Cəlil Məmmədquluzadə və milli ideya
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Azərbaycanın bədii-estetik və ictimai fikrində milli oyanış, özünüdərk, istiqlal düşüncələrinin cücərməsi proseslərinin renessans dövrü hesab olunur. Mirzə Cəlilin həmin dövrdə ədəbi-ictimai mühitə gəlişi ilə bu proses daha da sürətlənmiş və milli ideya getdikcə kütləviləşərək minlərlə insanın fikir dünyasına hakim kəsilmişdir.
Söz və sənət tarixində o şəxslər korifeylik zirvəsinə ucala bilir ki, onlar xalqın, millətin və cəmiyyətin sivil inkişafına, mənsub olduqları dövlətin beynəlxalq arenada sayılıb-seçilməsinə öz fəaliyyətləri ilə istiqamət verib bu prosesdə fəal iştirak edirlər. Azərbaycan ədəbiyyatına istiqlal düşüncəsi gətirən Mirzə Cəlil ilk gündən ədəbi-estetik mühitdə azərbaycançılıq ideologiyasının banisi kimi çıxış edərək Vətənin, dilin, millətin dünya tərəqqisinə qoşulub, sayılıb-seçilməsi ideyasını yaradıcılığının əsası kimi qəbul etdi. Əlinə qələm aldığı gündən ömrünün sonunadək milli istiqlal uğrunda mübarizəni məslək kimi, ideya mübarizəsi kimi qəbul edən Mirzə Cəlil təfəkküründən süzülən nurun ziyasında müstəqil Azərbaycanın varlığını aydınca görürdü. XX əsrin əvvəllərində həm daxili, həm də Rusiya və Qafqaz hökumət dairələrinin təqiblərindən bir an belə yaxa qurtara bilməyən böyük ictimai xadim və söz ustadı nə ədəbiyyatda, nə də ki ictimai fəaliyyətində Azərbaycan xalqının milli oyanışı, tərəqqisi və dirçəlişi, həmçinin müstəqilliyi uğrunda mübarizəni nəinki dayandırmamış, hətta bu hərəkatın öndəri kimi ətrafında dövrünün təhsilli, açıqfikirli şəxslərini belə birləşdirə bilmişdi.
Dövrünün ədəbi-bədii, ictimai fəaliyyət meydanında yüksək enerji və milli təəssübkeşlik fəaliyyəti göstərən Mirzə Cəlil məhz bu illərdə zəmanəsinin inkişaf proseslərinin ehtiyacından doğan "Molla Nəsrəddin" jurnalını yaratdı. Azərbaycan ədəbiyyatında millət və dilin cəfakeşliyinə, Vətən sevgisinə bu gün belə alternativi olmayan bu jurnal böyük ideya məktəbi kimi əsrin əvvəllərində Azərbaycanın vətəndaş-ziyalılarını, söz və ideya məsləkdaşlarını öz ətrafında birləşdirirdi.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatına yeni nəsr üslubu, yeni dil (hamının başa düşəcəyi sadə bir dil) gətirən, ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni intibaha öz gəlişi ilə inkişaf ruhu bəxş edən "Molla Nəsrəddin" həm də azadlıq, demokratiya, tərəqqi uğrunda mübarizənin tribunasına çevrildi.
Jurnalın nəşri ilə həm də Azərbaycan ədəbiyyatının, milli mətbuatımızın tarixində ilk dəfə kütləvi oxucu auditoriyası üçün məxsusi kəsəri və operativ təsiri ilə seçilən janr – satira mətbuata vəsiqə aldı.
Bütün fəaliyyətində mütərəqqilik duyulan C.Məmmədquluzadəni nəinki dövrünün ədəbi-bədii mühitində, həmçinin Azərbaycanın ictimai fikir və fəaliyyət tarixində böyük demokrat adlandırsaq, səhv etmərik. Bu gün Azərbaycanda demokratiyanın inkişaf etdiyi bir zamanda böyük ideoloq və nəsr ustadının demokratik fikir və ideyalarının vaxtilə nə qədər uzaqgörənliklə yazıldığının şahidi oluruq. Onun əsrin əvvəllərində ictimai fikrə təlqin və təhlil etdiyi "Firqələr davası", "Azadeyi- vicdan", "Təzə partilər" və s. məsələlər Azərbaycanda ümumbəşəri, insan haqları, konstitusiya hüquqları, demokratik seçki ənənəsi haqqında söylədiyi yetkin, böyük əhəmiyyət kəsb edən fikirlər bu gün də öz aktuallığını itirməmişdir.
Mirzə Cəlilin "Cümhuriyyət" məqaləsi Azərbaycan dövlətçiliyi üçün sivil cəmiyyət, dövlətçilik və respublika quruluşu haqqında alternativi olmayan, həmişə müasir olan əsl tarixi sənəddir. O, çox sadə və dolğun bir dillə yazırdı: "Cümhuriyyət, yəni respublika elə bir hökumətə deyilir ki, orada məmləkətin idarəsi camaatın öz öhdəsində və ixtiyarındadır. Necə ki, məsələn, Firəngistan, İsveçrə və qeyriləri kimi".
“...Cümhuriyyət üsuluna görə məmləkətin idarəsi camaatın öz ixtiyarındadır. Camaat dedikləri vətənin sahibidir. Dəxi heç kəsin ixtiyarı yox ki, özünə padşah adı qoyub millətin rəyindən kənar məmləkət işinə qarışsın.
...Məmləkət rəisinə prezident deyilir.
...Cümhuriyyət idarəsinin seçkisinin dörd vacib şərti var.
