SONA VƏLİYEVA
N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” poemasında əfsanə romantik metodun qaynağı kimi
Azərbaycan xalqı öz tarixi keçmişi ilə yanaşı, uzun əsrlər boyu formalaşan və tükənməz sərvətə çevrilən folklor irsi ilə də öyünməyə haqlıdır. Bu folklor irsinin dastan, nağıl, bayatı, atalar sözü, tapmaca kimi nümunələri həm özlərində ifadə etdikləri məna yükünə, həm də insanlara müsbət təsirinə görə həmişəyaşar bir irsdir. O sıradan əfsanələr, miflər də xalqların mənəvi zənginliyinin təzahürüdür. Digər folklor janrları ilə müqayisədə əfsanələr və miflər şirin və əlçatmaz bir dünya kimi insanlara həmişə maraqlı olub. Əsatirlərdə hansı həqiqətlərin gizləndiyini öyrənmək yalnız sıravi adamlar üçün deyil, elm, sənət adamları üçün də ciddi əhəmiyyət daşıyıb.
Şifahi ədəbiyyat xalq tərəfindən yaradıldığına görə bir çox reallıqları əks etdirir. Onu yaradan xalqdır, yəni yaradıcının konkret kim olduğu bəlli olmasa da, hər halda, uzaq keçmişdə yaşayan bizlərdən biridir. Xalq şifahi ədəbiyyat nümunələrində görmək istədiklərini ifadə edəndə yenə həyat həqiqətlərinə söykənmiş olur. Amma əfsanələrdə real gerçəkliyin faktlarından daha çox, insan xəyalının yaratdıqları təcəssümünü tapır. İnsanlarda əfsanələrə olan marağın və meylin bir səbəbi də xəyalın yaratdığı hadisələrin kifayət qədər cəlbedici olmasıdır.
Əfsanələrin özündə gizli və inanılmaz həqiqətlə yanaşı, ilahilik var. Əfsanə və əsatirlər mətnin dərin qatlarında ilahi duyğuları gizlədir, qoruyub saxlayır. Əsatirlərdə gizlənən sirrin dərinliyində həqiqətin nuru həmişə bizi özünə çəkir. Yunan əsatirləri də, qədim türk əfsanə və əsatirləri də məhz belədir.
Əfsanələrdə ruhsal duyğular – irfanilik, ruhanilik ana xətt kimi keçdiyi üçün daha sirli nümunələr sayılırlar. Görünür, Azərbaycan, həmçinin dünya ədəbiyyatı və mədəniyyətinin görkəmli simalarından olan Nizami Gəncəvi də hikmətlə dolu, elmlə zəngin bir düşüncə sahibi olduğuna, ilahi elmləri gözəl bildiyinə, bu hikmət və elmin fonunda “şeyx” adı qazandığına görə əfsanələrə rəğbət bəsləmiş, onları bədii yaradıcılığın mənbəyinə çevirmişdir. Əsatirə, mifə müraciət etmək, bədii yaradıcılıq prosesində ona yeni ömür bəxş etmək şairin böyüklüyünü göstərir. Nizaminin folklorla əlaqələri barədə müəyyən tədqiqatlar da aparılmışdır (7; 110; 156).
Nizami Gəncəvinin tarixi mövzuda qələmə aldığı “Xosrov və Şirin”, “Yeddi gözəl”, “İsgəndərnamə” əsərləri ilə əfsanə əsasında yazılan “Leyli və Məcnun” poemasının müqayisəsi tarixi həqiqətlə əfsanə arasında müəyyən paralellər aparmağa, eyni zamanda fərqlilikləri aşkara çıxarmağa imkan verir. N.Gəncəvi yaradıcılığında reallıqla əfsanə düşüncəsinin paralelliyi onun böyüklüyünün, dahiliyinin ifadəsidir. Xosrov, Bəhram, İsgəndər tarixi şəxsiyyətlər olsalar belə, onlar haqqında da kifayət qədər rəvayətlərin olduğu halda, N.Gəncəvi yenə tarixi həqiqətlərə əsaslanmışdır. “Leyli və Məcnun”da isə əfsanəyə üstünlük vermişdir. Bunun başlıca səbəbi mövzu ilə bağlıdır. Dahi sənətkar məhəbbət mövzusunda yazılan bir əsərin məhz əfsanəyə əsaslanaraq qələmə alınmasını daha məqsədəuyğun hesab etmişdir. Eyni zamanda insan tərbiyəsinin məhəbbət mövzusu vasitəsilə həyata keçirilməsi daha əhəmiyyətli bir məsələ idi. Bu mənada akademik Teymur Kərimli yazır: “Leyli və Məcnun”da qəhrəmanların bir şəxsiyyət kimi tərbiyəsinə həsr olunmuş beytlər daha çox və sanballıdır” (123, 196).
