SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Cəfər Cabbarlı
H.Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında tutduğu mövqe və məqama görə dövrünün müasirləri ilə eyni zaman kəsiyində yazıb-yaratmaq imkanına malik olsa da, müasirlərindən tamamilə fərqlənərək sağlığında Nizami, Füzuli, Xaqani və Nəsimi kimi sənətkarlara məxsus ideya-bədii təfəkkür intəhasızlığı nümayiş etdirirdi. Onun yaradıcılığında mövzu və janr məhdudiyyəti, əsas ideyanı çatdırmaq üçün seçilən məkan və zaman ölçüsü yoxdur. Məhz bu yaradıcılıq xüsusiyyəti onu digərlərindən tamamilə fərqləndirirdi. Yaradıcılıq kredosunun əsas məzmunu “məhəbbət və həqiqət” axtarışından ibarət olan Cavid milli məfkurə təbliğatçısı olduğu qədər də bəşəri, humanist ideyalar tərənnümçüsüdür.
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin XX əsri, xüsusilə də həmin əsrin ilk onillikləri öz xarakterik xüsusiyyətləri, ziddiyyətləri və sosial-psixoloji mühit baxımından dərindən öyrənilməyə ehtiyac duyulan dövrdür. Əgər “Hüseyn Cavid və müasirləri” müstəvisindən yanaşsaq, mütəfəkkir yazar Hüseyn Cavidin yaşayıb yaratdığı dövrün ictimai-siyasi proseslərini və şəxsiyyətlərini paralel öyrənməyə ehtiyac yaranır. Deməli, XX əsrin əvvəllərindəki tarixi inkişaf proseslərinə münasibət bildirən, məxsus olduğu xalqın istiqlal arzuları ilə yaşayan M.Hadi, A.Şaiq, M.Ə.Rəsulzadə, M.B.Məmmədzadə, H.Zeynallı, X.İbrahim, Ə.Şərif, M.T.Sidqi, C.Cabbarlı və digər yazarların ədəbi irsi H.Cavid yaradıcılığı ilə vəhdətdə öyrənildikdə daha ciddi qənaətlərə gəlmək mümkün olur. Bu isə H.Cavidlə yanaşı müxtəlif yaradıcılıq estetikasına malik sənətkarların ümummilli ideyalar ətrafında səfərbər olmasını sübut edən amillərdəndir.
“Hüseyn Cavid və müasirləri” silsiləsindən H.Cavid və C.Cabbarlı yaradıcılığının paralel təhlilini vermək üçün XX əsrin əvvəllərində baş verən ədəbi məhkəmələrə aid materialları araşdırmaq çox faydalıdır. Bu proseslər nəinki 1920-30-cu illərdə yaşayan yaradıcı ədiblərin ideya mübarizəsini aşkar şəkildə müasir oxucuya çatdırır, eləcə də həmin dövrün sayılıb seçilən yazarlarının bir-birinin yaradıcılığına münasibətini də hərtərəfli başa düşməyə imkan verir. AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev “Ədəbi əsərlərin mühakiməsi” məqaləsində yazır: “Ötən əsrin 20-ci illərinin ədəbi-tarixi faktları olan ədəbi məhkəmələr məhz 37-ci il faciələrinin öncəsi baş verən “ərəfə” faktlarındandır. Yəni bu iki hadisəyə bir-birinin davamı kimi də baxmaq olar” (2, s.5).