...Bu şərtlərin əvvəlincisi ümumilikdir; yəni məmləkətdə yaşayan nüfuzun cəmisi seçkidə iştirak etməlidir, ...ikincisi seçkinin müsavi olmasıdır, yəni səslərin bərabərliyi, ...üçüncüsü seçkinin düzbədüzlüyüdür, ...dördüncüsü seçkinin gizli olmağıdır, ...Vətəndaşlar! Cümhuriyyət idarəsinin bir zinəti vardır ki, o da tamam azadlıqdır. Bu azadlıq da neçə qisimdir:
Əvvələn, etiqad azadlığı;
İkinci, yığıncaq azadlığı;
Üçüncü, birləşmək azadlığı;
Dördüncü, car etmək;
Beşinci, danışmaq;
Altıncı, partiyalar düzəltmək;
Yeddinci, dilbir olub, həmtədbir olmaqdır.
Budur cümhuriyyətin ən vacib şərtləri!”
Professor Y.Qarayev "Nəsrin və səhnənin ağrı yaddaşı" məqaləsində Mirzə Cəlilin azərbaycançılıq və dövlətçilik ideyasına tam aydınlıq gətirərək qeyd edir: "Rəhbər tutduğu milli dövlət quruluşunun tipi xalq hakimiyyətinə əsaslanan demokratik suveren respublika quruluşu idi. Bu respublikanın perspektiv fəaliyyət proqramının isə o, üç əsas tərkib hissəsini milli dövlət, xalq hakimiyyəti, torpaq islahatı kimi təsəvvür edirdi. Beləcə, Mirzə Cəlil ayrı-ayrı məqalələrlə yanaşı, "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə dövlətçilik və vətəndaşlıq ölçüsünün bütöv təlimini özündə birləşdirərək Azərbaycan xalqının tərəqqisinə doğru yol başlayan milli istiqlal ədəbiyyatının, istiqlal mübarizəsinin, həm də publisistikanın öndəri kimi ölçüsüz qiymətə layiqdir. Mirzə Cəlilin istiqlal ədəbiyyatı ilə birgə istiqlal meydanı olan "Molla Nəsrəddin" jurnalı həm də fədakarlıq, milli qeyrət məktəbi idi. Bu məktəb şəxsi mənfəətdən çıxış edənləri deyil, boğazdan yuxarı “xalq”, “vətən” deyib qışqıranların və ya kürsü davasında xarici dövlətlərə agentlik edənlərin, vətəni lazım gələndə qoyub qaçanların tribunası deyil, yurd, xalq, həmçinin milli dövlətçilik ideyalarının təbliği üçün mücahidlik məktəbidir".
Mirzə Cəlil bu haqda belə deyirdi: "Molla Nəsrəddin" mənim əziz yoldaşlarımın əsərlərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ağsaqqalıyam". Bu jurnalın işıq üzü görüb yaşamasına maddi kömək əlini uzadan maarifsevər M.Ələsgər, Ə.Nəzmi, M.Sabir, M.Sidqi, O.Şmerlinq, Y.Potter, Ə.Əzimzadə və başqa qeyrətli ziyalılar, Azərbaycan xalqının digər ən qabaqcıl düşüncə sahibləri və sadə insanları jurnal ətrafında birləşmişdilər. Bu ziyalıların fəaliyyəti Azərbaycan xalqı, dövlətçiliyi və mədəniyyəti yaşadıqca hər birimiz üçün güvənc və öyüd yeri olaraq qalacaqdır.
Mirzə Cəlilin millətin tərəqqisi yolunda böyük ideoloq olduğu həm də ətrafındakı ziyalı və qeyri-ziyalını öz səviyyəsinə, ucalığına qaldırmağı ilə ölçülür. Məsələn, jurnalın ilk nəşrlərinin maddi xərcini öz üzərinə götürən Məşədi Ələsgər adlı bir vətənpərvər insan böyük ədibin işıqlı ideyalarına inanaraq, uzaqgörənliklə mətbuata, maarifə yatırım qoymaqla xalqın tərəqqisi işinə öz töhfəsini vermişdir. Əslində, Mirzə Cəlilin ətrafında toplaşmış yüzlərlə belə vətənpərvər ölkəsinin dərdini yüksək qeyrətlə çəkərək onun tərəqqisinə öz töhfəsini verməyə hazır idi. 1921-ci ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalında dərc olunan "Millət" adlı məqaləsində Mirzə Cəlil belə vətənpərvərlərin fikrini ümumiləşdirərək ürək ağrısı ilə xalqının yatmış siyasi şüuruna təbil çalır, dünya xalqlarının istiqlal mübarizəsindən dərs alaraq millətini özünə bir gün ağlamağa çağırırdı:
"O yerdə ki lüğət kitabında gərək yazılaydı "millət", orada "millət" əvəzinə yazılıb "şəxs", o yerdə ki söz düşəndə gərək “millət” sözü danışıla, orada "əsxaz" ləfzi istemal olunur... Firəngistan millətpərəstliyi sayəsində yer üzündə çox-çox millətlər tərbiyə olundu, millətçilik və azadxahlıq bayrağı cəmi məmləkətlərə sirayət elədi; onların sayəsində biz də yüngülvarı hərəkətə gəldik".
Göründüyü kimi, qeyrət yanğısından süzülüb ağıl süzgəcindən keçən dərdlərin, problemlərin yolu böyük ideoloq tərəfindən ustalıqla göstərilirdi. "Hər şeydən əvvəl millətin cəhalət girdabından çıxması üçün bütün ölkədə maarif işi yüksək səviyyədə inkişaf etdirilməlidir. "Maarif" cəhalət və avamlığın üzərinə öz ziyasını bərqərar edərsə, qısa bir zamanda bütün millət bunun xeyrini görər..." – deyirdi Mirzə Cəlil.
