurdu, yuvası,
Tarixiniz baş ucundan hərgiz əskik olmasın.
Altay dağı, Makan çölü, həm də Yasın ovası
Birər aydın səhifədir, hər türk gərək anlasın (28, 154).
Südü təmiz, əsil oğul bilməzmi ki, əcdadı
Nasıl doğub yaşamışlar, nə ərliklər etmişlər.
Bilməli ki, tez məhv edər zaman nankor evladı,
Öz nəslini unutanlar çoqdan sönüb getmişlər.
Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir,
Köksüz ağac çabuq qurur, çiçək açmaz, bar verməz.
Baqın, görün tarixiniz sizə nələr göstərir,
Həp şərəf, həp böyüklükdür, ancaq şaşılar görməz (28, 154-155).
Qoca türk vəsiyyət edir ki, hər millət öz soyuna, kökünə sahib çıxmalıdır. O, gələcək nəsillərin kimin övladları olduqlarını, soykökünü, tarixini unutmamağı tapşırır. H.Cavidin misralarında “Keçmişi öyrənmədən gələcəyə getmək olmaz” fikri öz təsdiqini tapıb.
Şeirdə adları çəkilən Altay dağı, Makan çölü, Yasın ovasına gəldikdə isə, H.Cavidin özü onlara izah verərək yazır ki, “Bu yerlərin hər üçü türk tarixi-ümumisincə böyük bir əhəmiyyətə haizdir” (28, 154). Həmin qeydin özü də “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeirinin ideyasının açılmasına xidmət göstərir. Öz əcdadını tanımaq və onunla fəxr etmək ideyası şeirin bəndlərini və misralarını bir-birinə bağlayan əsas qayədir. Romantik sənətkarın şeirdə “ot kökü üstündə bitər” atalar sözünə işarəsi də məhz bununla bağlıdır.
...Mərd atalar yigitlikdə nam almamış yalınız,
Ta əskidən onlarda var elm, hikmət həvəsi.
Günəş kibi tarixləri parlatıyor, baqsanız,
Səmərqəndin darülfünunları, rəsədxanəsi.
Əvət, arslan yavrularım! Türk eli həp şanlıdır,
Elmas kibi ləkəsizdir, saqın, qafil olmayın.
Əsr, iyirminci əsrdir! Vəzifəsi pək ağır…
Arş iləri!
Qomşular yol aldı, geri qalmayın! (28, 155)
Mərd atalarımızın igidliyini öyrənin, daim onların elm, hikmət həvəsində olmalarından məmnunluq duyun. H.Cavid irəli sürdüyü fikirlərin davamı kimi Səmərqəndin darülfünunundan, rəsədxanalarından söz açır. Altay, Makan, Yasın və Səmərqənd – bunlar türk dünyasının sərhədlərinin böyüklüyünə işarədir. H.Cavidə görə, elm, mədəniyyət qəhrəmanlıqdan da ucadır. Bu fikir onun “İblis” əsərində Vasifin də dilindən verilmişdir:
Turana qılıncdan daha kəskin ulu qüvvət –
Yalnız mədəniyyət, mədəniyyət, mədəniyyət... (29, 30)
Qoca türkün vəsiyyəti bu fikirlərlə bitir ki, əsr XX əsrdir və bu zamanın tələbləri daha böyükdür. Qoca, türk övladlarını geri qalmamağa, inkişafa doğru çağırır. Övladlarını elm öyrənməyə, yeniliklərə can atmağa və tərəqqidən bəhrələnib irəliləməyə səsləyir.
rn