SONA VƏLİYEVA
Hüseyn Cavid və Əziz Şərif
Hüseyn Cavidin müasirləri ilə əlaqələrində Hüseyn Cavid və Əziz Şərif münasibətləri xüsusi yer tutur. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində görkəmli ədəbiyyatşünas alim, mətbuat tarixinin bilicisi və ictimai xadim kimi tanıdığımız Ə.Şərif həm də həyatının sonuna qədər gündəliklər yazaraq öz ömür salnaməsini, həm də müasiri olduğu ədəbi-tarixi şəxsiyyətlərin həyatının müəyyən məqamlarını sənədləşdirmişdir. Onun həyatında ədəbiyyatın, mədəniyyətin, eləcə də teatrın öz yeri olduğu danılmazdır. “Keçmiş günlərdən” kitabında müəllif yazır: “Tiflisdə Azərbaycan teatrının fəaliyyətində iştirak etmiş və bütün ömrü boyu teatr tamaşaları haqqında Tiflis mətbuatında, bəzən də Bakı mətbuatında yüzlərlə irili-xırdalı məqalələr yazıb, çap etdirmişəm” (6, s.148). Beləliklə, H.Cavidin ümumi yaradıcılığı haqqında, dramaturqun teatr tamaşaları haqqında Ə.Şərifin fikrinin öyrənilməsi, eləcə də onların qohumluq əlaqələrinin, sədaqətli dostluq münasibətlərinin mövcudluğunu öyrənib təhlil etmək bu günümüz üçün çox aktualdır.
H.Cavid də, Qurbanəli Şərifzadənin oğlu Əziz Şərif də Naxçıvanda dünyaya göz açsalar da, Ə.Şərifin gündəliklərində dostluq münasibətlərinin daha əhatəli inkişafını Tiflisdən izləyirik. Əvvəla, Ə.Şərifin gənclik illəri, Tiflis gimnaziyasında oxuduğu, eləcə də 1920-1935-ci illər və Tiflisdə mətbuat sahəsində çalışdığı illər H.Cavidin yaradıcılığının ən məhsuldar dövrünə təsadüf edir, həm də yaş fərqinə baxmayaraq, dostluq münasibətlərinin ən maraqlı dövrü kimi dəyərləndirilməlidir. Bu dövrlərin bəzi məqamlarından H.Cavidin Tiflis həyatını, digər səhifələrdə isə Bakı-Tiflis arası məktublaşmalarda iki tarixi şəxsiyyətin münasibətlərinin milli ədəbiyyatımızın inkişafına təmənnasız xidmətin şahidi oluruq.
Ə.Şərif “Şeyx Sənan” əsərinin teatrlaşdırılması, bu pyesin teatrsevərlər arasında xüsusi yer tutması “Yeni fikir” qəzetinin 17 noyabr 1925-ci il tarixli sayında daha qabarıq formada nəzərə çarpdırır: “Bu yılkı mövsüm H.Cavidin “Şeyx Sənan”ı ilə açıldı, necə yıldan bəri bu şairanə pyes türk səhnələrində oynanılır” (4. s.354). Faciənin fasiləsiz olaraq oynanılması H.Cavidin böyük nüfuzundan xəbər verir. Eyni zamanda Ə.Şərif “İblis” əsərinin Rustaveli teatrında İran “İttifaq” məktəbinin xeyrinə tamaşaya qoyulmasını “Yeni fikir” qəzetini 7 fevral 1926-cı il tarixli sayında diqqətə çatdırır: “Bu pyes illərdir ki, səhnələrdən düşmür. Buna pyesin maraqlı məzmunu, səhnə üçün yararlı olması və bəlkə də, yeni bir məsələ – İblis kimdir? – sualının meydana çıxması səbəb olmuşdur” (4, s.358).
Ə.Şərifin xatirələrində Tiflisdə Orbelani küçəsindəki evdə R.Təhmasib, T.Əliyev, İsmayıl Şeyxov, Ə.Pepinov, H.Cavid, eləcə də digər tarixi şəxsiyyətlərin söhbətləri haqqında məlumat verilir. Eyni zamanda H.Cavidin Türkiyədə təhsil illərində tanış olduğu görkəmli şəxsiyyətlər haqqında söhbətlərin də baş tutduğu diqqətə çatdırılır.
Ə.Şərifin H.Cavid haqqında xatirələrindən bəlli olan fikirləri 1912-ci ildən başlayır. Artıq H.Cavid iki ildir ki, Türkiyədə təhsilini başa vuraraq vətənə dönmüşdür. Onun Naxçıvanda, Gəncədə bir müddət çalışdıqdan sonra Tiflisə gəlməsini Ə.Şərifin göstərdiyi tarix də sübut edir. H.Cavidin həyatında bu dövr sonrakı şedevr əsərlərin yazılmasında böyük rol oynayır. Şəxsiyyətinin bütövlüyü yaradıcılıq estetikasının zənginliyi ilə üst-üstə düşən H.Cavidin ən çətin məqamlarda nümunəvi davranışı xatirə-salnamədən də bəlli olur. Hələ Q.Şərifzadəyə yazdığı məktublardan gənc, amma müdrik bir şəxsin portretinin gözlərimiz qarşısında canlanması Cavid haqqında çox mətləbləri söyləyir. Q.Şərifzadəyə yazdığı: “Yalnız kəndiniz oxuyacaqsınız” işarəli 7-ci məktubunda kamil bir insanın düşüncə və arzularının, eləcə də nəzəri biliklərinin hüdudsuzluğu oxucunu heyran edir: “Tərbiyeyi-mədəniyyəyə gəlincə ki, əsas odur – əlhəmdülillah, o, külliyyən məfquddur. Bu səbəbə bəndəniz iranlıların və Qafqasın hənuz mədəniyyətə yaqlaşmamış tərəflərinin atisini iyirmi, otuz sənəyə qədər pək zəhmətli və qaranlıq görürəm. Nəçin? – deyəcəksiniz... Çünki əsas yoxdur, əfəndim, əsas!? Əsası, kökü bərkitmək için yalnız “evolyusion” – qanuni-təkamülə ehtiyac vardır. Cüzi və səthi bir idman və mümarisə istər, yoxsa işdə əsas olmaz isə, inqilab hiç bir fayda verməz. Fəqət məmafih mən Qafqasyanın istiqbalını – İrana nisbətlə – daha ziyadə parlaq görürəm...
...Bizə yalnız məktəb lazımdır, bütün inqilabati-mədəniyyə həp məktəb məhsuludur...” (4, s.456).
Maraqlı faktlardan biri də odur ki, Bakı, Gəncə, Tiflis məktəblərində iş tapa bilməməsi üzündən H.Cavidin Q.Şərifzadədən Kaxetiya dəmir yolunda hətta “tozlu-torpaqlı” bir iş olsa belə, ona iş tapmaqda köməklik göstərməsini xahiş etməsi də bu məktublardan aydın olur.