Qəhrəmanlıq həyati bir dəyərdir, həyatda qazanılandır. Hökmdar və qəhrəman olmaq birbaşa gerçəkliyə, cəmiyyətə, xalqa bağlı məsələdir. Məhəbbət isə ilahi bir nemətdir, möcüzəli, əsrarəngiz duyğuların təcəssümüdür. Məhəbbət mövzusunun özündə ilahi dəyər, ilahi nur var. Məhəbbət İlahidən verilən, göndərilən bir hiss kimi ruhun qidasına çevrildiyinə və qəlb hadisəsi olduğuna görə əfsanədə təcəssüm olunan xüsusiyyətlərlə tam uyğunluq təşkil edir.
Məhəbbət əfsanəsi Allahın verdiyi dəyər olduğu üçün yaşayır və yaşayacaq. Min illər bundan əvvəl mövcud olan əfsanə min illər bundan sonra da qorunub saxlanılacaq. Əfsanənin qəhrəmanı seçilən, Tanrı tərəfindən xüsusi tapşırılan, ilahi dərkin yolunda çətinliklərə qadir, fərqli, mükəmməl şəxsdir.
Bir həqiqət var ki, ən böyük tarixi şəxsiyyət olan hökmdarlar döyüşləri ilə tarixdə o qədər qalmasalar da, şifahi xalq ədəbiyyatının qəhrəmanına çevriləndə xalqın yaddaşına əbədi olaraq köçüblər. Şah İsmayıl, Şah Abbas kimi hökmdarlar fəaliyyətləri və xalqa sevgiləri ilə əfsanələşəndə, şifahi xalq ədəbiyyatının obrazı olanda, xeyirxah hadisələrin arzulanan qəhrəmanı kimi görünəndə daha da şöhrət qazanıblar. Bu da elə şifahi xalq ədəbiyyatının, yaxud da əfsanədirsə, əfsanənin sirridir. Yolumuza işıq tutaraq gizli qatlardakı həqiqəti dərk etməyə məhz əfsanələrdəki ilahilik və irfanilik imkan yaradır.
N.Gəncəvi yaradıcılığının əsasında romantik metod dayanır. Romantik düşüncə tərzi, gələcəyə romantik baxış, yüksək və bəlağətli tərənnüm, qanadlı təsvirlər, ideal qəhrəman yaratmaq təşəbbüsü – bütün bunlar onun yaradıcılığının aparıcı istiqamətləridir. N.Gəncəvi məhz elə bunlarla da yaşadığı XII əsr mühitini, o dövrün hadisələrini dərindən dərk etmiş, eyni zamanda İlahinin güc və qüdrətinə inamını əks etdirmişdir. Əgər Nizami məhəbbət mövzusunda bir əsər yazarkən dövrünün bir qadınını, qızını seçib bir hökmdarla evləndirsəydi, onda bu o qədər də təsirli olmayacaqdı. Belə bir inikas Bəhramın müxtəlif ölkələrdən gətirilən qızlarla evlənməsindən uzağa gedə bilməzdi. N.Gəncəvi “Leyli və Məcnun” əfsanəsini mövzu kimi seçdi və bu, onun mənsub olduğu romantik metodun bütün tələblərinə cavab verdi.
N.Gəncəvinin məsnəviyə müraciəti də romantik metodun tələblərinə uyğun gəlirdi. “Leyli və Məcnun”da və digər poemalarında əks olunan geniş epik təsvirləri qəzəl və qəsidələrə sığışdırmaq mümkün deyildi. “Nizami epik şeirin təbiətinə uyğun olaraq əsatir və əfsanələrdən geniş istifadə etmişdir” (111, 68). Məsnəvilərdəki hər beytin ayrıca qafiyələnməsi maraqlı süjet qurmağın da əsası oldu. Məsnəvi N.Gəncəvinin öz fikirlərini daha geniş şəkildə, həm də bir növ xəlqi-nağılvarı formada ifadə etməyə şərait yaratdı. Bu nağılvarılıq əsərə dolğunluq gətirməklə bərabər, əsərin rahat oxunmasına da müsbət təsir göstərdi.