Millətin sivil inkişafı onun təhsil və maarif işini düzgün və yüksək səviyyədə qurmasından asılıdır. "Ölülər"dən başlayan, millətin cəhalət dərdinə ağı deyən Mirzə Cəlil İsgəndərin "bu qollarda Rüstəm pəhləvan kimi qüvvət olsaydı" ifadəsi ilə xalqının əqil potensialının güclü olacağı yerdə "İsfahan lotularının meydan sulamasına yer qalmayacağını" söyləyirdi.
Mirzə Cəlil hesab edirdi ki, elmsizlik, maarifsizlik milləti xurafatın quluna çevirir, "mənəvi ölülük" səviyyəsinə salır. Görkəmli ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayev "Azərbaycan ədəbiyyatı: XIX-XX yüzilliklər" əsərində yazır: "Mənəvi ölülük" tənqidi realizmin, Mirzə Cəlil realizminin əsas mübtədasına çevrildi. Bu vaxta qədər hələ heç kəs millətə və xalqa söylənən "ölülər" xitabı ilə sənət səhnəsinə gəlməmişdi. Həm də bu xitab təsadüfi bir epizod, ötəri bir hayqırtı deyildi: bütünlükdə bu satira, bu nəsr məhz millətin diriliyi naminə millətə söylənən "ölülər" xitabının davamı idi. Və millət ilk dəfə idi ki, ona "ölülər" xitabı ilə kürsüyə qalxan qəribə, "əcaib" natiqə qulaq kəsilirdi. Məhz millətin naminə millətə söylənən "ölülər" xitabı, əslində, ona dəhşətli bir elani-eşq idi; hələ böyük bir nitqin monoloqunun əvvəli idi: "Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım!" xitabında gülən, həm də güldüyünə güvənən bir estetik münasibətin mürəkkəbliyini hiss etməmək qeyri-mümkündür. Lakin bu mürəkkəblik həm də ziddiyyət əlaməti deyildir. Yalnız "gülə-gülə ağlamaq" yox, həm də "gülə-gülə sevmək" üsulu idi "Ölülər". Şübhəsiz, burada şişirtmə də var. Lakin bu, eybəcərliyi daha da eybəcər göstərmək prinsipi deyil. Eybəcərliyin doğurduğu kədəri, ürək yanğısını, narahat mənəvi, əxlaqi tüğyanı, reaksiyanı daha fəryadlı etmək prinsipidir".
Mirzə Cəlil xalqın, millətin istiqlal qazanmasının yolunu da elmdə, maarifdə görürdü. Onun "Dəli yığıncağı" əsəri milli maarifin, milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkən ünsürlərdən qurtuluşa əsl çağırış idi. Əsərdə müəllif elmin ziyasının zəif olduğu yerdə qeyrətli ağıllıların düşüncələrinin dəlilik kimi qarşılanaraq xalqın dilini, milli-psixoloji adət-ənənəsini bilməyən Həzrəti Əşrəf və Lalbuz kimilərinin əlində oyuncağa çevrildiyini ürək ağrısı ilə qələmə alır.
Elmsiz, maarifdən məhrum olanların dərdlərini düşünərək 1930-cu ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalında Mirzə Cəlil yazırdı: "Məni bir qisim uşaqların fikri almışdır. O da saqqallı “uşaqlar”dır. Mən “saqqallı uşaqlar” o şəxslərə deyirəm ki, 30-40 yaşa çatıblar, adlarını yazmağa acizdirlər. Xülasə, bu bisavad yoldaşlar özlərini gülünc bir halətdə buraxırlar. Mən qoca Molla Nəsrəddin əminin nəsihətini eşitsələr, ciddi, bu saat, bu dəqiqə və bu saniyənin içində əllərinə kitab, qələm alıb balaca uşaqlar kimi savad əxz eləməyə başlayarlar... Beləliklə, onlar həm məmləkətə xidmət eləməyə qabil olarlar, həm özlərini gülünc halətdən çıxararlar".
Mirzə Cəlilin qələmə aldığı kütləvi elmsizliyin fonunda usta Zeynal obrazı xarakter etibarı ilə nə qədər müti, xurafat təliminin quludursa, eləcə də erməni küpəsinin suyunda murdarlanan və paltar yudurdub çılpaq oturduğu məsələyədək daxilən bədbəxt və kasıbdır.
Müəllifin "Qurbanəli bəy" hekayəsindəki Qurbanəli bəy obrazı da, əslində, bəylikdən uzaq, cılız, mənən kasıb bir cahildir. Və yaxud acı-acı dərdi çəkilən həmvətənlərin oxşarı "Eşşəyin itməkliyi" povestindəki Məhəmmədhəsən əmi qədər elə Xudayar bəy də acınacaqlı və miskin görünür. Mirzə Cəlilin fikrinə görə, əsas bəla milli şüurun, yüksək maarifin olmamağından doğur. O düşünür ki, yüksək intellekt və dünyagörüşünün qarşısında avamlıq və cəhalət yoxa çıxa bilər. Bunların olmadığı yerdə "Quzu" hekayəsindəki kimi, xan da heç xan deyil, onun ağlı və fərasəti də Kəblə Məmmədhüseynin tamahı və hiyləgərliyi ilə eyni çəkiyə malikdir. Yaxud da "Rus qızı" hekayəsindəki "Xristos voskres" ifadəsinin axarında başını itirib miskinləşən "poşol k çortu" "hədiyyəsi" alan Məşədi Qulamhüseyn də Mirzə Cəlilin ürək ağrısı ilə təsvir etdiyi savadsız, maarifsiz həmvətənlərindəndir.
