SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid romantizminin şair qəhrəmanı – Xəyyam
Hüseyn Cavidin əfsanəvi, mifik, hökmdar, müqəddəs, sərkərdə qəhrəmanları ilə yanaşı, şair qəhrəmanı da vardır. Onun bu qəhrəmanı yaradıcılığının sonunda – “Xəyyam” əsərində meydana çıxmışdır və bu, Şərqin yox, dünyanın yaxşı tanıdığı Ömər Xəyyamdır. Ümumiyyətlə, H.Cavid dünyanın tanıdığı, həyat fəaliyyətlərinə yaxşı bələd olduğu Məhəmməd peyğəmbər, Topal Teymur, Alp Arslan, Məlik şah və nəhayət, Ömər Xəyyam kimi şəxsiyyətləri bədii əsərə gətirməkdən heç vaxt ehtiyat etmir, əksinə, həmişə bundan qürur duyur. Bir az geniş yanaşmış olsaq, bu cür tarixi şəxsiyyətlərin bədii əsərə gətirilməsi H.Cavid romantizminin prinsiplərindən də irəli gəlirdi. Ona görə ki, şair-dramaturq böyük, dahi şəxsiyyətləri ədəbi əsərlərin qəhrəmanı etməklə nümunəvi obrazlar yaratmaq istəyində olmuşdur. H.Cavidə görə, böyük ideyaların təbliği və həyata keçirilməsi nümunə olan böyük şəxsiyyətlərlə mümkündür.
H.Cavidin Xəyyam düşüncəli şair və ya şair xəyallı obrazları ilə hələ “Peyğəmbər” və “Topal Teymur” əsərlərindən tanış oluruq. H.Cavid Peyğəmbəri şair kimi təqdim edir. Əsərdə Peyğəmbəri şairə bənzədənlərə cavab olaraq “Ben fakat hüsnü-xuda şairiyim, Yerə enməm də, səma şairiyim” cavabı diqqətimizi cəlb edir (33, 353).
“Topal Teymur”da şair Kirmaninin sevgisi xilaskar bir məhəbbətdir. “Məhəbbətlə çırpınan bir çoban qəlbi kin və ədavət püskürən bir sultan qafasından daha şərəflidir”, – deyir. Oxucu onu H.Cavidin qutsal şair əqidəsindən doğan fikir kimi qəbul edir.
Növbəti şair obrazı H.Cavidin romantizminin ən ali ideyalarını onun irfan ruhu ilə birləşdirməyə layiq olmalı idi. Beləliklə, H.Cavid bütün dövrlər üçün şairlərin dərd qazanı olduğunu dərk etdiyindən özünə qarşı dövrün münasibətini də Xəyyamın zəmanədən çəkdikləri ilə birləşdirərək arzuladığı Xəyyam obrazını zirvələrə qaldıra bildi.
Cavidşünas alim K.Əliyev şair obrazlarının ən kamili və ziddiyyətlə qarşılanan Ö.Xəyyama münasibətini belə ifadə edir: “Ömər Xəyyam həyatda şair Kirmaninin sələfidir. Alp Arslanın və Məlik şahın yanında dayanan və hətta onu üstələyən Ömər Xəyyam Teymuru vəsf edən şair Kirmanidən üç əsr öncədir, üç əsr böyükdür.
…Xəyyam Kirmanidən çox ağıllıdır. Ən azı ona görə ki, şair Kirmani “Teymurnamə” yazdığı halda Xəyyam Alp Arslanı və Məlik şahı mədh etməkdən çox uzaqdır” (72, 278-279).