“Leyli və Məcnun” əsərində qızla oğlanın – Leyli ilə Məcnunun bir-birinə olan məhəbbətindən bəhs olunur. Əsərin ideyasına gəldikdə isə, bu poemanı oğlanın qıza sevgisi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Leyli və Məcnunun məhəbbəti iki canda insaniləşən vahid ruhun simvoludur. Bu məhəbbətin möhtəşəmliyini, bu ruhun müqəddəsliyini təcəssüm etdirmək üçün əsas vasitə məhz əfsanə olmalı idi. Əfsanə motivi iki gəncin sevgisinin həm ilahiliyini, həm də ecazkarlığını təmin etmiş oldu.
Məcnun əfsanəvi bir qəhrəman, irfani bir eşq sahibidir. Məcnun ilahi eşqin təsdiqi üçün, həqiqətin dərki üçün dünyaya gəlmişdi. Nə qədər ki o, Məcnun deyil, Qeysdir, onun məcnunluq zirvəsinə yetişməsinə hələ xeyli zaman var və Qeys İlahi məhəbbətə çatmaq üçün bir sıra mərhələlərdən keçməlidir. Qeysin məktəbdə olan məhəbbəti sadəcə Leyliyə olan məhəbbətdir, bu hələ böyük eşq deyil. Onun böyük bir eşqə çevrilməsi üçün Məcnun cəfalara qatlaşmalı, əziyyətlər çəkməli, bir növ bu sevgini tam dərk etməlidir. Əgər N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun”dan əvvəl qələmə aldığı “Xosrov və Şirin” əsərini xatırlamış olsaq, oradakı açıq-saçıq səhnələri yada salsaq, belə bir tam qənaət hasil olar ki, Xosrovla Şirinin məhəbbəti real, iki hökmdarın bir-birinə olan məhəbbətidir. N.Gəncəvi özü “Xosrov və Şirin”i “Həvəsnamə” adlandırır. “Leyli və Məcnun”da isə reallıqdan kənar irfani bir eşq var. “Leyli və Məcnun”da bir-birinə yaxınlaşmadan yaşanan BÖYÜK eşq var. Bu, N.Gəncəvinin eşqi əlçatmaz kimi görmək idealından irəli gəlir. Məhz belə bir idealın nəticəsidir ki, əfsanə qəhrəmanı olan Leyli Şərqin hökmdar qadını olan Şirini xeyli üstələyir.
“Leyli və Məcnun”u yazan Nizaminin özü də sanki İlahi bir eşqin Məcnunudur. Ehtimal ki, Nizami “Leyli və Məcnun”da özünün Tanrıya olan eşqini ifadə etməyə kifayət qədər nail ola bilib. Çünki “Eşqdir mehrabı uca göylərin, eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin” düşüncəsinə sadiq qalan böyük sənətkarı Tanrı eşqindən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil.
Məcnunda Allahı sevməklə bərabər, onun yaratdıqlarını da sevmək, həmişə onlara qarşı mərhəmətli olmaq duyğusu var. Tanrının yaratdığı hər şeyi sevmək – bu artıq irfaniliyin ən böyük dəyəridir. Məcnun ahuları və maralı ovçu torundan xilas edir. O, ahuların azadlığı naminə ovçuya bu sözləri deyir:
[Məcnun] dedi: – ovçuluq adətinə görə,
Nəyin varsa, sənə qonağam.
Toru ahuların üstündən götür!
Bu bir neçə heyvanı azad elə!
Nə üçün heyvanı candan edirsən [öldürürsən]?
Axı hər yaranmışın bir canı var! (94, 119)
Maralın da xilasında Məcnun çox rəhmlidir:
Tora bir maral düşmüş,
Boynunu kəndir qılıncına vermişdi,
O gülrəng maralın üstünə
Ovçu qızmış aslan kimi cumurdu ki,
Günahsızın qanını axıtsın.
Qan içən ki belə oldu, o nə edə bilərdi?