Mirzə Cəlilin baxışında təhsil almaq, elmə yiyələnmək son məqamda vətənə, millətə xidmət əqidəsi ilə tamamlanmırsa, bu da cahillik kimi bir şeydir. "Anamın kitabı" əsərində müəllif demək istəyir ki, oxumaq, sözdə "intelligentlik" adı qazanmaq hələ vətəndaş olmaq demək deyil. Əsərdə Əbdüləzimin üç oğlunun – Səməd Vahidin, Mirzə Məhəmmədəlinin, Rüstəmin İran, Türkiyə və Rusiyada təhsil alması, bu xalqların elmini öyrənməsi ilə qeyrət və təpəri arasında ciddi uyğunsuzluq olduğu diqqətə çatdırılır. Müəllif göstərir ki, əslində, bu lovğa, təhsilli oğullar xalqın dərdinə, dövlətin siyasətinə biganə, miskin intelligentlərdir. O, Rüstəm bəyin öz dili ilə onları belə xarakterizə edir: “Mərhaba Əbdüləzimin oğlanlarına! Maşallah, biri Peterburqda üç elm, təhsil alıb, biri İstanbulda, biri də Nəcəfül-Əşrəfdə. Üçü də, maşallah, oxuyub alim olub. Amma bundan sonra ağızlarından söylənəcək ki, haman üç alimin biri xüsuf-küsuf duası yazır, biri məfaülün, faülün, biri də, vallah, mən özüm də heç başa düşmürəm ki, mən nəçiyəm?"
C.Məmmədquluzadənin ziyalı və qeyri-ziyalıya da, kiçik sənət və peşə sahiblərinə də, evdar qadına da arzuladığı birinci nəsihət ilk növbədə ağıl və idrakı qeyrətlə birləşdirmək, biganəlikdən uzaq durmaqdır. Çox qısa və yığcam fikirli karikaturalarda "Molla Nəsrəddin" jurnalının müxtəlif ideyalı məsələlərə həyəcanlı münasibəti də məhz milli təəssübkeşlik və milli qeyrət hissi aşılayırdı. "Qarabağ və Zəngəzur ağaları", "Səxavətli ağalar" və ya "Vurunuz peysərindən, qovunuz bu iti həyətdən, axmaq yalandan deyir acam", "Milləti-biçarənin dərdini çəkməkdən əriyib çöpə döndüm, ay Allah!" replikalı əsərləri dərin məna və təhlil yükünə malik tarixi əsərlər idi.
Mirzə Cəlilin XX əsrin əvvəllərində toxunduğu ümummilli problemlər Azərbaycan xalqının taleyinə məsul olan rəhbərlərin unutqanlığı səbəbindən sonralar da dəfələrlə təkrar olunmuşdur. “Molla Nəsrəddin”də də təsvir olunan bir rəsmdə torpağı alınan, evindən, yurdundan didərgin düşmüş cavan qadın iki körpəsi ilə, süfrə başında yeyib-içən, başqa millətin qadını ilə əylənən harın kişilərə əl açıb dilənir. "Kişi" bir əli ilə millətin dilənən didərgininə biədəb işarə göstərir, o biri əli ilə birgə əyləndikləri qadına yüzlük uzadır... Bax bu idi Mirzə Cəlilin ürəyini şişirdən, onu yandırıb-yaxan.
Beləcə, Mirzə Cəlil demişkən, milli dərdlərin üstündə laqeydlik, biganəlik əyləşəndə faciə baş verir, uduzan isə xalq və Vətən olur. Bəli, itən torpağın, itirilən mənəviyyatın səbəbi laqeydliklə söylənən "mənə nə?" ilə başlayır. Torpağa, xalqa qandan, qəlbdən deyil, yalnız sözdə bağlılığın arxasında isə ildən-ilə itirdiyimiz torpaqlar və mənəviyyat dayanır. Biganəliyin, laqeydliyin cəzası yeni itki, nəticə çıxarmamağın axırı isə didərginlikdir. Bu gün dünyada başımıza gələnlərə oxşar nə Fələstin, nə qonşu çeçen təcrübəsinə boylanmaq belə istəməyən itki sahiblərinə söz qalmır deməyə. Ya da “millət”, “xalq” deyib haray salan, harınlığından kök vücudunu tərpədə bilməyən söz pəhləvanı və ya millətin var-dövlətlisinə nə deyəsən? Bu şəxs sözdə “millət”, “xalq” deyib əvəzində bu gün bir şəhid balasının könlünü almayan, qaçqın-köçkünə əl tutmayan və ya torpaq, yurd mücahidliyini eşitmək istəməyən miskin varlıqdır.
