SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Rza Təhmasib
H.Cavid və onun müasirləri olan dövrün say-seçmə ziyalılarının həyat və fəaliyyətlərini araşdırarkən Hüseyn Cavid və Rza Təhmasib dostluğunu xüsusi olaraq diqqətdən keçirmək lazım gəlir. Bu iki şəxsiyyəti birləşdirən faktlar içərisində onların eyni şəhərdə doğulması, eyni mühitin insanlarından faydalanmaları ilə yanaşı, müqəddəs elm məbədi sayılan Məhəmməd Tağı Sidqinin “Məktəbi-Tərbiyə”sində təhsil almaları da vardır və onların eyni dünyagörüşə malik olmalarını da şərtləndirən məhz bu cəhət idi.
H.Cavid 1984–1988-cü illərdə, Rza Təhmasib 1901–1910-cu illərdə bu məktəbin sevimli şagirdlərindən olmuşlar.
Rza Təhmasib 16 yaşından Tiflisdə “Müsəlman Artistləri İttifaqı”nın teatr truppasında fəaliyyətə gənc aktyor kimi başlamışdı. 1920-ci ilədək bu böyük sənətkar fədakarlıqla Tiflis, İrəvan, Naxçıvan teatrlarının inkişafında böyük rol oynamışdır. Onun həyatının ən yüksək fəaliyyət dövrü 1922-ci ildən 1959-cu ilədək Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı ilə bağlıdır. O, Avropa, rus və Azərbaycan klassiklərinin ən məşhur əsərlərində dərin məzmunlu, yaddaqalan obrazlar yaratmaqla H.Cavidin “İblis” əsərində İblis və Arifi, “Şeyx Sənan”da Sənanı məharətlə ifa etmişdir. Onun Azərbaycan kino sənətinin yaradılmasında və inkişafında 1941-ci ildən başlayaraq “Səbuhi”, “Arşın mal alan”, “Bakının işıqları”, “Onu bağışlamaq olarmı?” və s. yaranmasında böyük əməyi olmuşdur.
Hüseyn Cavidlə aralarındakı yaş fərqinə baxmayaraq, səmimi, sədaqətli dostluqları haqqında “Dostluğumuz” adlı məqaləsində (2) Rza Təhmasib geniş məlumat verir. Bəlli olur ki, H.Cavid 1904-cü ildə Naxçıvanda M.Tağı Sidqinin məktəbində çalışdığı müddətdə Rza Təhmasibə dərs demişdir.
Bildiyimiz qədəri, hər ikisi eyni məhəllədə yaşadıqları, üçün özünün də qeyd etdiyi kimi, bəzən “dərs oxumaq üçün Cavidin evinə gedərdim” – deməsi də bunu təsdiq edir. 1910-cu illər Naxçıvanda maarif-təhsil, eləcə də mətbuatla münasibətlərin Tiflis inzibati mühiti ilə əlaqəsi yeni bir inkişaf mərhələsinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ona görə də sonrakı münasibətlərin davamını Tiflis mühitindən izləməli oluruq.
“İllər keçdikcə aramızdakı müəllim və tələbə münasibəti səmimi dostluğa çevrildi. Dostluğumuz on beşinci illərə (1915) qədər Naxçıvan və Tiflisdə, sonralar isə Bakıda qırılmaz surətdə davam etmişdir.
Cavid olduqca təvazökardı, sözün müsbət mənasında, insanı heyrətə gətirən bir qürura malik idi. O, insanlara dərin hörmət və məhəbbət bəsləyər, bununla yanaşı, kimsədən asılı olmaq istəməzdi.
İlk dostluğumuz illərində Cavid yazdığı şeirləri Əziz Şərifə və mənə oxuyardı. O, bizim qeydlərimizə (bu barədə Əziz Şərif məndən daha cəsarətli idi) diqqətlə qulaq asardı, dəftərçəsinə nə isə qeyd edərdi. Əziz Şəriflə bərabər ona rus və Qərb ədəbiyyatından oxuduğumuz əsərlər haqqında ətraflı danışardıq. Cavid Şekspir dramaturgiyası ilə, rus ədəbiyyatından Tolstoyun və Dostoyevskinin yaradıcılığı ilə maraqlanardı. Fars, ərəb, osmanlı və Azərbaycan şairlərinin əsərlərindən bizə nümunələr oxuyardı” (1, s.150).