İstər Azərbaycan, istərsə də dünya ədəbiyyatında baş qəhrəmanı şair olan həm nəsr, həm şeir, həm də dramaturgiya nümunələri çoxdur. M.S.Ordubadinin “Qılınc və qələm” romanında Nizami Gəncəvi, M.Hüseynin “Nizami” pyesində yenə də Nizami Gəncəvi, Səməd Vurğunun “Vaqif” pyesində Mol
Pyesin ikinci pərdəsində Xəyyamın satıcılarla, çadırçı və çölməkçi ustalarla qarşılaşdığı səhnə vardır. Satıcılar Xəyyamı başa düşmür, ona kinayə ilə yanaşırlar. Hətta Çadırçı usta Xəyyamı “Sanki zəncirini qırmış dustaq”, “başıboş” (32, 35) adlandırır. Bazarda olanlar da Xəyyamı lağ hədəfinə çevirirlər. Xəyyamın isə ona “fəqir” kimi baxan Çölməkçi ustaya verdiyi cavab bütün bazar əhlinə verilən cavab kimi səslənir və maraqlıdır ki, bu, H.Cavidin öz rübaisidir:
Bir düşün, varsa əgər səndə bir az əqlü kamal,
Bu çamur bir yığın insan ki, edərsən pamal.
O həqarətlə, toqatlarla yapılmış qablar,
Dünkü şahlar və vəzirlər ki, bu gün həpsi xəyal (32, 37).
Ömər Xəyyamın həmin fikirlə səsləşən aşağıdakı rübaisinə baxaq:
“Görünür, ben kimi olmuş bu da bir aşiqi-zar,
Bağlamışdır onu zəncirinə bir zülfü nigar.
Gördüyün qulpu çamur parçası zənn etmə, saqın,
Bir gözəl boynuna keçmiş qola çoq bənzəri var!” (32, 37)
H.Cavidin yaratdığı şair Xəyyam obrazının söylədiyi H.Cavid rübaisi ilə Ömər Xəyyamın Xəyyam obrazının dili ilə verilən rübaisi arasında prinsipcə heç bir fərq yoxdur. Zahiri fərq ondan ibarətdir ki, H.Cavidin sözlərində çamurdan yapılanlar şahlar və vəzirlərin surəti, Ömər Xəyyamın sözlərində isə bir gözəl qızın siması canlanır. Əslində isə, hər iki nümunəni birləşdirən bir ümumi cəhət var, bu da çamurdan yapılan qablarda şahın, vəzirin, gözəl qızın – bütün insanların simasını görmək, hamını eyniləşdirməkdir. Bu fikir üçüncü pərdədə yenə də Alp Arslanın qarşısında Xəyyam surətinin dili ilə verilən Ömər Xəyyamın rübaisində bir daha təsdiqini tapır:
“Uğrayıb dün gecə bir ustaya oldum həmraz,
Badə ibrqinə gördüm ki, yapar qulp, boğaz.
Baq, dedim, bunlar ölən şahü gəda əzası,
Nə şahın dəhşəti qalmış, nə gədələrdə niyaz” (32, 52).
Hətta çox maraqlıdır ki, dördüncü pərdədə Xəyyam özünün də çamurdan yapılmış badədə ifadə olunacağını söyləyir. Bu məqamda da Ömər Xəyyamın rübaisi köməyə gəlir:
“Toz olurkən bən əcəl pəncəsi altında yarın,
Çamurumdan içilən badəyə peymanə yapın.
Doldurur bəlkə o peymanəyə zevq əhli şərab,
Dirilib bən olurum bəlkə xərabətə yaqın” (32, 75).
Bütün bu nümunələr insanlara eyni gözlə baxmaq fəlsəfi düşüncəsinin inikasıdır.
Cavidşünas Azər Turan yazır: “Xəyyam” dramı təkcə Cavid yaradıcılığında və Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, ümumən dünya miqyasında ən maraqlı ədəbi “Xəyyam”lardan hesab olunmalıdır” (176, 215). Bu mənada H.Cavidin Xəyyamı da filosof-şair kimi ən maraqlı obrazlardan biridir. Ətrafındakı insanların bəzilərinin onu başa düşüb-düşməmələrindən asılı olmayaraq, Xəyyam fəlsəfi düşüncələri ilə həmin adamları heyrətdə qoyur. Xəyyamın İbn Sinaya qapılması barədə əsərdəki Saib surətinin söylədiyi mülahizə ilə Xəyyamın özünün dediyi Ömər Xəyyam rübailərində ifadə olunan ideyalar üst-üstə düşür. Yəni Hüseyn Cavid Xəyyamın İbn Sinaya dərin ehtiramının olmasını yalnız Saibin dili ilə deyil, həmçinin Xəyyamın söylədiyi rübailərlə də təsdiqləyir və əhəmiyyətlisi odur ki, bu məqamda şair-dramaturq iki rübaini yanaşı vermişdir:
“Fəzli, irfanı tanınmış neçə dahi daşlar,
Ürəfa bəzminə fanus olaraq parladılar.