Mirzə Cəlil bütün bu məsələlərə daha ciddi yanaşaraq nəinki xalqın maariflənmə məsələsində Azərbaycanın ziyalılar ordusunu öz ətrafında birləşdirmişdi, həmçinin başqa xalqların nümayəndələri ilə də böyük şəxsi dostluq münasibətləri yaradaraq öz ideyalarının təbliğatçısına çevirə bilmişdi. Məsələn, O.Şmerlinqin və ya Y.Potterin Azərbaycan mətbuatı və maarifinə xidmətlərini heç bir dəyər ölçüsü ilə ölçmək olmaz. Ədəbi əlaqələrin şəxsi dostluq zəminində yüksək şəkildə inkişaf etməsindən idi ki, C.Məmmədquluzadənin xalqı üçün çulğaşan sevgisini yüksək qiymətləndirən Oskar çox vaxt "Molla Nəsrəddin" üçün karikaturaları pulsuz və ya nisyə çəkərdi. 1926-cı ildə yazdığı "Xatiratım" adlı memuarında Mirzə Cəlil Şmerlinq haqqında söyləyirdi: "Bizim birinci işimiz və vəzifəmiz gözümüzün qabağında dərin yuxuda olan islam milləti (azərbaycanlılar) idi. Və birinci növbədə əziz və nadir vücud olan Şmerlinq nəqqaşımızdan iltimas etdik ki, bizim bəxtiqara Şərqin yatmış millətinin qəflət yuxusunu öz ustadanə fırçası ilə təsvir etsin və isəvi tarixinin 1906-cı ildə aprel ayının
7-dən səhneyi-intişara qoyulan birinci "Molla Nəsrəddin"in baş səhifəsində şirin yuxuda yatan millətlərin təsviri həmin təsvirdir ki, varlığı bizim üçün ən qiymətli olan Şmerlinq nəqqaşımız öz məharətli qələmi ilə onu həmin tarixdə yaratdı”.
Mirzə Cəlil müxtəlif mədəniyyətlərin və məfkurəvi cərəyanların qovuşduğu bir zamanda bütün ziyalı nəslə örnək olaraq mühafizəkarlıq və novatorluq keyfiyyətlərini inkişaf etdirməyin, mədəni irsə, ictimai tərəqqiyə dahiyanə yanaşmağın, Azərbaycan dilinə böyük sevginin, dilin inkişafına xidmətin hamı üçün müqəddəs nümunəsini yaratmışdır. O özünün 1908-ci ildə yazdığı "Dil" məqaləsində qeyd edirdi: "Cənab “Molla Nəsrəddin", mən bilirəm ki, şəxs gərək öz dilində danışsın və öz dilində yazsın. Amma mən müsəlman hürufatı ilə yazı-pozu eləməyi dəxi bilmərrə tərgitdim və buna ikifa eləməyib evladıma da nəsihət edəcəyəm ki, müsəlman dili üçün təzə bir hürufat icad olunmayınca müsəlmanca bir kəlmə söz də yazılmasın”.
Göründüyü kimi, dilin inkişafı ilə kifayətlənməyən Mirzə Cəlil əlifbanın tərəqqisi və yeniləşməsi ideyasının da öndəri kimi çıxış edirdi.
O həmçinin dilin taleyini, problemlərini vətənin qeyrətli övladlarına həvalə etmək işini də ictimai müzakirəyə çıxarmaq istəyirdi. Ədib "Yeni ibtidai məktəbdə Azərbaycan dili" məqaləsində yazırdı ki, çoxmilyonlu azərbaycanlı əhalinin ana dilinin müqəddəratını Bağırov, Qəniyev və Salıyev kimi üç kənd müəlliminə həvalə etmək olmaz. Dövlət məktəbində Azərbaycan dilinin qoyuluşu məsələsi birincidərəcəli məsələdir və millətin bütün düşünən insanları bu işə cəlb olunmalıdır.
Mirzə Cəlil daim vətəndaş mövqeyindən çıxış edərək, milli-mənəvi dəyərlərə, doğma dilə və milli irsə qəlbən bağlılığını sübut etmişdir. O yaratdığı "Molla Nəsrəddin" jurnalına milli forma, məzmun verərək, ilk dəfə xalqa öz doğma dilində – Azərbaycan dilində müraciət edərək deyirdi:
"Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım. O kəsləri deyib gəlmişəm ki, mənim söhbətimi xoşlamayıb bəzi bəhanələrlə məndən gedirlər, məsələn, fala baxdırmağa, it boğuşdurmağa, dərviş nağılına qulaq asmağa, qeyri-vacib əməllərə"...
“Məni gərək bağışlayasınız, ey mənim türk qardaşlarım. Mən sizinlə türkün ana dili ilə danışıram. Mən onu bilirəm ki, türk dilində danışmaq eyibdir, şəxsin elminin azlığına dəlalət edir, amma hərdənbir keçmiş günləri yad etmək lazımdır. O günləri ki, anamız beşikdə yırğalaya-yırğalaya sizə türk dilində layla deyirdi".
Mirzə Cəlil Azərbaycan dilinə özünün konkret yaddaqalan münasibətini "Molla Nəsrəddin"də dərc etdiyi “Azərbaycan” məqaləsində belə ifadə edirdi:
"Mənim anam kimdir?
Öz-özümə cavab verirəm ki,
Mənim anam rəhmətlik Zöhrə bacı idi.
Dilim nə dilidir?
Azərbaycan dilidir.
Yəni Vətənim haradır?
Azərbaycan vilayətidir. Demək, nəinki dilimin adı türk-Azərbaycan dilidir, belə məlum olub ki, Vətənim də Azərbaycan vilayətidir...”
Dilə, kökə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın, Vətənə, torpağa ülvi sevginin böyük dastanı kimi qiymətləndirilən bu məqalə bütün dövrlərdə müasir olaraq qalacaq.
Mirzə Cəlil milli ideologiyasının, milli təəssübkeşliyinin davamı kimi 1993-cü ildə xalqımızın lideri və öndəri cənab Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycanda yenidən hakimiyyətə gəlişi hər şeyi öz axarına qoydu: Azərbaycan xalqının ən böyük sərvəti olan dilin adı – Azərbaycan dili özünə qaytarıldı. Heydər Əliyevin yeni şəraitdə söylədiyi: "Bizim vətəndaşlıq borcumuz milli-mənəvi dəyərlərimizə, doğma torpağımıza, doğma ana dilimizə, böyük və zəngin tariximizə, millətimizə sadiq olmaqdan ibarətdir...” – sözləri Mirzə Cəlil kimi milli düşüncə fədailərinin işinin bundan sonra da əsrlərlə yaşayacağını bir daha sübut etdi.