Əziz Şərifin H.Cavidlə bağlı gündəlik salnaməsindən adları çəkilən Rza Həqqi, Əliqulu Nəcəfov, eləcə də Yüzbaşyev tarixi şəxsiyyətlərdir və onlar Ə.Şərifə, eləcə də H.Cavidə Naxçıvan mühitindən tanış idilər. Əziz Şərif nadir kitablardan – Ə.Hikmətin “Hüsn və eşq”, “Xarıstan və gülüstan”, M.Əminin “Türk sazı”, Ə.Hamidin “Düxtəri-hindi”, “Təzər” əsərlərini Cavidin təşəbbüsü ilə aldığı qeyd olunur. Bu xatirə məktublardan Cavidin öz xərci ilə Tiflisdə gürcü şirkətinin mətbəəsində “Ana” dramının, eləcə də İsmayıl Həqqinin “Şərq” mətbəəsində “Keçmiş günlər” adlı şeirlər kitabının nəşri xəbərini oxuyuruq. Müəllifdən aşağıdakı məzmunda xüsusi bir mülahizə də sənəd kimi diqqəti cəlb edir: “Ana” kitabçasına müəllif aşağıdakı məzmunda xüsusi bir “mülahizə” əlavə etmişdi: “Ana” əlfaz və tərkibatca, qəvaid və təbiratca İstanbul türkcəsini xatırlamaqla bərabər, Qafqaziyayı da bütün-bütünə unutmaq istəməz. Barmaq üsulu, yaxud mənzum yazılarda rəvi və qafiyəcə təqib edilən üsul da pək sığı olmayaraq olduqca sərbəst və genişdir. H.C.” (4, s.363).
Bu mülahizənin altında müəllifin nəşr edilməmiş əsərləri haqqında dərc edilmiş məlumat da maraqlıdır. Burada “Keçmiş günlər” – mənzum, “Maral”, dram 4 pərdə – mənsur, “Bahar şəbnəmləri” – mənzum və “Rəmzi” – dram, 5 pərdə, mənsur” qeyd edilmişdir.
“Ana”dan bir az sonra həmin il çapdan çıxmış “Keçmiş günlər” kitabçasının da sonunda aşağıdakı “qeyd” verilmişdir: “Keçmiş günlər”i şairanə bir nəzərlə gözdən keçirənlər şeirə bənzər dəyərli bir şey bulamazlar. Şu yapraqlar yalnız hekayə və həsbhal tərzində qaralanmış bir taqım parçalardır. Yazılışına gəlincə, “Ana”dakı “mülahizə”yə bir kərə ətfi-nəzər edilməsi kafi olsa gərək. H.C. Mayıs,
“Hüseyn Cavidin bizim yanımıza gəlib, saatlarla bizimlə oturub söhbət etdiyindən yazanda mən o zaman bu söhbətlərin məzmununa və sair təfsilata fikir vermirdim. İndi də altmış il bundan əvvəl edilmiş söhbətlərin təfsilatını bərpa etmək, əlbəttə, asan deyildir. Bircə şeyi yəqin demək olar, o da budur ki, bu görüşlər və saatlarla davam edən söhbətlər zamanı Hüseyn Cavid öz İstanbul tələbəliyindən və Türkiyə həyatından bizə nəql edərdi, biz də dostumuzu son dərəcə maraqlandıran rus ədəbiyyatından ona danışardıq. Məktəbdə keçdiyimiz dərslər, xüsusilə humanitar elmlər Cavidi çox maraqlandırırdı, biz də bildiyimizi ona nəql edirdik. Gündəliyimdəki bəzi qeydlərdə Hüseyn Cavidlə elədiyimiz söhbətlərin mövzusu də göstərilmişdir ki, növbə ilə bunların hamısı hörmətli oxuculara təqdim ediləcəkdir.
Yuxarıda gündəliyimdən gətirilən qeydlərdə adları çəkilən İsmayıl Şeyxov Rza Təhmasibin dayısı oğlu idi ki, o zaman ikinci kommersiya məktəbində oxuyurdu” (4, s.36).
Ə.Şərifin xatirə gündəliyindən bəlli olduğu kimi, H.Cavid “Ata qatili” adlı əsərini Ə.Şərifə oxuyub, birlikdə müzakirə etmişlər. Əsərləri sırasında bu ya yanlış adla göstərilir, ya da bu əsər H.Cavidin 1937-ci ildə müsadirə olunan əsərləri sırasında itkin taleyi yaşamışdır.
“Təəssüf ki, Cavidin “Ata qatili” əsərinə dair gündəliyimdə artıq heç bir qeyd, işarə, rəy yazılmamışdır. İndi isə bu əsər büsbütün mənim yadımdan çıxmışdır. Hətta gündəliyimdəki bu qısaca sətirlər olmasaydı, mən Hüseyn Cavidin belə bir əsər yazdığını yada sala bilməzdim”, – deyə Ə.Şərif yazır.
Hətta “Maral” əsəri haqqında da onun ilk yazılış variantının oxunub, müzakirə olunması haqqındakı məlumata da rast gəlirik. Bu yazılardan dövrün, Qafqazın inzibati mərkəzi sayılan Tiflisdəki maarifçilik ruhunun mövcudluğu, Naxçıvan ziyalılarının “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafında, digər maarif sahələrində çalışması və H.Cavidin onlarla çox da “qaynayıb-qarışmaması” həm də onun ruhunun fərqli olduğunu göstərir. Ə.Qəmküsarın, Ə.Nəcəfovun, C.Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” ətrafındakı ziyalıların yığıncaqlarında “H.Cavidin bilavasitə iştirak etmədiyinin şahidi oluruq. Amma bu, o demək deyildir ki, H.Cavidin “Molla Nəsərəddin”lə, eləcə də Cəlil Məmmədquluzadə ilə münasibəti səmimi olmamışdır, əksinə, “Ölülər” əsəri haqqında söylədiyi: “Ölülər” əsərcə nədirsə, sənətcə də eyni yüksək məlaldır”, – deməsi məsələlərə aydınlıq gətirir.
Amma ədəbi cərəyan baxımından H.Cavid Azərbaycan romantizminin görkəmli mütəfəkkir şairi, C.Məmmədquluzadə isə realist istiqlal ədəbiyyatımızın mücahidi olaraq ədəbiyyat tariximizi şöhrətləndirən sənətkarlardır. Bu cərəyanların hər birinin tarixi xidməti bizim ədəbiyyat zənginliyimizin göstəricisidir.