Birər əfsanə deyib getdilər, əfsus, əfsus,
Bu qaranlıq gecədən çıqmağa yol bulmadılar”.
“Kiminin fikrinə hakim görünür məhzəbü din,
Kiminin saplanaraq qaldığı həp şəkkü yəqin,
Ansızın bir də baqarsan ki, çıqar bir nadi.
Bağırır: Hey, nə odur yol, nə bu, qafil miskin!” (32, 71)
Xəyyamın dünyanı və Tanrını dərk etmək təşəbbüsləri əsərin əvvəlindən axırına qədər müəyyən formalarda davam edir. Altıncı pərdədə bu daha qabarıq forma alır.
Birincisi, şair-dramaturq Xəyyamın filosof təbiətini remarka şəklində diqqətə çatdırır. Belə ki, həmin pərdənin ilk remarkasında aydınca yazılır: “Nişaburda ilk baharın coşqun və gözəl günü, bağçada yeşilliklər və çiçəklər... Saçları, saqqalı ağarmış, ağ geyimli Xəyyam taxt üzərində oturub, əllərini və alnını əsaya dayayaraq düşünür” (32, 147).
İkincisi, H.Cavid görkəmi ilə filosof bir insanı xatırladan Xəyyamın zahiri təsviri ilə kifayətlənmir; bir az sonra onun fəlsəfi düçüncələrini diqqətə çatdırır. Xəyyamın düşüncələri zəlzələ nəticəsində dəyişilən zamanın və dəyişilən insan həyatının mənzərəsini yaradır:
Hey fələk, keçdi zaman dalğa kibi,
Öylə bir dalğa ki, qorqunc, əsəbi.
Bir əsər qalmadı şən gənclikdən,
Kimsələr yoq, nə gələn var, nə gedən... (32, 148)
Üçüncüsü, məsələnin daha da aydınlığı üçün H.Cavid Ömər Xəyyamın rübaisindən istifadə edir:
“O saraylar ki, bulutlarla öpüşməkdə bu gün,
Yüz sürərlərdi keçən şahlar onun xakinə dün,
İştə gördüm, qonaraq bürcünə bir qumru ötər,
Sanki der: hey gidi, hey! Nerdə o gün, nerdə o gün?” (32, 148)
Xəyyamın remarkada yaradılmış portreti, Xəyyamın H.Cavid şeiri ilə müraciəti və Xəyyamın Ömər Xəyyam rübaisi ilə dedikləri bir-birini tamamlayır və sonda Xəyyamı bir filosof-şair kimi canlandırır. Xəyyam həmişə Tanrının dərkinə, idrakın sonsuzluğuna varmağa çalışır. Şairlik onun fəlsəfi düşüncəsinin Tanrıyla qovuşmasıdır. Həyata, yaranışa, kainata münasibəti, var olmaq, yoxa çevrilmək və ya dərk prosesinin hüdudsuzluğu anlayışları Xəyyamın rübailərində qısa, yaddaqalan tərzdə min illəri aşaraq bu gün də təzə-tərdir.
Hüseyn Cavid öz əsərində şair Xəyyamı bir məhəbbət əsiri kimi də canlandırır. Əsərin ilk pərdəsində Sevda Səbbahın xidmətçisinin dili ilə “O işvəli nur, Qız deyil, sanki şəfəq yavrusudur” formasında, Səbbahın özünün “Bəni hardan tanıyor heykəli-naz?” misrası ilə vəsf olunur (32, 17). Sevdaya ən yüksək dəyəri isə Xəyyam özü verir:
Ah, sən, hələ sən... Başqa çiçəksin,
Bilməm, kimi xoşkam edəcəksən.