Bu fikrin təsdiqi kimi ədəbi təhlilin ədəbi məhkəmə üslubunda cərəyan etməsinə nəzər yetirsək, aydın olar ki, bir zaman “İblis”, sonra “Şeyx Sənan” əsərindəki obrazların ədəbi məhkəmədə ittihamı sanki müəllifin gələcək ittihamı üçün bir “məşq” prosesi olmuşdur. Bu məhkəmələr H.Cavid yaradıcılığının ədəbi-bədii mahiyyətini açmaq gücündə olmadığı üçün Cavid romantizminin estetikasından tamamilə uzaqlaşaraq az qala “İblis”dəki Arifi, “Şeyx Sənan”dakı Şeyx Sənanı sinfi ideyalara xidmət göstərməməkdə günahlandırırdı. Beləliklə, siyasi, qeyri-sənət və qeyri-ədəbiyyat mövqeyinin təmsilçisi olan ədəbi məhkəmələr H.Cavidlə yanaşı, onun müasirləri olan, bir müddət sonra Cavidi ittiham edən C.Cabbarlının özündən də yan keçməmişdi. C.Qasımov “Ədəbi məhkəmələr” monoqrafiyasında yazır: “Mübahisəsiz və mübaliğəsiz demək lazımdır ki, repressiyaların formalarından biri olan ədəbi-bədii əsərlərin məhkəməsi sözün geniş mənasında Azərbaycanın ədəbi-fəlsəfi fikrinin və ədəbi düşüncəsinin mühakiməsi idi” (4, s.21).
Dövrün aparıcı siyasi qəzeti olan “Kommunist” qəzetində əsas məfkurə daşıyıcıları olan müəlliflərin, onların yüksək amallar aşılayan obrazlarının mühakiməsi haqqında elanlar verilməsi məsələnin növbəti məcrasını təyin edirdi. 1924-ci il dekabrın 12-də “Kommunist” qəzetinin 284-cü nömrəsində “Şeyx Sənan” əsərindəki Şeyx Sənan obrazının mühakimə olunması haqda elan verilir. Ədəbi məhkəmənin sədri H.Cəbiyev, prokuror simasında Səfərəlibəyov, C.Cabbarzadə, müdafiəçilər isə Yusifov, Xəlil İbrahim, Şeyx Sənan rolunun ifaçısı isə Hüseyn Sadiq çıxış edir. Sayılıb seçilən, ədəbiyyatda kifayət qədər mövqeyə malik şəxslərin ədəbi məhkəmə obyekti kimi Cavid yaradıcılığının şah obrazlarından olan Şeyx Sənan obrazının mühakiməsində iştirakçı olması “yeniləşmə” siyasətini təbliğ edərək, milli yaddaşdan uzaqlaşmağa xidmət göstərirdi. Belə ki, C.Cabbarlının H.Cavid yaradıcılığına istiqamətlənən münasibəti təəssüf doğurur. A.Rüstəmli yazır: “Təcrübə təsdiqləyir ki, ədəbi mühakimələrə bədii cəhətdən zəif, sənətkarlıq baxımından yararsız işlər deyil, cəmiyyətdə güclü əks-səda doğuran, milli şüurun dirçəlişinə təkan verən məfkurə fəaliyyətinin dram əsərləri verilirdi” (6, s.256).
Cəfər Cabbarlı 1921-ci il 21 oktyabrda “Şeyx Sənan” pyesinin tamaşası münasibətilə müəyyən tənqidi qeydlərini desə də, Hüseyn Cavidi qəlbən alqışlayır: “...əsərdə gözəl tiplər və bir çoq həyəcani bədiyyəyə səbəbiyyət verici mənzərələr vardır ki, bunun üzərinə möhtərəm ədibimizi işbu müvəffəqiyyəti içün səmimi qəlbdən alqışlayıram” (5, s. 84). Eynilə 1924-cü il 21 martda Rustaveli teatrında oynanılan “Şeyx Sənan” tamaşasının, demək olar ki, bütün aktyorları C.Cabbarlı tərəfindən yüksək dəyərləndirilir: “...bu dəfəki “Şeyx Sənan” keçən dəfəkinə nisbətən çoq gözəl və maraqlı keçdi. Tuqanof yoldaşın sənəti və ustadlığı oyunun hər bir yerində görünməkdə idi. Şeyx Sənanın rolunda isfahanlı yoldaş keçən dəfəkinə nisbətən daha gözəl oynadı. Sarya yoldaş dəxi Tamaranın rolunda çox gəzəl idi. Yoldaşın oyundakı zərafət, incəlik kəndisinin mahir bir aktris olduğunu söyləyordu. Səyyahın rolunda Ülvi yoldaş çoq gözəl idi. Yoldaşın hərəkəti, vüqarı tamamilə müvafiq və doğru idi...” (5, s. 87). Tamaşadakı aktyor oyunundan, rejissor işindən razılıq, əslində, “Şeyx Sənan” pyesinin özündən razılıq demək idi.