Millətin sivil inkişafı, maarifin yüksəlməsi, vətəndaşların hüquqlarının qorunması və ölkənin müstəqillik qazanması amalı ilə yaşayan Mirzə Cəlil istər ölməz əsərlərində, istərsə də "Molla Nəsrəddin" jurnalında daim böyük ideoloq kimi çıxış edirdi. O, maarifin, elmin və ictimai-siyasi şüurun yetkin olduğu yerdən istiqlal mübarizəsinin yolunu daha da aydın görürdü və Azərbaycanı Avropa ilə müqayisə edərək yazırdı ki, Avropa ölkələrindəki mübarizə ənənələri tarixi milli yetkinliyin nəticəsidir. Mirzə Cəlil "Vətən yolunda fəda olmağa hazır olan" polyakları, 1848-ci il inqilabı zamanı Paris küçələrində azadlıq şeirləri oxuyanları, Elzas-Lotaringiyanın vətənpərvərlərini, ingilis, bolqar və Norveç "hürriyyətpərəst" xanımlarını, qırmızı bayraq götürüb “yaşasın maarif və puç olsun cəhalət" deyən ispaniyalıları "hürriyyət"i pay kimi başa düşən həmvətənlərinə nümunə göstərirdi.
Ədibin "İranda hürriyyət" hekayəsi məhz avamlığın və kütlüyün böyük ideallar üzərində yaratdığı acı gülüş idi. Qardaşının "İrandan bura hürriyyət gələr?" – sualına Pərinisə: “İran uzaq yer deyil ki gəlməsin”, – cavabını verir.
Zamanın bütün dolaylarından siyasi kütlük və avamlıq maarifsizliyin bəlasından irəli gəldiyi halda, bu gün bəzən ali təhsilli, doktor, professor, daha nə titullar daşıyan, müxalifətdə mənəmlik zirvəsində duran, özünün siyasi əqidəsindən və ağlından artıq iddialara düşüb demokratiyanı “İran hürriyyəti”nə bənzədən, onu özbaşınalıq kimi başa düşən şəxslərə Mirzə Cəlil, göründüyü kimi, öz sözünü hələ əsrin əvvəllərində demişdir.
Müstəqil respublikanın demokratiyası onun milli və vətəndaş maraqlarının qorunmasının, qanunların aliliyinə hörmət edilməsinin, insan hüquqlarını tanımağın qarantıdırsa, Mirzə Cəlilin göstərdiyi kimi, bu gün də bizim bəzi həmvətənlərimiz pərinisələrin, kərbəlayı məmmədəlilərin səviyyəsindədirlər.
Hürriyyəti, demokratiyanı paylamırlar – xalq siyasi yetkinliyin zirvəsində ona nail olur və onun oyuncağa çevrilməsinə yol vermir. Mirzə Cəlil əlinə qələm aldığı gündən istər "Molla Nəsrəddin"dəki kiçik şəkilaltı replikalarda, istərsə də hekayə, povest və dram əsərlərində sivil, demokratik münasibətlərin və milli maraqların istiqlal mücahidi səviyyəsinə yüksələ bildi. Şəxsi mənafeləri unudaraq böyük azadlıq ideyaları ilə yaşadığı mənalı ömrünü xalqını inkişaf etdirib milli dirçəlişi yüksəltməyə, vətən, yurd mücahidləri yetişdirməyə həsr elədi.
Mirzə Cəlilin böyük və uzaqgörən ideoloq kimi fikirləri bu gün öyrənilməsi zəruri olan ideyalar sistemidir. Əsrin əvvəlində o, Azərbaycan dövlətinin beynəlxalq münasibətlər sisteminə qatılması və milli sərhədlərin qorunub saxlanması, daxili ictimai-siyasi proseslərə başqa dövlətlərin müdaxiləsinə yol verməməsi, bütün aləmdə baş verən hadisələrə sivil normalara uyğun münasibət bildirməsi məsələsinin yollarını da aydın göstərirdi. O, öz fikirlərinin təbliği üçün "Molla Nəsrəddin"i bir fəaliyyət meydanına çevirmişdi. Mirzə Cəlil istər dövlətin daxili münasibətləri, istərsə də xarici qüvvələrin təsirindən qalib çıxmaq üçün milli həmrəyliyi, ideya birliyini, bütövlük prinsiplərini qoruyub inkişaf etdirməyin vacibliyini və əsas şərtlərini göstərirdi. Təsadüfi deyil ki, o, 1905-ci il milli azadlıq hərəkatlarına qoşularaq Azərbaycanın mənafeyinə xidmət etməyi, bu inqilabdan öz xalqının mənafeyi naminə bəhrələnməyi hər bir azərbaycanlı üçün borc hesab edir və çar Rusiyasının Qafqaz Azərbaycanına nə etdiyini elə İranın Cənubi Azərbaycana etdikləri ilə eyniləşdirərək Azərbaycan ziyalılarını həmrəylik göstərməyə çağırırdı.
Mirzə Cəlil o dövrdə baş alıb gedən erməni azğınlığına cavab verməyə, hadisələri düzgün qiymətləndirməyə, lazımi anda səfərbər olmağa, ağlın və gücün müsəlləhliyinə qabil olmağa, bu hadisələrdən əvvəl öz içimizdə bizə meydan oxuyan erməniyə baxıb tərəqqi etməyə çağırırdı.