L.Tolstoy, L.Andreyevin yaradıcılığı haqqında xatirədə “Anatema”, “Anfisa”, “Həyatımızın günləri” əsərlərinin oxumaq üçün H.Cavidin götürdüyü qeyd olunur. H.Cavid “Müharibə və ədəbiyyat” məqaləsində “Tolstoy qocaman və möhtəşəm romanları ilə bir məslək izləmiş, izlədiyi qayeyi-əməli düşündüyü məsləki rusiyalılara, bilxassə ruslara bəyəndirmiş, milyonlarla qərailərini, “İncil”i şərəfin əfvedici təlimatı ilə yaşatmağa az-çox müvəffəqiyyətə müvəffəq ola bilmişdir” (1, s.927), – yazaraq böyük ədibin teizminə münasibət bildirmişdir. H.Cavidin rus ədəbiyyatını dərindən öyrənməyə başlaması, Ə.Şərifin dediyi kimi, Türkiyə təhsil illərindən sonrakı dövrü əhatə edir.
Əziz Şərif H.Cavid lirikasının cazibə qüvvəsinə heyranlığını bildirərək qeyd edir ki, Rza Həqqi ilə onun “İştə divanədən bir xatirə” şeirinə qulaq asmağımız bizi elə valeh etmişdi ki, sabahı gün də görüşəndə H.Cavidin bu şeirindən danışırdıq. Sonralar bu şeir 1917-ci ildə Bakıda çap olunan “Bahar şəbnəmləri”ndə 41-55-ci səhifələrdə yer almışdı.
H.Cavidin Nitsşe fəlsəfəsinə vurğunluğu Ə.Şərifin gündəliyində də qeyd olunur: “Hüseyn bir yerdə oxumaq üçün Nitsşenin “Zərdüşt belə deyirdi” əsərini tapmağı məndən xahiş elədi. Mən söz verdim... Yadıma gəlir ki, o zaman Hüseyn Cavid tez-tez mənə Rza Tofiqin fəlsəfi görüşlərindən, mürtəce alman filosofu idealist Artur Şopenhauerin (1788-1860) və mürtəce ingilis filosofu və sosioloqu Herbert Spenserin (1820-1903) nəzəriyyəsindən söhbət edərdi. Ümumiyyətlə, o zaman burjua ziyalıları arasında istər Şopenhauerin, istərsə Spenser və Nitsşenin (1844-1900) volüntarist nəzəriyyələri geniş yayılmışdı. Mən Cavidin Şopenhauer, Spenser və Nitsşenin nəzəriyyəsi ilə nə dərəcədə tanış olduğunu bilmirəm, ancaq belə güman edirəm ki, bu mürtəce burjua-idealist filosoflarının əsərləri haqqında az-çox Rza Tofiqdən eşitmiş olardı və onları tanısaydı da, uzaqdan-uzağa tanıyardı. Mən özüm də Nitsşenin o zaman şöhrət tapmış “Zərdüşt belə deyirdi” əsəri haqqında çox eşitmiş, lakin özünü oxumamışdım” (4, s.373).
A.Turan H.Cavidin Nitsşe fəlsəfəsinə münasibətini izah edərkən yazır: “…H.Cavid iki aspektdən göylərə yaxındır. İstər Göy Tanrı inancının Cavid zehniyyətində genetik olaraq kök salması, istərsə də klassik İslam mədəniyyətinin onun etiqad sistemində bərqərar olması həmin amili şərtləndirirdi. Eyni zamanda, Avropa, xüsusən alman romantizminə, qədim Şərq, o cümlədən Zərdüşt fəlsəfəsinə, xristianlıq və iudaizmə ən incə məqamlaracan vaqif olması həm də alman (Nitsşe) və rus (Tolstoy) mədəniyyətini kifayət qədər yaxşı bilməsi bu məsələdə əhəmiyyətli rol oynayırdı (5, s.149).
Ə.Şərifin xatirələrində qeyd olunan “Zərdüşt belə deyirdi” kitabını birlikdə oxuyub müzakirə etmələrinin real tarixi vardır. H.Cavidin Türkiyədə təhsil aldığı illərdə Rza Tofiqdən fəlsəfəyə dair dərslər alması, eləcə də Qərb fəlsəfəsini dərindən öyrənməsi sonralar onun elmi-publisistik yaradıcılığında çox dərin əhəmiyyətə malik “Həsbi-hal” başlığı ilə silsilə məqalələrin yazılmasına səbəb oldu.
Hələ Nitsşedən əvvəl o, Kantın, Lokkun, H.Spenserin yaradıcılığından nümunələr gətirməklə fikirlərini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Lokkun müəyyən fəlsəfi fikirlərə münasibətini açmağa çalışırdı, qeyd edirdi ki, həqiqətən, tərbiyə insanları fəzilətli, cəmiyyətə faydalı və kəndi məsləklərində məharətli bir hala gətirmək üçün ən qüvvətli və qısa olan üsuldur.
Daha sonra Ə.Şəriflə də müzakirələr zamanı Nitsşe haqqında elmi fikirlərini “Həsbi-hal”da belə yekunlaşdırırdı: “məzkur Nitsşeyə gəlincə, daha başqa bir yol yox, daha başqa bir qayeyi-əməl təqib etmiş. Onun fikrində Tolstoyun düşündüyü məsələlərdən əsər yox… O, zəiflərin əzəmətini qayət təbii bulur. Məhəbbət, mərhəmət kimi duyğuların xəyalpəstanə mənasız şeylər olduğunu isbata çalışır”.
Ə.Şərifin xatirələrindən H.Cavidin “Maral” əsərini, “Şeyx Sənanın türbəsi önündə”, eləcə də “Dəniz tamaşası” şeirlərinin birgə oxuyub müzakirə etmələri məlumatına rast gəlirik. Hətta Ə.Şərif atası Q.Şərifzadəyə yazdığı məktubda (Gürcüaniyə) H.Cavid və onun möhtəşəm şeirləri haqqında məlumat verir. Yazılan cavabda Q.Şərifzadə H.Cavid yaradıcılığına heyranlığını belə bildirir: “Möhtərəm bəradərim Cavid həzrətlərinin məktubunu kəmaliməsərrətlə oxudum. Məndən o həzrətə və sair dostlarımıza salam olsun. “Bahar şəbnəmləri”ndən bir yarpaq “Dəniz tamaşası”nı “İqbal”dan kəsib yanımda saxlayıram. Məcalım olan vaxt mütaliə edib həzz aparıram. Güman edirəm ki, belə nəzmi yazmayıbdır və yazmayıblar. Mənə çox xoş gəlir”.
Burada adı çəkilən “Dəniz tamaşası”, doğrudan da, Cavidin ən gözəl şeirlərindəndir” (4, s.383).