Rza Təhmasib Tiflis teatr mühitinə daxil olduğu illərdə Ə.Şərif Tiflis gimnaziyasında təhsil alırdı. Onların hər ikisindən yaşca böyük olan, müəllimləri sayılan, eləcə də ədəbi mühitdə şeirləri və əsərləri ilə kifayət qədər tanınan H.Cavidlə dostluq onların hərtərəfli formalaşmasında böyük rol oynamışdı. Ona görə də tarixi fakt kimi Rza Təhmasib və H.Cavid münasibətlərini təsdiq edən Ə.Şərifin xatirə gündəliklərindən oxuyuruq:
“...1912-ci il sentyabr ayında Rza Təhmasib və mən Tiflisdə Orbeliani küçəsində bir otaqda yaşamışdıq. O zaman biz, başqa şəhərlərdən Tiflisə oxumağa gələn məktəblilər ayrı-ayrı şəxslərin evində otaq kirayə edərdik, yeməyimizi də ev sahibi təmin edərdi. Gündə üç dəfə yeməklə otağa ayda 20–25 manat verərdik. Bir ay Rza ilə həmin otaqda qalandan sonra mən başqa bir otaq kirayə edib oraya köçdüm, lakin yenə də Rza ilə tez-tez görüşür, dərdləşirdik.
Hüseyn Cavidin yanımıza gəlib, saatlarla bizimlə oturub söhbət etdiyindən yazanda mən o zaman bu söhbətlərin məzmununa və sair təfsilata fikir vermirdim. İndi də altmış il bundan əvvəl edilmiş söhbətlərin təfsilatını bərpa etmək, əlbəttə, asan deyildir. Bircə şeyi yəqin demək olar, o da budur ki, bu görüşlər və saatlarla davam edən söhbətlər zamanı Hüseyn Cavid öz İstanbul tələbəliyindən və Türkiyə həyatından bizə nəql edərdi, biz də dostumuzu son dərəcə maraqlandıran rus ədəbiyyatından ona danışardıq. Məktəbdə keçdiyimiz dərslər, xüsusilə humanitar elmlər Cavidi çox maraqlandırırdı, biz də bildiyimizi ona nəql edirdik. Gündəliyimdəki bəzi qeydlərdə Hüseyn Cavidlə elədiyimiz söhbətlərin mövzusu də göstərilmişdir ki, növbə ilə bunların hamısı hörmətli oxuculara təqdim ediləcəkdir.
Yuxarıda gündəliyimdən gətirilən qeydlərdə adları çəkilən İsmayıl Şeyxov Rza Təhmasibin dayısı oğlu idi ki, o zaman ikinci kommersiya məktəbində oxuyurdu” (1, s.359-360).
Rza Təhmasibin H.Cavidlə münasibətlərindəki bir faktı araşdırmaq da çox yerinə düşərdi:
“Cavid özünün mənzum dram əsəri “Şeyx Sənan”ın ayrı-ayrı səhnələrini hələ 1912–13-cü illərdə Tiflisdə mənə oxumuşdu. Yadımdadır, Cavid Tiflisdə Şeytanbazarda bir mənzil tutmuşdu. Oradan Şeyx Sənan dağı aydın görünürdü. Cavid, Əziz Şərif və mən bir neçə dəfə həmin dağa gəzməyə getmişdik. Cavid burada Şeyx Sənana isnad edilən qəbrin yanında xeyli dayanar, diqqətlə ona baxardı. Sonralar başa düşdüm ki, o, ruhən və fikrən bu yerlərə yaxın olmağa bir ehtiyac duyurmuş” (1, s.151).
H.Cavid “Şeyx Sənan” əsərini 1914-cü ildə yazmışdır. Ola bilsin ki, “Şeyx Sənanın türbəsi önündə” şeiri yadda qaldığından və ya həqiqətən əsərin bəzi hissələrinin əvvəllər yazılması mümkünlüyünü nəzərə alaraq R.Təhmasib belə məlumat verir.