Həm 1921-ci ildəki, həm də 1924-cü ilin martındakı müsbət mövqeyinə baxmayaraq, elə 1924-cü ilin dekabrında “Şeyx Sənan”ın məhkəməsi zamanı gözlənilmədən Cəfər Cabbarlı prokuror – ittihamçı kimi çıxış edir. Bəlkə, bunu tetatr oyununa bənzəyən bir “məhkəmə oyunu” da hesab etmək olardı, amma C.Cabbarlının ittihamçı mövqeyi oyun şərtlərini aşır və ədəbi-estetik düşüncə müxtəlifliyinin bəyanatına çevrilir.
Burada C.Cabbarlının təmsil elədiyi zaman amilinə də çox diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Belə ki, C.Cabbarlı 1921-ci ildə “Aydın”, 1922-ci ildə isə “Oqtay Eloğlu” pyesini yazmışdı. “Od gəlini” əsəri isə hələlik meydanda yox idi. Deməli, 1924-cü il “Aydın” və “Oqtay Eloğlu” ilə “Od gəlini” arasındakı zamandır. Bu zamanı Cəfər Cabbarlının bütün məsələlərdə tərəddüd etdiyi bir dövr də hesab etmək olar.
C.Cabbarlı öz çıxışında birinci növbədə sevgi haqqında səslənən yalanı ittiham edir. Yəni Şeyx Sənan altı ildir nişanlı olduğu Zəhranı aldadır, ona yalanlar danışır. İttiham çox dəhşətlidir: “Diqqət edilsin. Hankı vədlərdir və bu vədlər nəyə qarşı verilmişdir? Hankı əhdə və hankı hərəkətə qarşı vəfa tələb edilir. Qoy hər kəs düşünsün, bu qız aldanmamışdır? Sənan aldırmayır. Yoxsa Sənan vəd, vəfa, məhəbbətlə parlayan gözlərin və i.a. mənasını bilməyir. Yaxud yazıçının türkcə savadsız olduğunu iddia edir. Əfv edərsiniz, Sənan əfəndi” (5, s. 92).
C.Cabbarlı Şeyx Sənanı şöhrət hərisliyinə görə ittiham edir: ”Sənanı 10 ildən sonra böyük bir kütlənin rəhbəri olaraq görürük. O, böyük bir əməl ilə uğraşır. İslam parçalanmış, dağılmış, onu birləşdirmək və bununla xalqı nicata çıxarmaq zənnindədir. Bu yolda heç bir əziyyətdən, heç bir əzabdan çəkinməyəcəyinə söz verir, and içir. O, şimdi böyüklük və şöhrət düşkünüdür” (5, s. 95).
C.Cabbarlı Şeyx Sənanda qadın düşkünlüyü müşahidə edir: “Xumar pək gözəldir. Mən də etiraf edirəm. Qumral şaçlar, mavi gözlər, bilməm al dodaqlar, lahuti bir baxış, ilahi bir görünüş. Bu qadın onun zövqünə uyan, onun yaratdığına bənzər bir qadındır. İştə burada illərdən bəri Sənanın şöhrət və böyüklük həvəsinin ağırlığı altında susmuş qadıncıllığı varlığına da, iliklərinə də uymuş” (5, s. 96).
Cəfər Cabbarlı Şeyx Sənanı yalançı, şöhrətpərəst, qadın düşkünü kimi təqdim edəndən sonra xain adlandırır: “Fəqət başındakı bir fikri, inandığı bir əqidəyi, doğru sandığı bir məsləki, bayrağını gəzdirdiyi bir orduyu ancaq öz şəxsiyyətinə, öz mənfəətinə, öz şəxsi səadət və ehtiraslarına fəda edən bir adama nə ad vermək olar. Doğrusu, mən tapmadım. Ona görə də təqsirnamədə də yazmamışam. Ancaq indi başıma bir söz gəldi ki, o da “xain” kəlməsidir” (5, s. 97).