Ə.Şərif “Şeyx Sənan”ın dəqiq olaraq yazılma məkanını, 1914-1915-ci illəri isə yazılma zamanı kimi göstərir və bəzi hissələrinə şəxsən qulaq asdığını qeyd edir. Ə.Şərifin gündəlik xatirələrindən atası Q.Şərifzadənin ölüm xəbərinin ilk olaraq Tiflisə “Molla Nəsrəddin”ə və Bakıya qayıdan H.Cavidə teleqramla çatdırılmasından onların nə qədər doğma və ruh yaxınlığının olmasının şahidi oluruq. “Açıq söz”ün 493-cü nömrəsində bir sıra insanların baş sağlığı fikirləri ilə yanaşı, H.Cavid “M.Şərifzadə” başlığı ilə yazırdı:
“Səmimi millət xadimlərindən biri də tərki-həyat etdi. Əvət, M.Qurbanəli Şərifzadə həzrətləri də sönüb getdi, həm də bilirməsini, parlamasını sezdirməyən bir qıvılcım kibi söndü.
Qafqazın bir çox mühərrirləri, ədibləri, sənətkarları və millət xadimləri mərhumu yaxından tanır və dadlı müsahibələrindən xoşlanırdı. Halbuki camaatımız ümumiyyət etibarilə müşarileyhi pək və layiqilə tanımazdı. Mərhum vaxtında bir çox qəzetlərdə iştirak edir, bəzi səmimi cəmiyyətlərdə çalışır, həqiqi bir millətsevər ruhilə kəndi irqdaşlarını düşünürdü. Lakin bir dürlü səsi çıxmazdı, çünki gurultudan, nümayişdən, alqışdan pək də xoşlanmazdı.
“Sağ əlinlə verdiyini sol əlin duymasın!..” – üsuluna ən çox riayət edən, sadiq, fədakar, həmiyyətli bir sima idi. O, məktəb görməmişdi, fəqət həvəskar bir alim idi, böyük bir müəllim idi, camaat müəllimi idi, həm də müəllimlərdən fəzlə məlumata malik idi” (4, s.388-389).
Ə.Şərifin xatirələrində H.Cavidin “Ana” əsərinin çapdan çıxması, eləcə də “Şeyx Sənan”ın səhnəyə qoyulması münasibəti ilə də geniş məlumatlara rast gəlirik. Hətta Ə.Şərif nəinki Bakı, Tiflis, eyni zamanda İstanbul qəzetlərinin onun təkrarsız yaradıcılığından və parlaq gələcəyi olmasından xəbər verdiklərini qeyd edirdi. “Şeyx Sənan” əsəri haqqında Tiflisdə çıxan “Yeni fikir” qəzetində bir-birinin ardınca müxtəlif müəlliflərin məqalələrinin dərc olunmasını, hətta öz məqaləsindən müəyyən parçaları da Ə.Şərif diqqətə çatdırır: “Keçən cümə günü Hüseyn Cavidin məşhur dramı “Şeyx Sənan” oynanıldı. Ən müqtədir, ən parlaq şairlərimizdən biri olan Hüseyn Cavidi tanımayan az olar.
Hüseyn Cavid yaradıcı və ruhlara hakim böyük bir şairdir. Şeirləri mənalı, kəskin, aydın, sehrli bir surətdə yazılmışdır.
Səhnədə oynanan “Şeyx Sənan” faciəsi 1917-ci ildə Bakıda ayrıca bir kitabça surətində nəşr olundu. Fəqət şair öz faciəsini səhnə üçün bir qədər dəyişmişdir.
Əgər ümumiyyətlə, “Şeyx Sənan”ı tənqidə başlasaq, gərək uzun-uzadı kitablar yazaq, çünki əsər o qədər əhəmiyyətli, o qədər mənalıdır ki, bir-iki qəzet məqaləsilə onun gözəlliklərini, əskik olmayan bəzi nöqsanlarını göstərmək mümkün deyil.
Hələ tarix Hüseyn Cavidə əl vurmayıbdır. Şairimiz bir tərəfdə sakit oturub əsərlərini yazır. Tarix isə qulaq asır və gözləyir. Şəksiz ki, tarix vaxtında onu sənət mühakiməsinə alacaq, təbiətin ona verdiyi qüdrət və istedadın hesabını istəyəcəkdir...”
Ə.Şərifin arxivindən bəlli olur ki, onun qədər Cavidi tanıya bilən, yaradıcılığına bələd olan, tarixi dost münasibətini əzizləyərək qoruyub saxlayan başqa bir şəxsiyyətə rast gəlmək çətindir.
Eyni zamanda, bu xatirələr elə səmimi ruhda yazılıb ki, hətta etirafların olması belə hər iki tarixi şəxsiyyəti gözümüzdə daha da ucaldır.
Ə.Şərif hətta “Şeyx Sənan”ın rus dilinə tərcümə olunmasını öz üzərinə götürsə də, sonradan bu işin məsuliyyətli olduğunu yazır. O dövrdə, sözsüz ki, H.Cavidin “Şeyx Sənan”, “İblis” əsərləri tərcümə olunaraq tamaşaya qoyulmuşdu və hətta “Zarya Vostoka”, “Yeni fikir” qəzetlərində bu əsərlər haqqında məqalələr dərc olunmuşdu. Hətta Ə.Şərifin dərc olunan məqalələrində H.Cavid yaradıcılığının möhtəşəmliyi ilə yanaşı, bəzi qüsurları da göstərilmişdir. Ə.Şərifin Hüseyn Cavid yaradıcılığına münasibətində tərcümə məsələsi haqqında xatirələrdə deyilir:
“Vaxtı ilə mən rusca bir para şeir yazardımsa da, onları üzə çıxarmazdım. “Şeyx Sənan”ın şeirlə tərcüməsini öz öhdəmə götürmək istədiyimi mən Hüseyn Cavidə yazıb ondan məsləhət istəmişdim. O da öz cavabında bu işin nə qədər məsuliyyətli olduğunu mənə xatırlatmışdı. İlk nümunə üçün mən bu əsərin ən artıq bəyəndiyim ikinci pərdəsindəki ikinci səhnəni (Şeyx Sənanın Xumarla ilk görüşü) tərcümə etməyə başlamışdım. Tərcümə üzərində xeyli çalışmışdımsa da, çapa verməyə cəsarət etməmişdim. Beləliklə, “Plamya” jurnalının da “Şeyx Sənan”ın ruscasını çap etmək arzusu həyata keçməmişdi.
Lakin o zaman məsələ yalnız “Şeyx Sənan”ın tərcüməsində deyildi. Ümumiyyətlə, “Plamya” Cavidin əsərlərini Tiflisdəki rus şairlərinin vasitəsilə tərcümə etdirmək üçün çalışırdı ki, bu barədə mən də şair dostuma yazırdım. “Plamya”nın redaksiyası da Bakıda “Kommunist” qəzetinin redaksiyası ilə əlaqə saxlayırdı” (4, s.399).
Ə.Şərifin xatirələrində 1935-ci ilə aid səhifələrdə “Dəli Knyaz” əsərinin tamaşasının baş tutduğu da qeyd edilmişdir.