Bir tanrıya lazımsa tapınmaq,
Zevq əhli tapınsın sana birdən (32, 27).
Pyesin üçüncü pərdəsində Sevda ilə Alp Arslanın qarşılaşmasında Sevda Xəyyamı göstərərək “Şən könlünü şair bana versin” (Cavid, V c., 2007: 58) söyləyir. Hətta Alp Arslan nə qədər çalışsa da, onun fikrini dəyişdirə bilmir. Belə bir məqamda H.Cavid şair surətinin dilində Ömər Xəyyamın elə rübaisini verir ki, həmin rübaidə məhz könülün sevgiliyə verilməsindən bəhs olunur:
“Bən ömrümü sərməst olaraq şən dilərim, şən,
Bir dindəyəm, azadə bütün küfr ilə dindən.
(Sevdayı süzər)
Sorduqda ki, mehrin nə? – Gülüb dəhrin ərusu,
Mehrim, dedi, şən könlünü yalnız bana versən” (32, 60).
Bu rübainin ikinci misrasında Sevdanın “Şən könlümü azadə dilərdim” (Cavid, V c., 2007: 55) arzusunun əks-sədası da vardır.
Başqa bir məqamda da Xəyyam surəti söylədiyi rübai vasitəsilə Sevdaya olan sevgisinin tükənməzliyini nümayiş etdirir:
“Ayıq olsam, uçaraq nəşə, çökər ruha duman,
Sərxoş olduqda gəlir ağlıma az-çoq nöqsan.
İki halın arasından gülər ən xoş bir hal,
İştə, könlüm bayılır, zevq alır ancaq ondan” (32, 81).
Xəyyama bağlı olan obrazlar – Sevda, Xacə Nizam (Nizamülmülk), Rəmzi, Xərabati, Səfa baş qəhrəmana bağlı obrazlardır. Bütün bu rəmzi və tarixi obrazların iştirakı H.Cavidə Ö.Xəyyam dövrünü və onun şəxsiyyətini açmaqda kömək edən bədii surətlərdir. Reallıqda Ö.Xəyyam ailə qurmamışdır, ancaq əsərdə onu həyata bağlayan Sevda obrazını H.Cavid özü yaratmışdır. Bununla romantik sənətkar Xəyyam taleyini, onun həyata və insanlara baxışındakı romantikanı açmağa nail olub. Ona görə də pyesdə H.Cavid tərəfindən tərcümə edilib əsərə daxil edilən Xəyyam poeziyası nümunələri H.Cavid romantizminin ən nadir nümunələri ilə həmahəng olaraq füsunkar sənət poetikası yaradıb. Xəyyam və Sevdanın ilk baxışdan bir-birinə aşiq olmaları Azərbaycan dastan və folklor yaradıcılığının üslubi imkanları kimi H.Cavidin tarixi və mili-mənəvi sərvətlərdən ilhamlanmasına işarə idi. H.Cavid poeziyasının bu gün dillər dastanı olan aşağıdakı nümunəsi Xəyyamın Sevdaya olan sonsuz məhəbbətinin tərənnümü idi:
Gəldin də, neçin pənbə buludlar kibi aqdın,
Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baqdın?
Şimşək kibi çaxdın da, neçin könlümü yaqdın?
Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baqdın? (32, 28)
“Xəyyam”ın son səhnəsindəki şimşək çaxışı, qaranlıq düşməsi – qızların Xəyyama yaxınlaşması və Sevdanın onun gözünə görünməsi və onu öpərək skeletə çevrilib yox olması ilə Xəyyam da aşağıdakı misraları söyləyib dünyasını dəyişir:
Geri dönməz bu şətarətli zaman,
Qıyaraq bir gün əcəl verməz aman.