Bu mülahizələr bədii əsəri olduğu kimi dəyərləndirmək prinsipinə yad mülahizələrdir və romantizm estetikasının tələblərindən uzaqlaşmaq deməkdir. H.Cavid romantizminin ən ali obrazlarından olan Şeyx Sənan sosializm realizmi metodu mövqeyindən qiymətləndirilərək az qala ideal sosialist vətəndaşı kimi “prokurorun müasiri” olaraq təqdim olunur: “…Şeyx Kəbir ona atalıq edir. Öz doğma oğlu kimi sevir, oxudur, biliklərini öyrədir, tərbiyə edir, bir sözlə, tərbiyəsində heç bir qüsur göstərməyir. Fəqət buna qarşı Sənan Şeyx Kəbirin müsaidətindən istifadə ilə onun zavallı qızını – Zəhrayı cocuqluğundan istifadə ilə bir çox yalan vədlər ilə aldadıb özünə bənd edir.
Əvvəla, “oğlum” deyə müraciət edən bir adamın qızına poz əymək, onunla xəlvətdə görüşüb əlaqəyə girmək üçün insanda nə qədər saxlanmaz bir ehtiras, nə qədər alçaq bir nəfs olması lazım olduğunu mən təsəvvür etmirəm” (5, s. 90-91).
Cabbarlının təhlilində H.Cavid romantizminin ali ideyası kimi “həqiqət və məhəbbət”in tərənnümü sanki gizlədilir, şair-dramaturqun ilahi eşq fədaisi olduğu danılır. Bu ideyaların toqquşması mövzu və hadisələrə yaradıcılıq estetikasının fərqli qütblərindən yanaşmanı təsdiq edir. Məsələ tam aydınlaşır. İki böyük yazarın yaradıcılıq estetikası ideoloji yol ayrıcında qəsdən qarşı-qarşıya yönəldilərək üz-üzə qoyulur. Cabbarlı Cavidin ilahi eşq ideyasını – Şərq, islam irfanını, türkçülük və turançılıq ideyasının hər qatdan boy verdiyi “Şeyx Sənan” əsərini necə tənqid edə bilərdi? Cavidə bu münasibət haradan qaynaqlanırdı? Cavid romantizminin yolunu aydınladan irfan ruhu, milli təfəkkür, məfkurə işığı belə bəsit təhlil və mühakimələrə necə sığışa bilərdi? Səbəb aydın idi, H.Cavid sosializm realizmi prinsipləri ilə təhrif olunurdu.
“Və nəticədə dünən qadınlardan qaçan, dünən qadınlara qarşı kin bəsləyən, dünən öz şeyxinə söz vermiş, bu gün dərvişdən bir çox məsləhət dinləmiş və böyük bir kütlə yanında Kəbəyə qarşı and içib yola çıxmış Sənan bütün dinini-imanını, məsləkini, əqidəsini, əməlini, diləyini, idealını, məqsədini, hər bir şeyini böyük bir rəzalətlə bir qadının ayaqlarına sərib, “mən təslim” deyə bayrağını endirir, silahını təslim edir. Şimdi soruram sizdən: Böylə bir adam ictimai həyat üçün yararlı bir adammıdır? Böylə bir adama cəmiyyətdə məsul bir vəzifə tapşırıla bilərmi?” (5, s.96)
Bəli, islam irfanının ən ali, ən klassik və əfsanəvi obrazı olan Şeyx Sənan bir müsəlman kimi kamil insan nəzəriyyəsinin müəllifidir. Xüsusi təqdimatda nişan verilən türkdür:
Səni annən doğurdu Turanda,
Yaşadın bir zaman da Iranda,
Kəsbi-irfan icin, fəzilət icin
Sonra Iranı tərk edib gəldin,
Ərəbistanı ixtiyar etdin.
Gənc ikən kəsbi-iştihar etdin.
Lakin ən son yerin, zəki Sən’an!
Olacaq son nəfəsdə Gurcustan.