H.Cavidin Şeyx Sənan türbəsi ilə bağlı düşüncələrinə Ə.Şərifin xatirələrində də rast gəlirik. Əlbəttə ki, şair qəlbini riqqətə gətirən əfsanə ilə bağlı keçirdiyi hisslərin iki böyük ziyalı tərəfindən xatirə kimi qələmə alınması Cavid romantizminin və sənətinin əhəmiyyətinin göstəricisidir. Eyni zamanda, H.Cavidin Ə.Şəriflə birgə R.Təhmasibin türk osmanlı ədəbiyyatı haqqında geniş biliyə malik olmalarında rolu danılmazdır. Hətta Ə.Şərifin “Xüsusilə mənə və Rzaya çox şey nəql edərdi. Onun təhriki ilə mən o zaman İstanbuldan bir neçə kitab sifariş edib almışdım ki, onların içində Əhməd Hikmətin “Xaristan və gülüstan” adlı hekayələr kitabı, Məmməd Əmin bəyin “Türk sazı”, Əbdülhəqq Hamidin “Düxtəri-hindu”, “Nəstərən”, “Təzər” və sair əsərləri də var idi ki, bu əsərlər indi də mənim kitabxanamda saxlanır”, – deməsi bunu sübut edir.
Onların hətta ədəbi, bədii zövqlərinin formalaşmasında görkəmli şairin rolunu aydınca görmək olur. R.Təhmasiblə H.Cavid münasibətlərinin tək müəllim, həmyerli deyil, eləcə də müdrik insanla gənc tələbə dostluğunun təcəssümü olduğunu onun öz xatirələri ilə yanaşı Ə.Şərifin gündəlikləri də əhatəli şəkildə təsdiq edir.
“Gecəyarıya qədər Rzanın mənzilində oturduq. O, səbətdən Naxçıvan üzümü, sucuq, bazar halvası çıxardı. Biz söhbət edə-edə daraşdıq, nə daraşdıq. Bu ikihəftəlik qış tətilinin təzə xəbərlərindən bir-birimizə müfəssəl nəql elədik, doyunca yeyəndən sonra durduq. Rza Hüseyn üçün və mənim üçün qəzetə üzüm və halva bükdü. Biz də öz payımızı qoltuğumuza vurub, Rza ilə vidalaşdıq. Gecə çox gözəl, isti və qaranlıq idi. Mən Hüseyni Şeytanbazar meydanına qədər yola saldım. Yolda ona nəsihət verirdim ki, özündən yaxşı muğayat olsun, çünki bir az kefsiz idi.
...Nahardan sonra Rzanın yanına getdim. O da mənim yanıma gəlməyə hazırlaşırmış... Nəhayət, biz Hüseynin yanına getməyi qərara aldıq. Axşam saat 7 idi. Söhbət edə-edə yola düşdük. Hüseyn Şeytanbazarda Surp-Sarkis küçəsində yaşayırdı, ancaq biz onun ünvanını bilmir, evini tanımırdıq. İsmayıl Həqqinin kontoruna girdik ki, ordan bir adam bizə bələdçilik eləsin. Kontorda İsmayılın kiçik qardaşı Qasımdan başqa heç kəs yox idi. O, bizi Hüseyn Cavidin mənzilinə apardı.
Yazdığını oxumağı xahiş elədik. Biz susduq, Hüseyn oxumağa başladı. Dəftərin vərəqləri eninə-uzununa şeir misraları ilə dolmuşdu.
Şeir nə qədər də qüdrətli olarmış! Hüseyn oxuduqca sanki daxmanın divarları aralanıb uzaqlaşır, başımızın üstündən asılan səqf haraya isə qalxıb yüksəlir və qaranlıq, tüstülü daxma nurla dolub, qəribə bir aləmə çevrilir. Şeir – gözəl, ahəngdar, mənalı şeirlər misra-misra axır, qulaqlarımızı oxşayırdı. Cavidin gözlərindən sanki qığılcım yağır, səsi gurlayırdı. Poemanın adı “Bir xatirə” idi (“İştə bir divanədən bir xatirə” əsəri nəzərdə tutulur).