Bir nəfəsdir bir sürəksizcə həya,
Bir nəfəs! Getdimi? Gəlməz heyhat... (32, 164)
Cavidşünas alim K.Əliyev Cavid yaradıcılığında skelet obrazlarını – “Peyğəmbər”dəki skeletlə “Xəyyam”dakı skeleti fərqli rakurslardan təhlil edir: “Skelet adı – sıravi bəşərin deyil, piri-nədimin simvoludur. Mələk xalq ruhuna sığındığına görə skelet də xalq ruhunu – müdrik və xeyirxah ruhu yaşadan, güldürüb-əyləndirməyi bacaran bir qocanın (piri-nədimin) obrazı olduğu üçün Peyğəmbərə təsir edə bilir.
“Xəyyam” pyesində də “qorxunc” skelet meydana çıxır. Bu skelet də adi-sıravi bəşər deyil, gözəllik mücəssəməsinin – Sevdanın cismidir. O da xeyirxah ruhu – gözəllik ruhunu yaşadır” (72, 310).
Əsərdə Xəyyamın dostları Rəmzi və Xərabati maraqlı obrazlar kimi hadisələri Səbbahla toqquşmaya qədər gətirirlər. İkinci pərdədə hadisələr bazarda cərəyan edir, dostları Xərabati və Rəmzi Xəyyamı çadırçıdan soruşurlar. Xəyyamın buralardan köçdüyünü söyləyirlər. Bu vaxt Xəyyamın özünün görünməsi cəmiyyətin onu anlamamasına dair şikayətlə müşayiət olunur. Ətrafdan söyləyirlər ki, dostu Xacə Nizam Alp Arslana vəzirdir, ona dayaq ola bilər.
H.Cavid ikinci pərdədə Yusif surəti ilə cəmiyyətdəki nöqsanları göstərən üsyankar bir gəncin Xəyyamın təşəbbüsü ilə bağışlanmasını xüsusilə nəzərə çarpdırmışdır. Xəyyamın insana verdiyi dəyər Yusiflə bağlı məqamda daha möhtəşəm görünür:
Binlərcə şəhər, ya qala almaqdan, əmin ol,
Bir sadə çoban könlünü almaq daha məqbul (32, 62).
Xəyyam ona təklif olunan vəzifədən də imtina edərək deyir:
Yaşamaqçün mənə mümkünsə əgər,
Bir əkin tarlası, bir bağça yetər (32, 49).
H.Cavidin məhəbbət və həqiqət axtarışı, ədalətin hakimiyyət üçün meyara çevrilmək düsturu Xəyyamın saraydakı fəaliyyəti və həyata münasibəti fonunda göstərilir.
H.Cavid Xəyyamı elm və fəlsəfi aləmin fenomen şəxsiyyəti kimi təqdim etsə də, o, mövqeyinin həm elmi, həm irfani-mistik mənasının axtarışının əbəs olduğunun fərqindədir. O, sonda dünyanın heçliyinin mövcudluğunu anladı. Səbəb olan heçliyin dərinliyindəki İlahi məhəbbət və həqiqətə söykənərək etdiyi elmi kəşflərdə Tanrıya sığındı, min illərin inkişafına elmi nəzəriyyələr bəxş etdi. H.Cavid Xəyyam şeirindəki fəlsəfəni kef məclisinin ifadəsi çərçivəsindən anlamağın əksini göstərərək ona ehtiram və məhəbbətini şairanə formada, Xəyyamın şeirləri ilə çatdırdı.
H.Cavid “Xəyyam” əsəri ilə tarixə yeni, təkrarsız bir sənət nümunəsi ərməğan etdi. Yaradıcılığının kamillik dövründə yazılan bu əsərlə irfan elminin, irfan romantikasının tarixi sınaqlardan qalib çıxacağına həm müasir, həm də illər sonrakı oxucularını inandıra bildi. H.Cavid tarixi dövlətçilik və milli məfkurə qaynaqlarına, elm və dünyanın dərki məsələlərinə fəlsəfi baxış bucağından yanaşaraq, irfan elminə söykənərək zəngin poetikaya malik “Xəyyam” əsərini yaratdı.
rn