Qapılıb hissə olmasan gumrah,
Olacaq məqbərin ziyarətgah (1, s.120).
Bu misralar vasitəsilə Hüseyn Cavid ideal qəhrəmanını oxuculara və tamaşaçılara tanıdır. Eşqin dərki Cavidin düşüncə coğrafiyasını genişləndirərək, elə oradan da göylərə ucaldır.
Cavid İlahi eşqin əbədi yolçusu olaraq dünəndən bu günə qədər eşq dərsi öyrətməkdədir:
Eşq için can nisar edən ərlər,
Əbədi bir həyat içində gulər.
Bəni həp parça-paçca doğrasalar,
Ruhum olməz, səmayi-eşqə ucar.
Ucar, ən möhtəşəm fəzalər aşar,
Yenə cənnətdə həp səninlə yaşar (1, s.190).
Təmənnasız ilahi eşq yolunda dünya əzablarında birləşərək tövbənin maddi istəklər üzərində qələbəsi Sənanı göylərə ucalmağa çağırır. Dünya ədəbiyyatında nadir rast gəlinən Sənan obrazı yenə sosializm realizmi baxımından tənqid olunur:
“Nə isə, iş-işdən keçmiş. Keşiş yavaş-yavaş Sənanı tanımaya başlayır. Nə istərsiniz, “o, itaətdən boyun qaçırmaz” deyə adi bir qarışqa, bir böcək qədəri əhəmiyyəti qalmayan Sənana baxmaq belə istəmir. Sənan deyir: “Hər nə əmr etsəniz, qəbul edərəm”. Doğrudan da, deyirlər donuz otar, baş üstə. Yaxşı ki, Şeyxin səfilliyini hər kəs bilir. Bunun da səbəbini soruşmayırlar. Yox, yəqin ki, Şeyx kənd təsərrüfatını yüksəltmək istədiyini bəhanə gətirəcəkdi. Siz görürsünüz ki, hər nə tələb etsələr, Sənan qəbul edir” (5, s.100).
Bəli, qəbulun məqsədi dərkolunandır! Cavid yaradıcılığı obrazlarla yaşadığı cəmiyyəti ali məqsədə, Tanrıya ucalmağa çağırır: “Daima ruhumu oxşar Cəbərut, Şeir ilhamımı dinlər mələkut. Fəqət, mən hüsnü-xuda şairiyəm, Göydən enməm də, səma şairiyəm”, – deyərək cəmiyyəti əraf maneələri keçməyə səsləyir. Fəqət anlayan, dəyər verən çox nadir saydadır. Bu isə qarşıdakı repressiya və fəlakətlərdən xəbər verir. İlahi eşqin dərki bir qızın simasında sınanılmalı idi. Bu yanaşma ədəbi məhkəmələrin iştirakçılarının dünyagörüşündən uzaq ideya idi. İrreallıqla reallıq arasında baş verənlərdə sirli qalan eşq mehrabına yetişməklə dərk olunan Hüseyn Cavidin Sənanı “kənd təsərrüfatçı kimi” təqdim olunanda cəmiyyətdə həqiqi Tövbəyə ehtiyac duyulur. Bəli, cəmiyyətin dəyişilməsinə ehtiyac var! Kamran Əliyev yazır: “Şeyx Sənan həyatda və ədəbiyyatda şəxsiyyəti və kamilliyi hər şeydən uca tutan şəxsiyyətin və kamil insanın cəmiyyəti və insanı dəyişdirmək bacarığını qiymətləndirir” (3, səh.32).
Cavidin Şeyx Sənanına qarşı haqsız ittihamlara tarixi etiraz təsdiqini tapdı. Hər ittihamdan üzüağ çıxan Şeyx Sənan sübut etdi ki, cəmiyyət əraf prosesi keçmədən, ruhi kamilliyə qovuşmadan, içindəki nəfs iblisinə qalib gəlmədən ali cəmiyyətə, sivill dövlətə sahib ola bilməz. C.Cabbarlının prokuror kimi çıxış etdiyi “Şeyx Sənan”ın ədəbi məhkəməsinin sonunda: “Fəqət, Sənan xalqı heç düşünməmiş, ancaq özünü, öz ehtiraslarını düşünmüşdür”, – deyir (5, s. 110).