Cavid qurtardı. Rza ilə mən lal olmuş kimi mat və məbhut oturmuşduq. Qəlbimizdə izah edilə bilməyən hisslər təlatümə gəlmiş dəniz kimi qaynayıb coşurdu. Biz öz təəssüratımızı ifadə edə biləcək söz tapa bilmirdik. Poema hələ bitməmişdi...” (1, s. 361-362).
H.Cavidin yaradıcılıq fəlsəfəsini, bədii estetika gücünü, dərin lirika və təkrarsız romantikasını rəğbətlə xatırlayan hər iki böyük ziyalımız bu xatirə ilə onun bənzərsiz yaradıcılığına münasibətlərini bildirirlər. Cavidin yaradıcılığı, şəxsiyyəti, insanlarla münasibət nümunəsi ətrafına sirayət edərək mənəvi yüksəliş sferası yaradırdı. Cavidşünas, AMEA-nın müxbir üzvü K.Əliyevin fikrini xatırlamaq yerinə düşür: “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixininin 1000 ilə yaxın bir mərhələsinə hakim olan şəxsiyyət ətrafındakı hərəkət ənənəsini Hüseyn Cavid dəyişdirdi və yeniləşdirdi, şəxsə və şəxsiyyətə olan qlobal marağın yaddaşla bədii əsər arasındakı qabarıq əlaqəsini ilk dəfə önə – açıq müstəviyə çıxardı”.
H.Cavidlə bağlı xatirələrin işıq seli diqqətimizi 1915-ci illərdəki hadisələrə, maarifçilik və ədəbi mühitə yönəldir. Bu dövrdə həm səkkiz illik ticarət məktəbini, həm də teatr dərnəyi kursunu bitirib Bakıya qayıdan R.Təhmasibə H.Cavid Səfa məktəbində müəllim kimi işləməyə köməklik göstərir. Bu zamana qədər H.Cavidin İstanbuldan dönməsindən keçən zaman kəsiyində, yəni 1915-ci ilə qədərki tarixi izləyəndə görürük ki, 1910-cu ildə Naxçıvana dönərək üç ay burada qaldıqdan sonra Bakıya gəlmişdir. Təxminən özünün qeyd etdiyinə görə də bir il beş ay Bakıda yerləşən “İttihad” məktəbində müəllim işləmişdir. 1912-ci ildə Gəncədə “Mədrəseyi-ruhaniyyə”də müəllimlik etmişdi. Hətta göstərilən ilin may ayında “İqbal” qəzetində də onun çalışdığı bəlli olur. Eyni zamanda, 1912-ci ilin may, iyun tarixli saylarında, elə Gəncədə yazdığı “Maral” əsərinin dərcini izləmək olur. Dostu, tələbəlik illərinin ən yaxın sirdaşı A.Surun ölümü münasibətilə yazdığı məqalədən də hələ onun Gəncədə müəllim işləməsi aydın olur.
Bu tarixi izləmək gələcək nəsillər, oxucular üçün ona görə gərəklidir ki, Azərbaycan romantizminin görkəmli nümayəndəsi, mütəfəkkir Cavidin söylədiyi, vaxtilə Q.Şərifzadəyə yazdığı: “İndi Vətənə xidmət etmək lazımdır” fikrinin həqiqət olduğunu görsünlər.
Ə.Şərifin, eləcə də R.Təhmasibin xatirələrindən də göründüyü kimi, 1912-ci ilin avqustundan 1914-cü ilə kimi H.Cavid Tiflisdə yenə də iranlılar üçün açılan “İttifaq” məktəbində dərs deməklə yanaşı, ən duyğusal yaradıcılıq dövrünü yaşamışdır.
Eyni zamanda, Cavidin Tiflis mühitində tanınması, diqqəti cəlb etməsi hətta onun 1937-ci ildə sorğulandığı vaxt Tiflisdə çalışarkən çar gizli polisinə çağırılaraq şəxsiyyətinin araşdırılması faktına da rast gəlirik.
1915-ci ildən Bakıya köçməsi, Tağı Nağıyevin “Səfa” məktəbində müəllimlik etməsi, eləcə də Rza Təhmasibə də bu məktəbdə dərs deməyə köməklik göstərməsi tarixin yadda qalan bir həqiqət səhifəsi idi.