Məcnun ovçunun yanına çatan kimi
Qahalanın neştəri kimi dilini açdı,
[Dedi:] – Ey zalımların iti kimi acizi tutan!
Acizlərin üstündən toru götür.
Qoy bu tora düşmüş əsir
Bir-iki gün şad yaşasın! (94, 121)
Məcnun bu nəcib hərəkətləri ilə Allahın yaratdıqlarına mərhəmətli olmağı tövsiyə edir. O, ətrafda, təbiətdə nə varsa, onların hamısına sevgi ilə yanaşır. Məcnun özündə N.Gəncəvinin belə bir fəlsəfi fikrini təcəssüm etdirir ki, Tanrı yaratdığı nə varsa, sevilməlidir. Əks təqdirdə, o, Məcnun olmazdı.
Niyə Məcnun ovçunun toruna düşmüş heyvanları ölümdən xilas edir? Niyə “Ovçuluq adətinə görə, nəyin varsa, sənə qonağam” (94, 119) – deyən Məcnun ahuları və maralı onların dəyərini ödəməklə azadlığa buraxdırır? Çünki o, maddiyyat üçün çöllərə düşməyib. Məcnunun öz dünyası var, o dünyada ən böyük var-dövlət, sərvət mənəviyyatdır, eşqdir. O, Məcnundu, İlahi eşq axtarışındadır. Onu çöllərə salan məhəbbətə qovuşmaq üçün deyil. Professor Ramazan Qafarlı yazır: “Nizamiyə qədərki bütün “Leyli və Məcnun” əhvalatlarında məhəbbət ehtiras, maraq və həvəslə bünövrəsi qoyulan, daha doğrusu, asanlıqla nifrətə çevrilən keçici hal kimi təqdim edilir. Əsl məcnunluq məhz dünyaya Nizamidən miras qalmışdır” (125, 58).
N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” əsəri əfsanə motivləri əsasında yazılsa da, poemaya əfsanəvi düşüncə tərzi hakim kəsilsə də, əsərdə reallıqlar da var. Amma bu reallıqlar məhəbbətin əfsanəvi gücünü ifadə etməyə yönəldilmişdir. “Atasının Məcnunu Kəbəyə aparması” (94, 79-81) və “Qarının Məcnunu Leylinin evinə aparması” (94, 126-128) fəsilləri bu fikri tamamilə təsdiq edir.
Məcnun əsl eşq məqamına çatmaq üçün bir çox çətinlikləri aşmalı və mərhələləri keçməlidir. Atası Məcnunun divanəliyi üçün çarə qapısının Kəbə olduğu fikrinə gələndən sonra onu “Yerin və göyün mehrabı” (94, 79) olan Kəbəyə aparır. Bu, real bir gedişdir və Kəbəyə çatanda atası ona məsləhət görür ki, “divanəlikdən düz yola gəlməyin üçün Allahdan rəhm və nicat istə. Allaha yalvar ki, səni eşq bəlasından xilas etsin”. Məcnun isə “eşq” sözünü eşidən kimi yerindən sıçrayır, əvvəl ağlayıb, sonra gülür. Məcnunun Məkkəyə real gedişinin davamı isə son dərəcə gözlənilməzdir:
Deyirlər ki, eşq meylini burax,
Leyli məhəbbətini ürəyindən çıxart!
İlahi, sən mənim Leylinin üzünə olan
Meylimi hər an daha artıq elə!
Mənim ömrümdə hər qədər ki qalır,
Al, onun ömrünün üstünə artır!
Qəmindən tük kimi incəlmişəmsə də,
Onun başından bir tük əskik olmasını istəmirəm (94, 81).
