Azərbaycançılıq ideyası və milli dövlətçilik
hərəkatının ictimai-siyasi əsasları
Bu mərhələnin mahiyyətini doğru-düzgün anlamaq və qiymətləndirmək məqsədi ilə Ramiz Mehdiyevin yuxarıda istinad etdiyimiz məqaləsindən daha bir fikri xatırlamağa ehtiyac duyuruq. O yazır: "Azərbaycançılıq ideyasının bir neçə nisbətən müstəqil cəhəti var: əsasən antropologiya (etnologiya), etnoqrafiya, sosial psixologiya, linqvistika çərçivəsində nəzərdən keçirilən etnomədəni sosial quruluşu haqqında digər elmlərin köməyi ilə açılan sosial-siyasi cəhət; beynəlxalq hüquq sahəsində kompleks elmi fənlər vasitəsilə işlənib-hazırlanan coğrafi-siyasi cəhət və s. Başlıcası odur ki, nəzərdən keçirilən problemin təkcə bir cəhəti çərçivəsində qapanıb-qalmaq olmaz, çünki bu zaman biz azərbaycançılıq ideyasını, tarixən sabit və özünəməxsus hadisə kimi, ölkədə yaşayan bütün əhali qruplarının həmrəyliyini, onların qarşılıqlı əlaqəsini, sadəcə, əhatə edə bilmərik".
Əsrin əvvəllərində azərbaycançılıq ətrafında gedən ideya və fikir mübarizələrinin təhlili göstərir ki, azərbaycançılıq ideyasının təkamül prosesi çoxşaxəli və ziddiyyətli olmuşdur. Azərbaycan milli dövlətçilik hərəkatının qabaqcıl nümayəndələrinin və Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının konsepsiyasına görə, müstəqillik ideyası ölkədə yaşayan bütün xalqların hüquq bərabərliyinin tanınmasına (vətəndaş cəmiyyəti ideyası) əsaslanırdı. Onun fəlsəfi əsasını "türkçülük, islamçılıq və müasirlik", indiki təbirlə desək, “azərbaycançılıq, islamçılıq və müasirləşmə” şüarı təşkil edirdi. Bu şüar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və ozamankı Müsavat partiyasının rəsmi doktrinasını təşkil edirdi.
İdeologiya dövləti yaradır, dövlət isə siyasi ideyanı məqsədyönlü məcraya doğru yönəldir. Lakin bu prosesin özünə də birdən-birə yaranan, necə deyərlər, yoxdan var olan bir hadisə kimi yanaşmaq sadəlövhlük olardı. Azərbaycançılığın turançılıq, islam hümmətçiliyi kimi ideyalardan arınması hansısa fövqəltəbii qüvvələrin təsiri altında baş verməmişdi. Filologiya elmləri doktoru Vilayət Quliyev "Ağaoğlular" kitabına yazdığı genişhəcmli ön sözdə həmin prosesi görkəmli mütəfəkkir Əhməd bəy Ağaoğlunun siyasi-ictimai görüşlərindəki təbəddülatın əsas istiqamətləri əsasında maraqlı nəticələrə gəlmişdir. Müəllif Azərbaycan milli hərəkatının ilk tədqiqatçılarından olan Mirzəba
Əhməd bəy Ağaoğlu birincilərdən biri olaraq 1905-ci ildə "Kaspi" qəzetinin səhifələrində yazırdı: "Bütün bu toplum (azərbaycanlılar nəzərdə tutulur – S.V.) yalnız dini toplum olmayıb, eyni zamanda etnik bir varlıqdır. Çünki kiçik bir istisna ilə bütün Rusiya müsəlmanları böyük türk-tatar irqinə mənsubdurlar. Bir tək ümumi dildə danışır və eyni mədəniyyəti paylaşırlar". Göründüyü kimi, Əhməd bəy Ağaoğlu burada artıq "bir addım qabağa gedərək" müsəlman ümmətçiliyi ideyasının təsir dairəsindən çıxa bilmişdi, lakin bu nöqtədən müasir azərbaycançılıq ideyasına hələ xeyli fikir məsafəsi vardı. O, Rusiyada yaşayan bütün müsəlmanların eyni bir milli birliyə – türk-tatar millətinə ("irqinə") mənsub olduğunu iqrar edir və həmin görüşlərini əvvəlcə rusca buraxdığı "Kaspi" qəzetində, sonra isə Əli bəy Hüseynzadə ilə birgə məşhur Azərbaycan mesenatı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maddi yardımı ilə 1905-ci ilin yayından nəşr etməyə başladığı "Həyat" qəzetində təbliğ edirdi.