“1915-ci ildə Cavidin bilavasitə köməyi ilə Bakıda “Səfa” məktəbində müəllimliyə düzəldim. Bu məktəbdə Cavid də müəllim idi. Hər gün dərsdən sonra Cavidin dostları Abdulla Şaiq, Cəfər Bünyadzadə, Seyid Hüseyn və başqaları ilə o zaman Qubernator bağı adlanan indiki Pioner bağında görüşər, ədəbiyyatdan, şeirdən, ictimai və mədəni hadisələrdən söhbət edərdik. Bu söhbətlərimizdə bəzən N.Nərimanov da iştirak edərdi. O, Cavidə mehriban bir münasibət bəslərdi. Axşamlar isə Cavidin “Təbriz” mehmanxanasındakı otağına toplaşardıq. Bu yığıncaq tam mənası ilə ədəbiyyat və şeir məclisinə çevrilərdi. Salman Mümtaz fars və Azərbaycan dillərində əzbərdən və xoş bir ahənglə çoxlu şeir oxuyardı. Onun çox gözəl yaddaşı var idi” (1, s. 151).
O, 1917-1918-ci illərdə Naxçıvanda ermənilərə qarşı mübarizədə özünümüdafiə dəstələrində fəal iştirak edib. Tarix böyük şəxsiyyətləri bəzən tarixi məqamlarda sınayaraq əbədiləşdirir. R.Təhmasibin Naxçıvanda olduğu müddətdə H.Cavid mart hadisələri zamanı 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən əsir götürülmüşdü, böyük çətinlikdən sonra Ənzəli istiqamətindən Təbrizə, oradan da Naxçıvana gələ bilmişdi. 1918-ci ildən sonra Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyətinin quruculuğu və ondan sonrakı dövrlərdə Bakıda yaşayan hər iki böyük şəxsiyyətin dostluğu, sözsüz ki, davam etmişdir.
1920-ci illər H.Cavid sənətinin elə qüdrətli mərhələsidir ki, hətta Cavid teatrı deyilən xüsusi inkişaf mərhələsi milli teatrın taleyinin dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Teatr mövsümü H.Cavidin əsərləri ilə açılır, onun əsərləri ilə də sona çatırdı.
R.Təhmasibin sonralar Cavidin “Knyaz”, “Səyavuş” əsərlərində baş rolların ifaçısı kimi tamaşaçıların rəğbətini qazanması da iki dost və sənətkar münasibətlərinin uğurlu tandemi idi.
R.Təhmasib xatirələrində yazır: “Cavidin əsərlərində oynadığım ilk rol İblisdir. Bu tamaşa 1920-21-ci il mövsümündə Dövlət Opera və Balet Teatrında olmuşdur. Əsərin və İblis obrazının dərin ictimai mənasını – onun traktovkasını Cavid özü mənə izah etdi. İblis rolunun ilk ifaçısı Abbas Mirzə Şərifzadə son dərəcə qüvvətli aktyor məharəti, gur səsi və tamaşaçılar qarşısında qazandığı məhəbbəti sayəsində, əlbəttə, böyük üstünlüyə malik idi. Mən yalnız obrazın doğru traktovkası və Cavid şeirinin düzgün və mənalı tələffüzü ilə bu çətin yarışda bir növ vəziyyətdən çıxa bilirdim. Sonralar həmin tamaşada Arif rolunu oynamışam” (1, s. 151).
R.Təhmasibin Azərbaycan teatr və kino sənətinin inkişafındakı xidmətləri öz yerində, onun ictimai-siyasi, diplomatik fəaliyyətinin öyrənilməsi də ayrıca bir tədqiqat mövzusudur. 1921-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Türkiyədə diplomatik nümayəndəlikdə informasiya şöbəsində tərcüməçi kimi iki əməkdaşdan biri kimi fəaliyyətə başlayır. Sözsüz ki, bu sahədəki fəaliyyəti ilə bağlı H.Cavidlə məsləhətləşməmiş deyildi.