Məcnunun belə davranışı atasını xeyli təəccübləndirir. Amma o, öz fikrində qətidir, çünki eşqin yeni bir mərhələsinə keçmək istəyir. Məcnunun Allaha üz tutub dediyi bu sözlər onun eşqlə bağlı düşüncəsini tam təsdiq edir:
İlahi, allahlığının böyüklüyü [allahlığı] naminə,
Bir də padşahlığının kamalı naminə,
Məni eşqdə elə bir dərəcəyə çatdır ki,
Mən qalmasam da, o qalsın [yaşasın] (94, 80-81)
“Qarının Məcnunu Leylinin evinə aparması” fəsli də Məcnunun eşqinin dərkində ciddi əhəmiyyətə malikdir. Yurddan-yurda yol alan Məcnun özünü insan kimi hiss edir və ayağına batan tikanı çıxarır. Uzaqdan bir qarı görüb ona yaxınlaşır. Qarı zəncirlənmiş bir kişini darta-darta aparır və belə məlum olur ki, həmin kişi dərvişdir. Onu xalqa göstərməklə pul toplayıb yaşamaq istəyirlər. Bu, həyatın reallığıdır və dul qadının çətin vəziyyətdən tapdığı çıxış yoludur. Amma sonra Məcnun özü zəncirə çəkilmək istəyir:
Dedi: – Bu zənciri, [ipi, kəndiri]
Bu yoldaşından aç, mənə bağla!
Divanə və zəncirə möhtac mənəm,
O, zəncirə layiq deyil, mənəm.
Burada və hər yerdə istəsən,
Mən üzüqaranı gəzdir!
Bu işdən hər nə toplansa,
Məni şərik eləmə, hamısını özün götür! (94, 127)
Məcnun yenə də maddiyyatdan uzaq bir düşüncə nümayiş etdirir. Çünki onun xəyalı yenə eşqin yanındadır. Məcnunun Leylinin qapısında özünü İsmayılın yerində təsəvvür etməsi, qurbanlıq kimi aparması onun artıq eşqdə yeni bur pilləyə ayaq qoymasının təsdiqidir. Bütün bunlar reallıq içərisindən yüksələn əfsanəvi obrazın kamillik xüsusiyyətlərinin bədii ifadəsidir.
N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” əsərində tez-tez rastlaşdığımız Ay obrazı romantik bədii düşüncəni canlandırır. Hətta maraqlıdır ki, təkcə Leyli yox, Məcnun da Ayla müqayisə edilir:
Ayından (doğulduğu gündən) iki həftə keçmişdi ki,
İki həftəlik (on dörd gecəlik) ay kimi oldu.
Onun hünər şərtini tamamladılar və
Adını hünərli Qeys qoydular (94, 62).
Nizami çox böyük ustalıqla Qeysin anadan olandan iki həftə keçməsini 14 gecəlik ayla müqayisə edir. Poeziyamızda üzün, qaşın aya bənzədilməsi çox geniş yayılmışdır. Ay kimi işıqlı olmaq, nur saçmaq kimi ifadələr tanış obrazlardır. Amma Nizami özünəməxsus şəkildə Qeysin yaşadığı günlərlə 14 gecəlik ayı yanaşı qoymuş, Qeysin xüsusi bir gözəlliyə malik olduğunu nəzərə çarpdırmaq istəmişdir. Leyli də Ayla müqayisə edilir:
Afət görməmiş gözəl bir qız
Ağıl kimi yaxşı ada malik idi.
Ay kimi bəzənmiş bir şux gözəl,
Uca sərv kimi tamamlayırdı (94, 63).
Görünür, Ayla müqayisə edilən Leyli də gözəllik mücəssəməsidir. Əsərdəki başqa təsvirlər də bunu asanca təsdiq edə bilər. Amma məsələ burasındadır ki, həm Məcnunun, həm də Leylinin Ayla müqayisə edilməsi onların daxilən yox, zahirən də bir-birinə bənzədiklərinin sübutudur.
Digər tərəfdən, Ayın göy üzünü bəzəməsi, göyə bir gözəllik verməsi ifadələri Nizami yaradıcılığında elə yeni görünür ki, sanki Ay haqqında ilk dəfə söhbət açılır. Niyə göy üzü Aysız deyil? Göy üzü Aysız olsaydı, o qədər də gözəl olmazdı. Ayın tək olması, Yer kürəsinin hər tərəfindən izlənməsi, hər tərəfindən görünməsi, gecə qaranlığına işıq salması əsrarəngiz bir gözəllik kimi canlandırılır.
N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” poemasında əfsanə ilə romantik düşüncənin vəhdəti Məcnunun Leylinin xəyalına müraciətində, Leyli ilə Məcnunun məktublaşmalarında da özünü aydın şəkildə göstərir. “Leylinin xəyalına Məcnunun şikayəti” fəsli Leylinin ərə getməsindən Məcnunun xəbər tutmasının təsviri ilə başlayır. Leylinin ərə getməsi Məcnunun qəlbini sındırır və o, bundan sonra daha artıq dərəcədə Məcnun olur. N.Gəncəvi bu hadisənin təsir gücünü artırmaq üçün Məcnunu Leylinin xəyalı ilə danışdırır. Məcnunun Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında tez-tez rast gəlinən küləyin dili ilə reallaşdırdığı bu müraciətində romantik təbiətli bir obrazın bütün hiss və duyğuları yüksək pafosla əksini tapır.