Ümumtürk həmrəyliyi ideyası Ə.Ağaoğlu yaradıcılığında açıq qoyulurdu. V.Quliyevin tarixi faktlar əsasında qeyd etdiyi kimi, xüsusilə "Həyat" qəzeti çıxmağa başladıqdan sonra Ə.Ağaoğlunun həmin ideyası təkcə Bakıda və Azərbaycanın digər yerlərində deyil, həmçinin Volqaboyuda, Orta Asiyada, İranda, Türkiyədə də geniş yayılmışdı. Məşhur tatar şairi Abdul
Qeyd olunmalıdır ki, Ə.Ağaoğlu milli birlik ideyasını islam ümmətçiliyindən ayrıca təqdim edirdi. Lakin həm milli, həm də dini birlik ideyasını başqa-başqa təzahürlər kimi deyil, vəhdətdə götürürdü. Erməni senzorlarının təhriki ilə Qafqaz canişininə "Həyat" qəzetinin bağladılması üçün müraciət etmiş baş senzor M.R.Qakkelin donoslarında da Əhməd bəy Ağaoğlunun guya "İslamın ilkinliyini və təmizliyini qorumaq məqsədi ilə Rusiya əleyhinə barışmaz mövqedə dayandığını" xüsusi qeyd etməsi heç də təsadüfi deyildi.
Professor Nizami Cəfərov Şərqin böyük mütəfəkkiri, tarixdə əsasən panislamist kimi tanınan, çox hallarda hətta panislamizmin banisi sayılan Cəmaləddin Əfqaninin yaradıcılığını, xüsusilə onun "milli vəhdət" fəlsəfəsini araşdırarkən oxşar qənaətlərə gəlmişdir. O yazır: "Məlum olduğu kimi, yeni dövrdə (XVII əsrdən sonra) müsəlman Şərqində aparıcı ideologiya müsəlmançılıq, yaxud ümmətçilik idi, digər ideologiyalar həmin ideologiyalardan çıxırdı və istər-istəməz onun "semantikasını" daşıyırdı. C.Əfqaninin böyüklüyü onda idi ki, belə bir dövrdə "milli vəhdət fəlsəfəsi"ni çox cəsarətlə irəli sürüb hər bir müsəlmanın eyni zamanda bir türk, fars, ərəb və yaxud hind olduğunu dedi".
Azərbaycançılıq ideyasını ilk dəfə bütün çılpaqlığı ilə yaradıcılığının ana xəttinə çevirməkdən ehtiyat etməmiş Mirzə Cəlilin özü də, görkəmli filoloq Yaşar Qarayevin yazdığı kimi, əsərlərində "islam və Şərq siyasi mənliyinin ideoloqu kimi çıxış edirdi".
Milli şüurun formalaşması və milli dövlətçiliyimizin qurulmasında önəmli xidmətlər göstərmiş Müsavat partiyasının özü də daha əvvəl "islam həmrəyliyi" şəklində təcəssüm tapmış, sonradan milli dona girmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə açıq-aydın elan edirdi ki, onun partiyası sinfi deyil, milli təşkilatdır. Millət məsələsində o, "dinlə kompromisə girərək", "Millətin əsası dindirmi, yoxsa dil?" "Biz müsəlman millətimiyiz, yoxsa türk?" sualına belə cavab verirdi: "Bu fikri bir-birinə zidd görənlər də var. Fəqət nahaq. Bu iki fikir bir-birinə zidd deyil, bəlkə, müttəfiq fikirlərdir. İslamiyyət beynəlmiləliyyətdir, türklük milliyyət, biri külldür, digəri cüz: birinin qüvvəti o birinin qüvvətidir".
Azərbaycançılıq eyni zamanda uzun müddət türkçülüyü, turançılığı da inkar etməmişdir. Üstəlik, ictimai inkişafın bir sıra məsələlərində islamçılarla türkçülər bir və ya bir neçə nöqtədə birləşirdilər. "Türk yurdu" jurnalı "bütün türklərin islamın mühüm ünsürü olduğunu" bildirirdi. Ziya Göyalp “millət” anlayışına tərif verərək yazırdı ki, millət ümumi dili, dini, əxlaqı, mədəniyyəti olan insanların eyni dərəcədə aldığı tərbiyənin məcmusuna deyilir".