H.Cavid yaradıcılığına qarşı dövrün ideologiyasına xidmət edən tənqidçilərin haqsız tənqidləri haqqında öz fikirlərini dostu Ə.Şəriflə bölüşməsi də xatirələrdə tarixi status qazanıb. Hətta Ə.Şərif Bakıda H.Cavidlə 1935-ci ildə onun şəxsi qonağı olduğunu, eləcə də bu dövrdə şairi bəzi vulqar tənqidçilərin haqsız tənqid etdiklərini söyləyir. Ə.Şərif H.Cavidlə aralarında tənqid sahəsində kiçik incikliyi də təəssüflə xatırlayır:
“Təzə şəraitdə Hüseyn Cavid vulqar sosiologizm cəbhəsindən ona qarşı edilən prinsipsiz hücumlardan təngə gəlmiş, usanmışdı. Qəzet və jurnallarda oxuduğu, iclaslarda eşitdiyi bəzi tənqidi çıxışlar onu qane edib inandıra bilmir, əksinə, onu daha da acıqlandırır, inada salırdı. Bu vəziyyətdə o, öz əsərləri haqqında məndən ağıllı, inandırıcı, obyektiv, dərin, dostanə tənqid, rəy, məsləhət gözləməkdə tam haqlı idi. Bu cür tənqidə onun böyük ehtiyacı var idi. Mənim isə böyük və bağışlanmaz səhvim bundan ibarət olmuşdu ki, dostumun yaradıcılığı haqqında danışarkən, onun zəif cəhətlərini tənqid edərkən, mən bunu nəzərdən qaçırmış, ədəbiyyat sahəsində hakimiyyət iddiasında olan rəsmi tənqidçilərin boş və haqsız iradlarını təkrar etməklə aramızdakı dostluq, məhrəmlik, sirdaşlıq şərtini pozmuşdum”.
Görkəmli rejissor, teatrşünas alim M.Məmmədov öz müəllimi H.Cavidin 30-cu illərdəki ictimai durumunu belə dəyərləndirir, Ə.Şərifin yazdıqlarının isə doğru olduğunu bizə bir daha çatdırırdı:
“Cavidin dramları, faciələri isə 30-cu illərin başlanğıcında səhnədən, demək olar ki, çıxmışdı, daha doğrusu, çıxarılmışdı. Nəzəriyyə aləmində hərc-mərclik, saxta sosioloji tənqid, o vaxt qılıncının dalı da, qabağı da kəsən “proletkultçuluq” və “proletkultçular” H.Cavidin əsərlərinin səhnədən sıxışdırılıb çıxarılmasında az iş görmürdü” (3, s.6-7).
Tarixi böyük insanlar tarixiləşdirib, salnaməyə çevirir. Ə.Şərifin gündəlik xatirələrindən dövrün çox hadisələrinə, yaradıcı şəxsiyyətlərinə, xüsusilə böyük mütəfəkkir şair H.Cavid yaradıcılığına elə bir işıq düşür ki, biz bu işığın selində indiyə qədər çoxlarına naməlum tarixi məqamları öyrənməklə, malik olduğumuz ədəbi zənginliklə qürur duyuruq.
H.Cavid və Q.Şərifzadə, eləcə də H.Cavid və Ə.Şərif münasibətlərinin məktublar üzərindən təhlili təkcə onların arasındakı münasibətləri bizə çatdırmır, eləcə də dövrün ictimai prosesləri ilə yanaşı, bir sıra tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti haqqında məlum olmayan faktları oxucular üçün aydınlaşdırır. Bu qəbildən olan şəxsiyyətlərin ədəbi-ictimai əlaqələrinin, həmçinin həmkarları ilə dostluq münasibətlərinin araşdırılması H.Cavidin şəxsiyyət və yaradıcılığını ətraflı şəkildə öyrənməyə şərait yaradır.
Ə.Şərifin arxivində qorunub saxlanan səkkiz ədəd məktub H.Caviddən Q.Şərifzadəyə, elə bir o qədər sayda da Əziz Şərifə ünvanlanaraq bir sıra ədəbi-ictimai mətləbləri işıqlandırır. Hətta aralarında 13 yaş fərq olmasına baxmayaraq, xatirələrdən də bəlli olur ki, H.Cavid və Ə.Şərif çox yaxın dost olmuşlar. Q.Şərifzadənin onun Türkiyədə təhsil almasında nə qədər böyük rol oynadığını biz məktublardan öyrənə bilirik. Eyni zamanda, gənc Ə.Şərifə, gələcəyin böyük ədəbiyyatşünas aliminə H.Cavidin ilk yaradıcılıq nümunələrini oxuması və gənc dostun bəzən cəsarətlə tövsiyələr verməsindən də məlumatımız olur.
Ə.Şərif atası Q.Şərifzadəyə H.Cavidin göndərdiyi məktublar haqqında yazır: “Mənim əlimdə onun İstanbuldan Naxçıvana Qurbanəli Şərifzadəyə yazdığı səkkiz məktubu vardır ki, bunlar 1906-cı ildən 1910-cu ilə qədər dörd il ərzində yazılmışdır. Bu məktublar şairimizin həyat və yaradıcılığında əhəmiyyətli olduğu kimi, tərcümeyi-halında da qaranlıq olan İstanbul dövrünü lazımi dərəcədə aydınlaşdırır”.
Hüseyn Cavidin Əziz Şərifə yazdığı məktublar isə 1916-cı ilin may ayından başlayır. Birinci məktubda Əziz Şərifdən gələn məktubu Rza (Rza Təhmasib nəzərdə tutulur) ilə birlikdə oxuması qeyd olunur, hətta H.Cavid gənc dostuna hər kəsin xarakterində müəyyən qüsurların olmasını təbii hesab edərək, yüksək yumor hissi ilə (cunbulument), yəni kompliment sözlərlə məktubu davam etdirir. Q.Şərifzadəyə qədirbilən, ehtiramlı oğul olaraq “Əziz Şərifin “Böyük ruhlu qoca” deməsini Cavid yüksək rəğbətlə qarşılayır: “Atanı təqdis edirsən – “Böyük ruhlu qoca...” – deyə, ən səmimi hissiyyatla kəndisinə qarşı hörmət bəslədiyini söyləyirsən. Haqsız deyilsən, əzizim, çünki o, düşündüyündən daha böyük, daha alicənabdır. Hətta yalnız sən deyil, bən və bənim kimi Naxçıvan mühitində yetişmiş gənclər həp ona qarşı mənəviyyatca mədyuni–şükran olmalıdır, iştə bu qədər...” (4, s.407).