Sənanı proletar sinfinin nümayəndəsi kimi görmək istəyənlər, söz yox ki, onun ali ideyalar üçün yüksəlişini, öz “mən”indən keçərək Tanrıya qovuşmasını görməzdilər. Xumarla Kürə atılan Sənan üçün ölüm Haqqa qovuşmağın toy-bayram günüdür. Yalnız bəsirət gözü olanlar bu yüksəlişi görə bilərdilər.
Yuksəldilər İsa kibi,
İşgəncədən qurtuldular.
Ruhaşina rüya kibi,
Qeyb oldular, qeyb oldular!
Yuksəldilər, yuksəldilər,
Cənnətdə rahət buldular,
Yuksəldilər, yuksəldilər,
Qeyb oldular, qeyb oldular (1, s.239).
Ədəbi-ictimai mühakimənin “Kommunist” qəzetində dərc olunan qərarında “Şeyx Sənan”ın hazırkı ictimai tərbiyə nöqteyi-nəzərindən cəmiyyət üçün zərərli olduğu qeyd olunurdu. “O, iki ildən sonra əhdə vəfa, otardığı donuzlara qarşı Xumarı da istəməyir. O, havayı çalışır. O, öz məsləki və əqidəsi üçün çalışır və kim bilir, böyləliklə nə qədər adamı qandırmış, nə qədər adamın fikrini yerindən oynatmış, həqiqəti düşünməyə, heç olmazsa, düşünməyə sövq etmişdir. Bu, hər halda, cəmiyyətə bir faydadır. Fəqət Sənan bağlandığı 2 il şu donuz damından cəmiyyətə nə verə bilərdi? Olsa-olsa, 3-4 donuz. Çünki o, xalqı düşünməyir, xalqın ruhunu anlamırdı” (5, s. 109).
C.Cabbarlının fikrincə, 1920-ci illərin əvvəllərində mətbuatın başının siyasi mövzulara daha çox qatıldığı üçün ədəbi-bədii tənqidin yeri qismən tutulmuş görünür. Ona görə də Kazımoğlu soyadlı tənqidçinin “sənət həyat üçündür” prinsipi nöqteyi-nəzərindən “Uçurum” əsərinin “Şeyx Sənan”dan məzmunlu təqdim olunmasına münasibəti C.Cabbarlı tərəfindən qəbul olunmur: “Beləliklə, “sənət həyat üçündür” prinsipi tərəfdarı olan Kazımoğlunun şüarın belə bir məna kəsb etməsi üzərinə nasıl olur da “Uçurum”u “Sənan”dan dəyərli gördüyünü anlamayırıq.
“Sənan” yeni də olmasa, hər halda, ötədənbəri söylənmiş bir çox əhəmiyyətli, əsaslı bir ixtilaf qaynağı, mənbəyi olduğunu iddia edir. Allah da, Kəbə də hər gözəllik eşq və sevgi olduğunu anladır, əlavə islam ruhanilərinin və xristian papaslarının fəsadlarını və bunların nəticələrini meydana çıxarır və yeri gəldikcə, daha bir taqım ibrətamiz fikirlər ifadə edir. “Uçurum”da nə var, əcaba? Hər halda, bunların heç birisi, bəlkə də, bir taqım şeylər söylənmək istənilmiş də məəttəəssüf ifadə edilmişdir ki, bu xüsusda irəlidə söyləyəcəyik. Deməli, Kazımoğlunun tərəfdar bulunduğu şüar nöqteyi-nəzərilə “Uçurum” “Sənan”dan dəyərli olmayır”.