Deməli, türkçülər millətin mövcudluğu üçün dini də mühüm amil sayırdılar.
Bu dövrdə "türkçülük" termini həddən artıq populyar olub, ən azı iki müstəqil mənada işlədilirdi. İlk öncə bu, əlbəttə ki, bütün türk xalqlarının tarixi mədəni-mənəvi birliyini ifadə edirdi. Onu da yaddan çıxarmaq olmaz ki, rus çarizmi azərbaycanlıları gah "türk", gah da "tatar" adlandırdığı üçün "türkçülük" termini bəzi hallarda məhz azərbaycançılıq ideyasına yaxınlaşan bir məna da kəsb edirdi. Eyni zamanda onu da mütləq qeyd etmək lazımdır ki, "türkçülük" Turan ideyasına yaxın olsa belə, bunlar arasında bərabərlik işarəsi qoymaq düzgün hesab oluna bilməz. Əgər turançılıq bütün türk xalqlarının vahid bir dövlətdə birləşdirilməsini mütləq ideya səviyyəsinə qaldırırsa, türkçülər üçün mədəni-mənəvi birlik daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı. "Türkçülüyün" ideya rəhbərlərindən biri sayılan Əhməd bəy Ağaoğlu 1921-ci ildə Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanova ünvanladığı məktubunda yazırdı: "Türklük” bölümünü qəbul etməyən tamdır. Məqsəd ona xidmətdir. Bu xidmət harada edilirsə, müqəddəsdir, mübarəkdir!” Göründüyü kimi, burada türklüyə xidmət Turan uğrunda mübarizə kontekstində götürülüb, heç buna işarə də vurulmur.
Türkiyənin özündə qurtuluş savaşı başlamış, böyük bir vətənpərvərlik nümunəsi göstərməklə müasir qüdrətli türk dövlətinin əsasını qoyan Mustafa Kamal Atatürkün özü də həmin dövrdə turançılığa laqeyd mövqe tutur və türk millətinin nicatını turançılıqda axtarmağın əleyhinə çıxışlar edirdi. Əsasını qoyduğu Cümhuriyyət-Xalq Partiyasının 1917-ci ildəki qurultayında Atatürk pantürkizmin əleyhinə çıxış edərək bildirdi ki, bütün türklərin bir dövlətdə birləşdirilməsi həyatakeçməz bir məsələdir. Tarixi təcrübə göstərir ki, panislamizm, yaxud pantürkizm müvəffəqiyyət qazana bilməz. Böyük Millət Məclisindəki çıxışlarından birində də o, 1921-ci ildə həmin fikri müdafiə etmişdir. 1919-cu ildə ABŞ generalı Harbolda göndərdiyi “Hüquqi müdafiə cəmiyyətinin memorandumu”nda isə pantürkizmə zərərli bir ideologiya kimi baxdığını bildirmişdir. Məhz bu münasibətin nəticəsi idi ki, CHP-nin (Xalq Respublika Partiyasının) 1935-ci ildə qəbul etdiyi proqramında millətə belə bir tərif verilmişdir: "Millət siyasi və ictimai birlik olub, dil, mədəniyyət, ideyaca bağlı olan həmvətənlərin birləşməsidir".
Azərbaycanda Atatürkdən əvvəl də, onunla bir dövrdə də həmin mövqedə dayanan azərbaycançılar az olmamışdır. Yusif Vəzir Çəmənzəminli turançılığın uğur qazana bilməyəcəyini qeyd etmiş və onu Krım turançılarının timsalında belə ifadə etmişdir: "İsmayıl bəyin (Qaspıralı) “işdə, dildə, fikirdə birlik” şüarı Krımda kəndisinə hazırkı halda bir çox tərəfdar deyil, əleyhdar qazanıblar... O, Turan fikrini təqib etməklə nəinki krımlıları Turanla birləşdirə bildi, bəlkə, onları tatarlıqdan da uzaqlaşdırdı. Bunun üçün "Tərcüman" qəzetəsi əvəzinə "Millət" qəzetəsi çıxdı".