Bu məktubda H.Cavidin: “Şeyda” adlı bir faciə yazmağa başladım. Yazda narahat olmasam, bəlkə yazaraq bitirərəm” xəbəri “Şeyda” əsərinin dəqiq yazılma tarixi haqqında məlumat verir. Məktublara şərh yazan Ə.Şərifin izahından məktubun 1916-cı il 30 may tarixində yazılması bəlli olur. Ə.Şərif yazılanlara çox dəqiq yanaşaraq Azərbaycan ədəbi ictimaiyyəti üçün heç bir qaranlıq məqama yer saxlamadan hər fikir və yanaşmaya diqqətli münasibət bildirir. Belə ki, o yazır: “Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan”ı “vaxtsız” nəşr etdirdiyinə və əsərin “məşhur ədiblər və tənqidçilərimiz tərəfindən” təqdir edildiyinə aid sətirləri bu tarixə uyğun gəlmir, çünki məlum olduğu üzrə, “Şeyx Sənan”ın ilk nəşri 1917-ci ilə aiddir, kitabın üzərində də bu tarix göstərilmişdir. Məktubdakı tarix heç bir şübhə yaratmadığı kimi, kitabın üzərindəki tarix də şübhəyə yol vermir, çünki “Şeyx Sənan”ın (eləcə də “Bahar şəbnəmləri” və “Maral”ın) “yeni mətbəədən çıxıb satılmağa başladığı” haqda ilk elan Bakıda “Açıq söz” qəzetinin 1917-ci il 31 oktyabr tarixli 602-ci nömrəsində dərc olunub və sonra həmin ilin noyabr və dekabr aylarındakı müxtəlif nömrələrində təkrar edilmişdi. Məktubla kitab arasındakı bu ziddiyyəti izah etmək üçün mənim əlimdə heç bir inandırıcı sənəd yoxdur. Bu ziddiyyəti yalnız bir ehtimal aradan qaldıra bilər: bəlkə, “Şeyx Sənan” 1917-ci ildə kitabça şəklində nəşr edilməzdən əvvəl 1915-1916-cı ildə qəzet səhifələrində dərc edilmişdir” (4, s.407-408).
İkinci məktubun ünvanı “Təbriz” mehmanxanası, 21-ci otaq göstərilir. Əsas xəbər kimi bibimin əri Məşədi Heydər Nəsirbəyovun ölümündən təsirləndiyini, eləcə də bibim oğlu İbrahimə “yazıq və məzlum oldu” fikrini bildirilir. Bununla yanaşı, Ə.Şərif bir neçə ay sonra 1917-ci ilin yanvarına təsadüf edən H.Cavidə ünvanlanmış məktubda Q.Şərifzadənin bacısı Şahbəyim xanımın adından “Açıq söz” qəzetində elan verilməsini xahiş etmişdi: “Bu sətirlər mənə xatırladır ki, böyük sərvət sahibi olan Məşədi Heydər Nəsirbəyovun vəfatından sonra mənim bibim Şahbəyim xanım atamın məsləhəti ilə müftəxor molla və seyidlərə ianə və ehsan vermək əvəzinə, cəmiyyəti-xeyriyyə üçün müəyyən məbləğ ayırmışdı ki, bu barədə Hüseyn Cavidin vasitəsi ilə “Açıq söz” qəzetində mütabiq elan çap edilməli idi” (4, s.411). Ə.Şərifə yazılmış məktubda Nəsirbəyovun ölümü ilə bağlı ehsan məqsədli “bibimin cəmiyyəti-xeyriyyə üçün müəyyən məbləğ pul ayırması” və bu barədə “Açıq söz” qəzetində müəyyən informasiyanın dərci maarifpərvər bir ailənin mütərəqqi düşüncəyə sahib olduqlarını ortaya qoyur.
H.Cavidin Ə.Şərifə dördüncü məktubu 1923-cü il 4 mart tarixinə aiddir. Bu məktubda H.Cavidin “Yeni fikir” qəzetində “Şeyx Sənan” və “Uçurum” əsərləri haqqındakı Ə.Şərifin yazmış olduğu məqalələri hələ oxumadığı məlum olur: “Sənan” və “Uçurum” haqqındakı yazılarını bana söylədilər, fəqət oxumadım. “Yeni fikir” bizim məktəbə martın 28-dən bəri gəlməyə başladı. Mümkün olsa, məzkur nömrələrini bulub oxurum. “Uçurum” haqqında məktub yazacaqlarını arzu edirəm.
“Şeyx Sənan”ın mənzum oynanmasını bən də arzu edərim. Lakin kecən sənələrdə aktyorlar mənzum pyesdən qorxduqlarından həpisini nəsrə və yerli şivəyə çevirmişdi. Şu sonlarda, ehtimal ki, onu da “İblis” kibi nəzmən islah edərim, gələcək son bahar üçün aktyorlarımıza verərim” (4, s.413).
Ə.Şərif gündəlik xatirələrində “Yeni fikir” qəzetində yazdığı məqalədən də söz açır: “Tiflisdə 1923-cü il teatr mövsümü bağlanandan sonra “Yeni fikir” qəzetində dərc edilmiş yekun məqaləsində mən yenə də ilk növbədə Hüseyn Cavidin əsərləri haqqında danışmağı lazım bilmişdim:
“Keçən mövsümdə türk səhnəsində göstərilən əsərləri nəzərdən keçirdikdə, ən əvvəl, biz böyük şairimiz Hüseyn Cavidin üç əsərini yad etmək istərdik. Bunlardan “Şeyx Sənan” və “İblis” şairimizin ən qüvvəli əsərlərindən olub, səhnədə qoyulmaqları üçün də böyük çətinliklər yaradırlar. “Şeyx Sənan” Tiflis səhnəsində iki dəfə oynanıldı və hər iki dəfə də həm səhnə tərtibatı, həm də oynayan aktyorlar bizi razı edə bilmədi. Əlbəttə, “Şeyx Sənan” üçün xüsusi dekorasyon, xüsusi libaslar olmalıdır, bunlarsız ötüşmək qeyri-mümkündür. Hüseyn Cavidin üçüncü əsəri “Uçurum” səhnədə iki dəfə göstərildisə də, fikrimizcə, şairimizin ən zəif əsərlərindəndir. Biz çox istərdik ki, böyük şairimiz bu əsərinin üstündə bir çox fikirləşib, onu mükəmməl surətdə dəyişdirsin. Yalnız Hüseyn Cavid türk aləmində ən qüvvəli şair olduğundan biz bu tələbi ondan edirik, yoxsa “Uçurum” ortabab bir şair tərəfindən yazılmış olsaydı, biz onu beləliklə də məqbul hesab edə bilərdik...” (8 iyun 1923, № 177)” (4, s.402).
Məktubun sonunda “Müşkinaz və Tuquş səlamətdirlər”, – deyə bildirilməklə yanaşı, bir vaxtlar Q.Şərifzadəyə, istərsə də M.T.Sidqiyə yazmış olduğu məktublarda təhsil alması üçün köməklik göstərilməsi xahişi qeyd olunan əziz qardaşı Əlirzanın “vodayanka” xəstəliyindən əziyyət çəkdiyindən başı ona qarışdığı üçün “Peyğəmbər”i hələ bitirə bilmədiyi aydınlaşır.