Məcnun əvvəlcə Leylini ittiham edir, onların yan-yana oturmaqlarını, əhd bağlamaqlarını xatırladır, vüsala ümidlə baxmaq istəyinə, vəfalı olmaq vədinə xilaf çıxmağını onun qəbahəti hesab edir. Təəssüflənir ki, onun yolunda can verməyini, onun məhəbbətini can bahasına qazanmağını belə tezcə unudub. Məcnun cavanlığının onun bağının üstündə getməsinə, bağbanlıq zəhmətinə heyifsilənir. Bütün bunlara baxmayaraq, Leyli Məcnun üçün yenə məhəbbət simvolu kimi qalır:
Üzünün sultanı mişkin [qara] çətri [tacı] ilə,
Həm həbəş mülkünü tutmuş, həm də Çini.
Belə yarın üzündəki gözəllikdən
Çətin keçmək olar, çətin!
Bundan başqa tədbir [çarə] tapmıram ki,
Bu canımı başına sadağa edəm.
Sənin vəfanın ümidi ilə yaşayam.
Sənin zülmünün cəfasını görməyəm.
Sənin xatirinə səbirli olam,
Görək ömür cilovunu haraya çəkəcək (94, 141).
Poemada Leyli ilə Məcnunun bir-biri ilə məktublaşmasına da romantik təbiətli obrazlara xas səciyyəvi fakt kimi baxmaq olar. Əslində, məktublaşma da Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında, hər halda, Nizamidən sonra olsa da, xüsusilə dastanlarda tez-tez rast gəlinən vasitədir. Məktub hiss və duyğuların daha bariz formada ifadəsinin mühüm şərtidir. Yəni üzbəsurət deyilə bilməyəni məktub vasitəsilə anlatmaq mümkündür. Hərdən belə bir sual yaranır: niyə aşiqlər bir-birinə məktub yazırlar? Bu zərurət nədən doğur? Şübhəsiz, insan danışa bilməyəndə, vərəqlə, kağızla baş-başa qalanda düşüncələrini daha aydın, daha səlis yazmağa nail olur. Məcnunla Leyli üzləşsəydi, Məcnun ona olan eşqini, məhəbbətini, içindəki hiss və duyğusunu, bəlkə də, o dərəcədə izhar edə bilməzdi. Məktub qələmlə baş-başa qalmaq, demədiyini kağızın üzərinə köçürüb çatdırmaqdı. Başqa sözlə, ürək, könül dostu ilə qələmin dili ilə danışmaq, dərdləşmək də bir keyfiyyətdir. Ona görə də N.Gəncəvinin özü də açıqca yazır ki, məktub “dilsizlərin dilini biləndir” (94, 172).
İlk məktubu Leyli Məcnuna yazır və onu qəm həmdəmindən (Leylidən) dərd çəkənə (Məcnuna) ipək dəsmal – hədiyyə hesab edir. Leyli özünü qəfəsə salınmış “ev dustağı”, Məcnunu isə “Xızır çeşməsi” adlandırır. Eyni zamanda bildirir ki, “könlünü mənim eşqimə verdiyindən xəbərdaram və sənin eşqini heç vaxt unutmamışam”.
Leyli ərə getsə də, hələ də Məcnuna sadiq qaldığını məktubda anlatmaq istəyir. Onunla birgə yaşamağın mümkün olmamasını özünün günahı hesab etmir. Məcnunu olduqca yüksək qiymətləndirir:
Sənin bir tükün mənim üçün bir dünyadır,
Sənin yolunda bir toz mənim üçün bir gülşəndir... (94, 174)
Yaxud:
Mən Ayam, sən nurdan bir Günəşsən,
Uzaqdan gözümü sənə dikmişəm (94, 174).