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə müəyyən qədər türkçülük, islamçılıq və azərbaycançılıq arasında mütərəddid mövqedə qalsa belə, hələ 1911-14-cü illərdə qələmə aldığı yazılarında "azərbaycanlı" terminini işlədir və onların digər türk-tatar qövmlərindən fərqini vurğulayırdı. Bu ideya, əslində, ondan əvvəl də mövcud idi. Hələ 1891-ci ildə M.Şahtaxtinski "Kaspi" qəzetində belə bir məqalə çap etdirmişdir: "Zaqafqaziya müsəlmanlarını necə adlandırmalı?" O öz sualına özü cavab verərək yazırdı ki, bu xalqı "azərbaycanlı", dillərini də "Azərbaycan dili" adlandırmaq yaxşı olar. 1892-ci ildə K.Ünsizadə "Azərbaycan" adlı bir qəzet nəşr etməyə səy göstərmişdisə də, ona nail ola bilməmişdi. Çünki çar üsuli-idarəsinə və ermənilərə xalqın "tatar", "musulmanin" adlandırılması daha sərfəli idi. Onların ardınca bolşeviklər "Azərbaycan" sözündən qorxmuş və milli mənlik şüurunun formalaşıb beynəlmiləlçiliyi üstələyəcəyindən ehtiyat etmişlər.
Beynəlxalq imperializm də çarizmin bu siyasətini dəstəkləmişdi. İngilislər Bakıya daxil olarkən onlar da "Azərbaycan" sözünü işlətməyə xəsisliklə yanaşmışlar. 1903-cü ildə Tiflisdə görkəmli ədəbiyyatşünas F.Köçərlinin (1863-1920) rus dilində "Azərbaycan ədəbiyyatı" kitabı çap olundu. Məmmədəli Tərbiyətin "Danişmandanu-Azərbaycan" kitabını da buraya əlavə etmiş olsaq, görərik ki, "Azərbaycan ideyası"nın tarixi kökləri qədimdir. Milli kimlik sualları açıq şəkildə mətbuatda verilən və insanların fikrini məşğul etdiyi vaxtdan (bu baxımdan 1890-cı ildə "Kəşkül" qəzetində dərc olunmuş "Azərbaycanlı" felyetonu və Cəlil Məmmədquluzadənin məşhur "Azərbaycan" felyetonu kütləvi şüurun milliləşməsində dönüş nöqtələri kimi qeyd edilməyə layiqdir) azərbaycançılıq məsələsinin meydana çıxması labüd olurdu.
Beləliklə, XX əsrin əvvəllərində yaşamış və fəaliyyət göstərmiş qabaqcıl ictimai xadimlər, yaradıcı ziyalılar yeni dövrdə nəinki Azərbaycan xalqının milli özünüdərkində həlledici rol oynamış, həmçinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurularkən millətin özünü, görkəmli adamlarını tanımasına, milli idarəçiliyi də milli məfkurənin başlıca təzahür forması kimi qəbul etməsinə nail olmuşdular.
Misal üçün, Y.V.Çəmənzəminli 1918-ci ildə "Biz kimik və istədiyimiz nədir?" adlı məqaləsində yazırdı: "Azərbaycan çox davalar və çox millətlər görüb və hələ də həyatımıza bir təsir buraxmamış olmayıb. Hal-hazırda biz tarixi pillələrdən keçib min qovğa görəndən sonra uyuşub sabit bir şəkil almışıq. Böyük türk millətinin bir şöbəsini təşkil eləyirik. Millətə məxsus bir çox amillərə dəxi malikik: ayrıca dilimiz, adət və qaidəmiz və ədəbiyyatımız var. Əsrlərlə rəyasətpərvər hakim dairələr tapdağı olan xalqımız həmişə mədəni həyatında davam edib, milli simasını itirməyib. Hətta İranın cazib nəfsləri, rusluğun dəhşətli zərbələri türkçülüyümüzü məhv edə bilmədi: şirin dilimiz və ədəbiyyatımız salamat qaldı".
Yusif Vəzir həmin məqaləsində milli idarəçiliyin vacibliyi məsələsinə toxunaraq yazırdı: "Dünyada hər bir millətin xoşbəxt yaşamasına səbəb ancaq o millətin öz milli idarəsi ola bilər. Milli idarə də milli torpaqda, yəni müəyyən bir ölkədə bərqərar ola bilər".