Eyni zamanda, AXC-nin ilk səfiri olmuş, sonralar da Ankarada diplomatik korpusda işləyən İbrahim Əbilovla birgə çalışan, xeyriyyə tədbirlərində R.Təhmasibin rejissorluğu ilə Ə.Haqverdiyevin “Bəxtsiz cavan” pyesi tamaşaya qoyulur.
Mişkinaz xanım xatirələrində H.Cavidin yaradıcılığının Rza Təhmasiblə bağlı, Türkiyə mühitində sevilməsini belə xatırlayır: “İbrahim Əbilov Cavidə deyirmiş ki, mən Türkiyədə olanda Mustafa Kamal “İblis”i tamaşaya qoydurar və deyərdi: “Ordakı Elxan mənəm”.
“1921-1922-ci illərdə Türkiyədə diplomatik korpusda tərcüməçi vəzifəsində çalışan Rza Təhmasib xatirələrində yazır: “Ankarada müharibə yetimlərinin xeyrinə verilən müsamirədə mən İblisin son monoloqunu qrimdə və kostyumda söylədim. Ani sükutdan sonra alqış səsləri salonu titrətdi. Bir neçə gün sonra məni Mustafa Paşa Kamalın məclisinə dəvət etdilər. Məclisdə Türkiyənin o zamankı ədib və şairləri də iştirak edirdilər. Atatürk həmin monoloqu söyləməyi məndən rica etdi. Cavid şeiriyyəti Mustafa Kamalı hər dəfə valeh edirdi. Belə axşamlar tez-tez təkrar olunardı. Məclisin “İblis”ə olan marağı getdikcə artırdı. Əsərin məzmununu dönə-dönə söylədər, çox vaxt bütün pyesi əzbərdən dedizdirərdilər. Həmin məclislərdə mən “İblis”in “Faust”la müqayisəsinin dəfələrlə şahidi olmuşam. Bəziləri hətta “İblis”ə üstünlük verərdilər.”
R.Təhmasib İ.Əbilovdan əvvəl vətənə dönür, teatr və kino sənətinin inkişafı ilə məşğul olur. Sözsüz ki, H.Cavidlə onların dostluğu, Azərbaycan teatr və ədəbiyyatının inkişafı ilə bağlı fikirləri eyni istiqamətdə yüksəlişlərə səbəb olmuşdur.
R.Təhmasibin Cavid yaradıcılığına sonsuz ehtiramlı münasibəti bütün zaman kəsiklərində teatrda Cavid əsərlərinin tamaşaya qoyulmasında öz əksini tapdı: “Cavidin “İblis” və “Şeyx Sənan” pyeslərini Naxçıvanda və Bakıda bir rejissor kimi tamaşaya qoymuşam.
Cavidin pyeslərindəki obrazların çoxu canlı və dolğundur. Aktyor yaradıcılığı və aktyor sənətinin inkişafı üçün bu obrazlarda dərin və zəngin material vardır. Cavid daim axtarırdı, həmişə öz-özü ilə mücadilə və mübarizədə idi. Cavid öz yaradıcılığında yenilik sevən, mütərəqqi sənətkar idi. O hər əsərini dönə-dönə məhək daşından keçirdikdən, xüsusilə şeirlərini tam büllurlaşdırdıqdan sonra üzə çıxarardı.
Görkəmli şair və dramaturq Hüseyn Cavid həm də xeyirxah insan, mənəvi və əxlaqi cəhətdən son dərəcə pak bir şəxsiyyət idi. “Cavid” sözü təkcə onun təxəllüsü deyildir. Bu söz Cavid yaradıcılığının ölməz rəmzidir” (1, s.52).
Hüseyn Cavid haqqında xatirələrin əksəriyyəti sovet dövründə yazılsa da, dövrün ideoloji tələbləri böyük turançı, türkçü, göylər şairinə qarşı olsa da, bütün xatirələr mütəfəkkir şairin hüdudsuz hikmətə, məfkurəvi əhəmiyyətə malik zəngin yaradıcılığının olduğunu bir daha müasirlərinin qələmiylə bizlərə çatdırır.
ƏDƏBİYYAT
1. Müasirləri Hüseyn Cavid haqqında. Bakı, “Zərdabi LTD” MMC, 2018.
2. Təhmasib Rza. Dostluğumuz. – “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 2 mart 1963.