Leyli axırda Məcnunu səbirli olmağa çağırır. “Zülmə qarşı səbri işə salmağı” (94, 174) tövsiyə edir və özünün də həmin vəziyyətdə olduğunu Məcnuna xatırladır. Leylinin məktubu ümid dolu sözlərlə bitir:
Dünya dolansa da, sən cığırından çıxma!
Çünki o fələk həmişə dolanmağındadır.
Kəndlinin dən səpməsinə baxma,
Ona bax ki, dəndən dən əmələ gəlir.
O xurma ağacının ki, indi tikanı var,
Sabah tər xurma barı verəcəkdir.
O alaq içində gizlənən qonça,
Açılacaq gülün müjdəçisidir.
Bir kəsin yoxdursa, ürəyini sıxma,
Mən səninki deyiləmmi, bu bəs deyilmi?! (94, 175)
Amma Məcnun Leylinin ərə getməsini ona bağışlaya bilmir. Özünü Leylinin qədəmlərinə sərilən, dərdini çəkən, evinin astanasını mehrab hesab edən Məcnun çox yanıqlıdır. Onu başında olmayan tac, əğyar əlində olan xəzinə sayır. Sonra ittihamları daha da dərinləşdirir:
Sənin o qəmin ki, bu dərəcədədir,
Göstər görüm, o, hansı qəmdir?
O, budurmu mənimlə əhdini pozdun?
Başqasının ixtiyarına keçdin.
Dildə mənim başımı aldatdın,
Həqiqətdə onunla eşqbazlıq etdin.
Əgər aşiqsən, sadiqlik ahın hanı?
Mənimlə bir an həmdərdliyin hanı? (94, 178)
Məcnunun məktubunun sonu Leyliyə məhəbbətinin tükənməzliyinin ifadəsidir. Bu, onu göstərir ki, Məcnunun məhəbbəti əbədi məhəbbətdir:
Mənim yarama məlhəm yoxsa da,
Sən ki səlamətsən, qəmim yoxdur.
Mən fəraqdan dərdə düşdümsə də,
Sənin kimisindən ayrı düşmək, səndən iraq olsun! (94, 181)
Yaxud:
Mənim bədbəxtliyim gizlinə çəkilərsə,
Sənin xoşbəxtliyin əbədi olsun! (94, 181)
Leylinin Məcnuna, Məcnunun Leyliyə yazdığı məktublar reallıqdan uzaq, əfsanələşməyə doğru gedən qəhrəmanların təbiətini əhatəli şəkildə inikas etdirən faktlardır. Onlar romantika ilə dolu, könül işığıyla yazılan məktublardır, xəyali düşüncənin məhsuludur. Belə məktublar hökmdarlara – Xosrova və Şirinə deyil, əsl məhəbbət aşiqlərinə – Leyli və Məcnuna daha çox yaraşır.
“Leyli və Məcnun” poeması ərəb əfsanəsi əsasında yazılsa da, Nizami Gəncəvi bir türk idi. Türk mifoloji təfəkkürü, türk əxlaq sistemi, qədim türkə aid davranış stereotipləri Nizaminin qanına və canına hopmuşdu. “Leyli və Məcnun”da rastlaşdığımız külək obrazı, həmişə içimizdə olan xəyalla danışmaq məqamı, düşüncənin məktubla ifadə forması bizim şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində özünə kifayət qədər yer tutmuşdur. Hansının əvvəl, hansının sonra olmasından asılı olmayaraq, bunlar Nizamini xalqla yaxınlaşdıran, Nizamini mənsub olduğu xalqa daha dərindən bağlayan əlamətlərdir.
Əgər diqqətlə baxılsa, N.Gəncəvi özü də İlahi eşqin Məcnunudur. O, dərviş deyildi, amma ruh etibarilə Allaha sonsuz eşqi içində daşıyırdı. Eşqdə vəfalı olmasaydı, Nizami Gəncəvi Məcnunun türk etnosuna xas olan vəfasını belə möhtəşəm canlandıra bilməzdi. Məcnun ərəb əfsanəsinin qəhrəmanıdır, amma N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” poemasında onun bir çox keyfiyyətləri türk əxlaqının təcəssümüdür. N.Gəncəvi türk mifoloji düşüncəsini bir ərəb əfsanəsi ilə uzlaşdıra bildi. Ona görə də Nizaminin “Leyli və Məcnun” poeması möhtəşəm bir abidə kimi tarixə düşdü.
rn