Tarix yenə çox sənədləri ortaya çıxarır. 1923-cü ilin böyük sevinci H.Cavidin gözünün ilk nuru Turan xanımın dünyaya gəlməsi oldu. Cavid fikir və amalında yaşatdığı Turan sevdasını ad olaraq ilk övladına verməklə təskinlik tapırdı. 1920-ci illərdən bolşevizmin işğalından başlayaraq türkçülük, islamçılıq, milli istiqlal arzuları, Turan ideyasının təcəssümü bədii əsərlərdə qadağa edilmişdi. Amma H.Cavid yaratmış olduğu əsərlərində özünün “məhəbbət və həqiqət” şairliyinə sadiq idi. Ona görə də həm islami dəyərləri, həm Turan ideyasını, xalqlara, millətlərə sevgi, məhəbbət çağırışı, Tanrıya tapınmaq kimi yüksək amalları çatdıran “Peyğəmbər” əsəri bu məktubda hələ tam olaraq başa çatmayıb. Cavidin xalqı ilə bağlı inkişaf, tərəqqi və istiqlal arzuları yarımçıq boğulduğu üçün ateizmin təbliğ olunduğu Allahsız cəmiyyətə qarşı müqəddəs Məhəmməd peyğəmbər haqqında əsər yazılması gözlənilən idi.
Öylə bir əsr içindəyəm ki, cahan
Zülm, vəhşətlə kavrulub yanıyor.
– deyən Cavid bu əsərin yazılışı ilə təkcə Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, XX əsr dünya ədəbiyyatında Məhəmməd peyğəmbər haqqında yeni məzmunlu əsər yaratmaqla peyğəmbər mövzusunu yenilədi.
Ə.Şərif öz xatirələrində Cavidin şeirlərinin rus dilinə çap olunması, eləcə də onun tamaşaları haqqında “Zarya Vostoka”da, “Yeni fikir”də çap etdirdiyi məqalələr haqqında məlumat verir: “O uzaq vaxtın ədəbi hadisələrindən mənim yadımda qalan budur ki, Cavidin şeirləri tərcümə edilib Tiflisdəki rus mətbuatında çap edilmirdisə də, onun səhnə əsərləri, xüsusilə “Şeyx Sənan” və “İblis” Tiflis Azərbaycan teatrında hər mövsümdə tamaşaya qoyulur və hər tamaşa haqqında “Yeni fikir” və “Zarya Vostoka” qəzetlərində mənim məqalələrim dərc edilirdi. Mən şair dostumu nə qədər sevir, onun şeir sənətkarlığını nə qədər yüksək qiymətləndirirdimsə də, onun əsərlərində gördüyüm qüsurlara göz yummur, bu barədə öz rəyimi açıq yazmaqdan çəkinmirdim” (4, s.399).
“Məsələn, 1923-cü ilin aprelində ilk dəfə Tiflis səhnəsində tamaşaya qoyulan “İblis” əsəri haqqında mən “Zarya Vostoka”da dərc etdirdiyim məqaləmdə əsər haqqında yazmışdım:
“Cümə günü, martın 30-da Rustaveli teatrında M.S.Kirmanşahlının quruluşunda Hüseyn Cavidin “İblis” adlı fəlsəfi mənzum dramı tamaşaya qoyulmuşdu” (4, s.340).
Bu illərdə H.Cavid sənətin ən yüksək inkişaf zirvəsi kimi dövrün özünü heyran etməkdə idi. Teatr, ədəbi tənqid, geniş mənada mətbuat H.Cavidlə, onun ideyalarını təbliğ və tənqid etməklə məşğul olurdu.
AMEA-nın müxbir üzvü Kamran Əliyev filosof yazarın taleyinin bu səhifəsi haqqında yazır: “Mənzum dramaturgiyanın əsasını qoyması, mənzum faciə ilə əruz vəzninin vəhdətini yaratması, şərqi, himn, sonet kimi janrların ilk nümunələrini qələmə alması, tamaşaya qoyulan əsərlərinin təsiri altında “Cavid teatrı”nın formalaşması H.Cavidin ədəbiyyatımızda orijinal və təkrarolunmaz səhifələr açılmasının sübutudur” (2, s.11).
Bu məktubda “Şeyx Sənan”ı bütünlüklə tərcümə etməyi arzu edirlərmiş: “Şeyx Sənan”ın ya bir pərdə, yaxud bütün tərcüməsinə gəlincə, əlbəttə, tək-tük zəif yerlərini buraxıb keçə də bilərsən. Lakin bunu bilməlisən ki, məsuliyyət boyunduruğunun bir ucu bənim boynumda olduğu kibi, biri də sənin boynunda olacaq. Ona görə də diqqətli və ehtiyatlı davranmalısan. Əhəmiyyət verəcək olsan, bəni də adamlar sırasında saydırmış olursan, cızma-qara yapacaq olsan, həm kəndini, həm də bəni saldat bazarına göndərmiş olursan. Sən, hər halda, bəndən təcrübəli və məlumatlısan” (4, s.415).
Cavid özündən 13 yaş kiçik Ə.Şərifə “Sən, hər halda, məndən təcrübəli və məlumatlısan” deməsi ilə çox güman ki, onun tərcümə sahəsindəki təcrübəsinə, eləcə də bədii təfəkkürünə inanması nəzərdə tuturdu.
Ə.Şərifə “Uçurum” əsəri haqqında “Yeni fikir”də çıxan məqaləyə görə təşəkkür bildirərək, məqalə çıxan qəzetlərdən ona bir nüsxə göndərməyi xahiş edir.
H.Cavidin Ə.Şərifə yazdığı 5-ci məktubundan onun maddi durumunun çox da yaxşı olmadığı bəlli olur: “Bir də rəsmimi istəmişdin. Kəndimdən o qədər bezaram ki, hənuz adam-ağıllı bir rəsm aldırdığımı xatırlamayıram. Hətta teatronun əlli illiyi münasibətilə istənildi, yenə rədd etdim, çünki nə həvəsim, nə də fəzlə param var idi. Lakin sənin israrına uyaraq, dün rəsmimi aldırdım və haqsız olaraq kəndimi zərərə soqmuş oldum” (4, s.415).
H.Cavidin altıncı məktubunda tarix “1924-Şubat ayı” göstərilir.