Cəfər Cabbarlı XV əsrin korifey sənətkarı Rəfael Santi, fransız naturalizm nəzəriyyəsinin banisi Adolf İppolitin yaradıcılığından misal gətirərək, sənət fəlsəfəsinin həyatla əlaqəsini izah edərək H.Cavidin əsərlərini yaşadığı Azərbaycan mühitinin həyat proseslərini əks etdirməməsində günahlandırır: “Əcaba, Cavidin hankı bir əsəri yaşadığı mühitin, içində dolandığı xalqın, cəmiyyətin, xüsusilə Azərbaycan türk xalqının ifadeyi-hal və keyfiyyətidir. Qoy bir nəfər çıxsın və barmağını uzadaraq tərəddüdsüz “Cavidin filan yazısı cəmiyyətimizin ifadeyi-hal və keyfiyyətidir” söyləsin. Bunu kimsə deyə bilməz”.
Eyni zamanda göstərilən iradlar mütəfəkkir yazara qarşı həm də qərəzli mövqe nümayişindən başqa bir şey deyil.
Cavidə qarşı qələm yoldaşlarının münasibətinin dəyişməsi müxtəlif hadisələrdən də qaynaqlanırdı. Sonralar bu münasibətlər möhkəmlənərək repressiyalara gedən yolları genişləndirdi.
Azərbaycan K(b)P 13-cü qurultayının “ən yüksək” tribunasında belə söylənildi: “Atamançı qruppaçı Qarayev, Cəbiyev və başqalarının Musaxanlı, Hüseyn Cavid və başqaları kimi qəddar müsavatçıları öz himayələri altına aldıqları faktdır.
Trotskist-faşist Averbaxın və onun bandasının Bakını dəfələrlə öz əksinqilabi siyasətləri üçün seçdikləri faktdır.
Yazıçılar İttifaqının bu gün belə öz sırasını Seyid Hüseyn, Salman Mümtaz, Yusif Vəzir, Sanılı, Hüseyn Cavid və başqaları kimi qəddar burjua millətçilərindən təmizləmədiyi faktdır” (3, səh.23-24).
Cəfər Cabbarlının Hüseyn Cavidin “Uçurum”, “Afət” əsərlərinə romantizm estetikası baxımından deyil, sosial realizm xüsusiyyətindən yanaşması Cavid yaradıcılığına qərəzli mövqe nümayişi kimi görünürdü. H.Cavid romantizminin aldanan, uduzan faciəvi aşiq qəhrəmanı dünya romantizmində ən güclü qadın obrazıdır. AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev yazır: “Afət” pyesinin qəhrəmanı yalnız özünü düşünsəydi və yalnız öz eşqi və taleyi naminə intiqam alıb intihar etsəydi, adi bir insandan və adi bir obrazdan qətiyyən seçilməzdi. Afət aşiq-şəxsiyyətdir. Ona görə də aldanan bu məsum qız özünün deyil, məhz gözəlliyin və məhəbbətin intiqamını alır, intiqamında və intiharında da əzəmətli görünür” (3, s.32).
Cəfər Cabbarlının görkəmli şair-dramaturq Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan”, “Uçurum”, “Afət” kimi əsərlərinə dair fikirləri onların əsas mahiyyətindən uzaqlaşmaq, romantizmin estetik prinsiplərinə yad münasibət bəsləmək deməkdir.
Ədəbi mühakimələr repressiyaya gedən yola cığır açaraq sonrakı ittiham proseslərinin sürətlənməsinə təkan verirdi.
Əsrlərin məhkəməsindən, tarixin ən çətin sınaqlarından üzüağ, alnıaçıq çıxan Hüseyn Cavid minilliklərə yol gedir.
ƏDƏBİYYAT
1. Cavid. Əsərləri, II c, Bakı, “Lider” nəşriyyatı, 2005.
2. Əliyev Kamran. Ədəbi əsərlərin mühakiməsi. – C.Qasımov. Ədəbi məhkəmələr. Bakı, 2012.
3. Əliyev Kamran. Hüseyn Cavid: həyatı və yaradıcılığı. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2008, səh.32.
4. Qasımov Cəlal. Ədəbi məhkəmələr. Bakı, “Zərdabi LTD”, 2012.
5. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD”, 2018.
6. Rüstəmli Asif. C.Cabbarlı: həyatı və mühiti. Bakı, “Elm”, 2009.