"Molla Nəsrəddin" jurnalında təsvir olunmuş "Erməni və müsəlman qiraətxanası" replikalı səhnə ilə tanış olarkən insan istər-istəməz psixoloji sarsıntı keçirir. Müsəlman qiraətxanası bomboşdur. Oxunulası nə varsa, üstündə siçanlar gəzişir. Erməni qiraətxanasında isə oxucu əlindən boş yer yoxdur. Fərqi yoxdur, oxumağa yığışıblar, ya başqa məsələ üçün. Ən azı bir yerdədirlər; fikir, ideya birliyində həmrəylik göstərirlər. Adamda belə bir təəssürat yaranır ki, bir vaxtlar Bakıda erməni kilsəsinə ibadət adı ilə yığışanlar həm əsrin əvvəlinin, həm də bugünkü Xocalı soyqırımının və torpaq didərginliyimizin mənfur planlarını elə o vaxtdan öz torpaqlarımızdaca hazırlayırmışlar. Unutqanlıq, laqeydlik, milli yaddaş zəifliyi, yersiz güzəşt, layiq olmayan xalqa edilən hörmət məğlub duruma düşməyimizə səbəb olmuşdur.
"Molla Nəsrəddin"in acı-acı güldüyü ikinci bir əsərdə – Bakıda erməni uşaqları partalarda əyləşərək dərs keçdikləri halda, müsəlman uşaqlarına “belə yaramaz!” deyərək palaz üstə oturdulur, dizinin üstündə yazı yazan uşaqlara "afərin, bax belə" deyən "Molla Nəsrəddin" yenə milli inkişaf fərqliliyində uduzan Azərbaycan millətini mübarizəyə çağırırdı. Mirzə Cəlil tarixin bütün səhifələrində erməni-müsəlman münasibətlərində ayıq olmağı, çomağı əldən qoymamağı tövsiyə edirdi. Yenə "Molla Nəsrəddin" jurnalının dərc olunan nömrəsinin birində milli Azərbaycan ornamentli taxtın və mütəkkənin üstündə əyləşən, vücudundan harınlıq tökülən bir erməni hiyləgərcəsinə baxaraq deyir: "Məndən olsa, Ağayevi İrəvana qoymarıq, rəiyyəti xarab edir".
Torpaqlarımızda yer verdiyimiz bu azğın erməni nəyə etiraz edir? Açıqfikirli azərbaycanlı ziyalımızın İrəvana getməsinə! Göründüyü kimi, Qərbi Azərbaycanda gələcəkdə mövcud ola biləcək problemlərlə, üstünlüyün erməni tərəfinə keçə biləcəyi ilə, torpaqlarımıza sahib çıxa bilməməyimizlə, bu torpaqlarımızı itirəcəyimizlə bağlı həyəcan təbilini Mirzə Cəlil hələ o vaxt çalırdı. 1917-ci ilin 14 sentyabrında erməni-müsəlman münasibətlərinin kəskinləşdiyi zaman Həmidə xanıma yazdığı məktubunda Mirzə Cəlilin bu tarixi hadisəyə böyük vətəndaş münasibətinin şahidi oluruq. O yazırdı ki, yaxın günlərdə Əsgərana türk qoşunlarının hücumu gözlənilir: “Onlara kömək üçün bu gün atlıların siyahısı tutulur. Mən gəlmişəm əlimdən gələn köməyi göstərim və qoşunlarla birgə hücumda iştirak eləyim. Bu gün Ağdamda deyirlər ki, Şuşada aclıqdır. Dünən, bu gün Ağdama dalbadal türk qoşunları gəlir. Axmaq ermənilər doğrudanmı müqavimət göstərəcəklər?”
Göründüyü kimi, Mirzə Cəlil Əsgəran və Xanlar kəndi hadisələrində döyüşlərdə iştirak edərək özünün Vətənə övladlıq borcunu əsgər kimi də yerinə yetirmişdi...
Beynəlxalq aləmdə Avropa imperializmi və Azərbaycana münasibət siyasətinə də Mirzə Cəlil daim uzaqgörən ideoloq kimi yanaşmışdır. O qeyd edirdi ki, Bakı ən azı nefti ilə Qərbin göz dikdiyi məmləkət olaraq qalacaq. Mirzə öz publisistik əsərlərində yazırdı ki, Qərb imperializmi məzlum Şərqi qəflətdə saxlamaq üçün "torba-torba qızıl" sərf edir: “İngiltərə cahangirləri bir gün və bir saat olmayıb ki, İranı, Turanı, Əfqanıstanı, Türkiyə və Ərəbistanı və xülaseyi-kəlam, nə başınızı ağrıdım, bişüur Şərqdə bir guşə qalmayıb ki, ingilis diplomatları oraya sahib olmaq üçün fəsad barmaqlarını uzadıb, böyük-böyük fitnə və bədbəxtlik törətməsinlər”.
Qərbdən gələn "mədəniyyət" təbliğatının bol axarında Azərbaycan millətinə milli-mənəvi dəyərləri qoruyub saxlamaq, milli irsə mühafizəkar mövqedən yanaşmaq tövsiyəsini verən Mirzə Cəlil Qərbin aludəsi olmamağı uyğun bilirdi. "Şərqin qaranlığını dağıdaraq yerində Avropa mədəniyyəti quraq" deyənlərdən fərqli olaraq, o, bütün dünya xalqları içərisində özünün əxlaqi dəyərləri ilə ucada dayanan Azərbaycan cəmiyyətini belə yüngül mədəni təcavüzə məruz qalmamağa çağırırdı.