Eyni səpkili ideyaları Ö.F.Nemanzadənin "Mən kiməm?" adlı essesində də görürük. Bu, Azərbaycan türkünə birbaşa müraciət səciyyəsi daşıyır. Burada da xalqı özünə tanıtmaq, milli mənliyini izah etmək önəmli yer tutur. Dini və dünyəvi əqidəsini xüsusi fərqləndirən müəllif belə bir qənaətə gəlir: "Bu gün eynidən-eyni qanıram ki, dini əqidədən sonra insanda doğan dünyəvi əqidələrin birincisi millətpərvərlik əqidəsidir, ictimai fəlsəfənin baş vəzifəsi özünü tanımaq fəlsəfəsi, millətini bilmək elmidir".
Azərbaycançılıq ideyasını ilk dəfə rəsmi dövlət ideyası kimi siyasi fəaliyyət səhnəsinə çıxaran Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəsib bəy Yusifbəyli olmuşlar. Siyasi həyatda baş verən bu yenilik həmin dövrdə ictimai fikir xadimləri tərəfindən də dəstəklənmişdi. Y.V.Çəmənzəminli o zamanlar nəşr edilən qəzet və jurnallarda Azərbaycan mövzusunu baş məsələyə çevirmək zərurətini qeyd edərək yazırdı: "Hansı məcmuə çıxmağa başlarsa, Hindistan və Misir camelərinin təsvirini qeyd edərək, ümumi islam aləminə aid şeylər yazar. Halbuki birinci bizi həvəsləndirən məsələ gərək Azərbaycanımız olsun. Onun üçün milli məcmuə başdan-başa Azərbaycan ilə doldurulmalıdır. Bərəkət versin ki, tariximiz, ədəbiyyatımız, teatr və musiqimiz və başqa mədəni məhsullarımız çox-çox var. Bunlara aid yazılsa, həm özümüz özümüzü, həm də əcnəbilər bizi tanıyarlar. Və Avropa mədəniyyətinə də millətimizin, təbii ki, ehtiyacı var. Amma bu yolda heç nə yazılmır. Yazmalı, yazdırmalı, tərcümə etməli, yeni şeylər vücuda gətirilməlidir".
Görkəmli yazıçı milli şüurun inkişafı üçün zəruri hesab etdiyi dövlət, həmçinin hərbi və əmək mahnılarının, döyüş və cəng musiqisinin yaranmamasından narahatlığını bildirirdi. O, daim vurğulayırdı ki, belə musiqi parçaları millətin vəhdət və mətanətini daha da artırır, eyni bir istiqamətə yönəldir və səfərbər edir. Bu mənada milli şərqilərin digər xalqların, xüsusən ukraynalıların, bolqarların, tatarların həyatında, inteqrasiyasında oynadığı mütərəqqi rolu qeyd edən Çəmənzəminli yazırdı: "Bolqarlar "Şumey murpeçe" nəğmələrini oxuduqda intiqam hissi ürəyi dəlir. "İşşənəvima
Yazıçının xatirələrindən məlum olur ki, Kiyevdə inqilabın ilk günlərində nümayişlər zamanı tatarlar "...Sübhənallah" oxuyurmuşlar. Bizim "studentlər" isə nəğməsizlikdən nümayişi sükut içində keçiriblər. Milli nəğmələrin və şərqilərin yaradılması zərurətindən danışan yazıçı bu sahədə xüsusi bir komitənin təşkilini zəruri sayır və Üzeyir Hacıbəyov kimi sənətkarların diqqətini buna yönəldirdi. Yusif Vəzir Çəmənzəminli Həsən bəy Zərdabinin milli nəğmələrdən ibarət məcmuə tərtib etməsini yüksək qiymətləndirir, lakin buradakı nəğmələrin milli ruhun yüksəlişi üçün yaramadığını bildirirdi.
Bəhs edilən dövrün qabaqcıl maarifçisi Abbas Səhhət diqqəti başqa bir ictimai bəlaya yönəldirdi: "Hər mətahın tərəqqisi müştərisinə bağlıdır. Hər şeydə Avropa ədəbini, əxlaqını təqlid edirik. Bəs millətsevərliyi, vətənsevərliyi neyçün onlardan görüb-götürmürük? Görəlim, sair qonşu millətlərin də oxumuşları böylədirmi?"