Mirzə Cəlil özünəməxsus müdrikliklə həmvətənlərini ayıldırdı. "Sən (Qərbi nəzərdə tuturdu – S.V.) sabah Misiri, Hindi, Ərəbistanı, Afrikanı qarışdırarsan, amma özün üçün mənfəət apararsan, amma mən sənə cürətlə deyirəm, sən qəflət yuxusundasan. O səbəbə ki, Sədi deyirdi: "Bir meşəni sən xali hesab etmə. Çünki orada şayəd pələng yatmış olar. Sən indi onları yuxudan oyadırsan”.
C.Məmmədquluzadə bütün yaradıcılığı boyu, xüsusilə "Molla Nəsrəddin" jurnalı vasitəsilə xalqına əmin-amanlıq arzulayaraq “dünyada sülh və asayişdən gözəl nə ola bilər” deyirdi. O, xalqın, Vətənin beynəlxalq təcavüzdən qorunması üçün güclü dövlətin, kəsərli, ağıllı, iti siyasətli dövlət rəhbərlərinin, bütöv əqidəli sivil bir xalqın arzusuyla fəaliyyət göstərirdi.
Bu gün Azərbaycan Mirzə Cəlilin ideya və arzularının ucalığında duran suveren, müstəqil dövlətdir. Bu dövlət milli irsə, milli sərvətlərə mühafizəkar mövqeyi saxlayaraq, dünyanın elmi-texniki, mədəni tərəqqisinə qoşulmaq istiqamətində ciddi addımlar atır, dünyəvi ölkə kimi fəaliyyət göstərir. Xarici aləmlə hərtərəfli əlaqə qurulub. Azərbaycanda 100-dən çox xarici dövlətin səfirliyi fəaliyyət göstərir. Amma Mirzə Cəlilin "Molla Nəsrəddin" jurnalının 12 avqust 1907-ci il sayında dərc olunan “Layiheyi-sülh ümumi məclisi”ndə deyildiyi kimi: "Dünya xalqlarının bir sıra dövlətlərinin yığışdığı beynəlxalq məclisdə hər dövlət əsas ideyanı unudaraq özünün ümumdövlət mənafeyindən çıxış edir – öz mənfəətini ortaya qoyur.
Amerika vəkili:
– Ağalar, mən təklif edirəm buyurasınız, dava vaxtı balonlarla od yağdırmağa ixtiyarımız olsun, ya yox.
Belçika vəkili:
– Mən xahiş edirəm, dava gəmisi saxlamağa hər dövlət üçün ümumi hədd qoyulsun. Almaniya, Amerika, Anqliya, Fransa qüvveyi-bəhriyyatını artırır.
Osmanlı vəkili:
– Parisdə və Misirdə türkcə və ərəbcə çıxan qəzetlər hey yazırlar ki, bizim davaya yararlı gəmimiz yoxdur.
İran vəkili:
– Hamımız burada ikən sizdən xahiş edirik, bizim məmləkətdə olan səfirlərinizə deyin ki, bizimlə görüşəndə əlcəklərini çıxarmasınlar”.
Bu ibrətamiz məqaləsində Azərbaycan diplomatiyasına həmişə ayıq-sayıq olmaq tövsiyəsini vəsiyyət edən Mirzə Cəlil sanki xalqımızın düşdüyü bugünkü günü böyük uzaqgörənliklə duyurdu. Bu gün Azərbaycan dövləti itirdiyi torpaqların ATƏT-in Minsk qrupu, BMT, Avropa Şurası, böyük dövlətlər və s. tərəfindən sülhlə qaytarılmasına ümid bəsləsə də, gün-gündən uzanan həll məsələsində hər dövlət özünə sərf edən aspektdən çıxış edir. Uduzan, itirən isə bizim xalqdır, Azərbaycandır.
C.Məmmədquluzadə irsi müasir dövlətçilik ideyaları baxımından həmişə örnək olaraq qalacaq. İstər beynəlxalq münasibətlərdə, istər sivil dövlətçilik prinsiplərinin inkişaf etdirilməsində, milli-mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanmasında, Azərbaycan dilinin inkişaf etməsi prosesində və s. ümummilli məsələlərdə Mirzə Cəlil yaradıcılığı, xüsusilə "Molla Nəsrəddin" irsi həmişə tarixi salnamə kimi istinad yeri olacaq.
C.Məmmədquluzadə təkcə klassik ədəbiyyatçı, görkəmli publisist, satirik jurnalistikanın banisi kimi deyil, həm də vətəndaş və cəmiyyət münasibətlərinin, milli dövlətçilik problemlərinin, azərbaycançılığın əsl görkəmli ideoloqu kimi tarixdə qalacaq.
Bu gün Mirzə Cəlilin həmişə düşündüyü dilə – Azərbaycan dilinə, milli-mənəvi irsə və digər dəyərlərə Heydər Əliyev tərəfindən bəslənən münasibət, göstərilən qayğı Mirzə Cəlilin ölməz ideyalarının yaşadığını və bundan sonra da yaşayacağını sübut edir. Beynəlxalq aləmdə Azərbaycanın tanınması və layiqincə təmsil olunması, tarixi proseslərin inkişafı, sivil dövlət quruculuğu prosesi, milli ideyaların gerçəkləşməsi sahəsində görülən əməli iş Azərbaycan dövlətinin istiqlal arzularının çiçəklənməsi və həyata keçməsi deməkdir.
C.Məmmədquluzadə özünün böyük mənəvi irsi ilə, xüsusilə "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə Azərbaycan xalqı üçün həmişə öyrənilməsi vacib olan ədibdir.
rn