H.Cavidin Ə.Şərifə, Q.Şərifzadəyə, müəllimi M.T.Sidqiyə yazmış olduğu məktublarda dərin ehtiram, doğmalıq və ilıq bir dost ülfəti oxucunu heyran edir. “İncə ruhlu, dərin düşüncəli arkadaşım möhtərəm Əziz Şərifə!” müraciəti bunun sübutudur. Sonra yazır: “Əlan poçtadan yeni bir təb edilmiş “Peyğəmbər”i zakaznoy olaraq sana göndərirəm. Təbii, mütaliə edib, bir vaxt nöqteyi-nəzərini yazarsan. Lakin bir rica edəcəyəm, burada oynanılmadığı kimi, ordakılara da rast gəlsəniz, oynanılmamasını tənbeh və tövsiyə edərsiniz. Şimdilik razı olmayıram. Sonra gələcək illərdə baxarız. Qardaşın Cavid” (4, s.402).
“Peyğəmbər” əsəri niyə oynanılmayacaqdı? H.Cavid, yəqin ki, müqəddəs qəhrəmanını teatr səhnəsində göstərməməklə onun müqəddəsliyini zirvədən endirməməyi düşünürdü.
H.Cavid bu qərarı verərkən, Ə.Şərifə israrla tapşırdığı mövzunun özünə belə ehtiyatla yanaşır. Yaşının, eləcə də yaradıcılığının kamil dövrünün məhsulu olan “Peyğəmbər” əsərinin üstündə əsən H.Cavid haqlı idi. Əsərdə peyğəmbərin dilindən söylənilən cavab dövrün qatmaqarışıq hadisələrindən xəbər verir, həm də Cavidin özünün müəllif olaraq bu məkanın, bu zəmanənin adamı olmadığını sübut edirdi:
Şairim, bəslədiyim sidqü səfa,
Çırpınıb izlədiyim nuri-dəha.
Daima ruhumu oqşar cəbərut,
Şerü ilhamımı dinlər mələkut.
Mən fəqət hüsnü-xuda şairiyim,
Yerə enməm də, səma şairiyim.
Bu sözlər Böyük Peyğəmbərin dilindən deyilərək, həm də H.Cavidin özü və yaradıcılığı haqqında tarixi fikirlərdir. Əsərin ən yaddaqalan və həlledici məqamlarından biri olan bu səhnədə H.Cavidin yaradıcılığının əsas mahiyyəti, eləcə də şəxsi ləyaqət düsturu açılır. Bəli, yerlərdə baş verən siyasi proseslərdən çox-çox uzaq, Tanrısına aşiq və onun insanlığa göndərdiyi ali ideyaların təbliğində mühitin kasadlığı, sosializm dövründəki qadağalar şairi qəlbində düşündüklərini belə izhar etməyə yönəldirdi.
“Peyğəmbər” pyesi H.Cavid yaradıcılığının hansı cərəyana aid olması fikrini də təsdiqləyərək, H.Cavidin həm də bir romantik sənətkar kimi haqq, ədalət, məhəbbət carçısı olduğunu ortaya qoyur.
H.Cavidin Ə.Şərifə yazmış olduğu yeddinci məktub çox qısa idi və soyuqladığına görə uzun cavab yazmadığını bildirir.
Sonuncu səkkizinci məktub bir ay sonra 15-XI-1935-ci il tarixi ilə qeyd edilmişdir.
H.Cavid yaradıcılığının məfkurə dərinliyi 30-cu illərdən başlayaraq heyranlıqla bərabər, qısqanclıq və şər-böhtanlarla qarşılanmağa başlanmışdı. Bu illərdən başlayaraq ədəbi tənqid Cavidə qarşı daha haqsız, mürtəce mövqe sərgiləməkdə idi. Bir vaxtlar anşlaqla qarşılanan əsərləri sifarişlə, məqsədli şəkildə repertuardan çıxarılırdı. Teatrşünas alim, professor M.Məmmədov yazırdı: “Cavidin dramları, faciələri 30-cu illərin başlanğıcında səhnədən, demək olar ki, çıxmışdı, daha doğrusu, çıxarılmışdı. Nəzəriyyə aləmindəki hərc-mərclik, saxta sosioloji tənqid, o vaxt qılıncının dalı da, qabağı da kəsən “proletkultçuluq” və “proletkultçular” H.Cavidin əsərlərinin səhnədən sıxışdırılıb çıxarılmasında az iş görmürdü” (3, s.6-7).
Əsərlərinin oynanılmaması, ədəbi-tənqidin kəskin mövqe dəyişməsi, maddi çətinliklər, mənəvi ruh düşkünlüyünə səbəb olmaya bilməzdi. Digər bir məktubda yazırdı: “Möhtərəm Əziz! Belə dostluq olmaz. Sana adres verdim. Bizim müqavilənamə nə oldu? Niçin düzəldib göndərmirsən? Paraya ehtiyacım olduğunu sana söyləmədimmi? Verdiyin sözləri nə tez unutdun? Cavab gözləyirəm...
Hüseyn Cavid. 15-XI-
Kiçicik inciklik və ərk hiss olunan bu məktub tarixi sənəddir. Ə.Şərif özü də tərcümə məsələsi haqqında geniş yazır:
“Yuxarıda deyildiyi kimi, mən 1935-ci il sentyabrdan etibarən Zaqafqaziya Dövlət Nəşriyyatında işləməyə başlamışdım. Bu dövrdə mən bilavasitə Azərbaycan ədəbiyyatının ruscaya tərcüməsi və nəşri ilə məşğul idim.
İllik planlar müzakirə və təsdiq edilirdi. Gurcü ədəbiyyatı üzrə 171 çap vərəqi, Azərbaycan – 133 və erməni ədəbiyyatı uzrə 120 çap vərəqi təsdiq edildi. Mənim planımı əsasən şeir hesabına – Cavid, Rahim, Zakir, Sabir – ixtisar elədilər... Bu şairlərin kitabları gələn ilə keçirildi.
...“Bakinski raboçi” qəzetinə redaktor təyin edilmişdim. Nəşriyyatımızda keçirilən bu iclasda mən Hüseyn Cavidin kitabını müdafiə edib plandan çıxarılmasına mane ola bilməmişdim, buna görə də dostumun qarşısında özümü müəyyən dərəcədə müqəssir kimi hiss edirdim.
Hüseyn Çavidlə mən hərdənbir təsadüfən Yazıçılar İttifaqında görüşə bilirdim. Yalnız 1937-ci ilin yanvar ayında mən dostumun evinə gedə bilmişdim ki, bu barədə gündəliyimdə qısaca bir qeyd qalmışdır:
“Tək günü, 26 yanvar... Axşam Hüseyn Cavidgilə getdim. Gecəyarıya qədər oturduq. Ədəbiyyatdan, Sabirdən, ədəbi perspektivlərdən, onun öz yaradıcılığından xeyli söhbət elədik...”
“Çərşənbə, 31 mart... Axşam Yazıçılar İttifaqında iclasda idim... İclasdan sonra Hüseyn Cavidlə kafedə süd içdik...”
Bu görüş şair dostumla son görüşümüz oldu...” – deyə 1937-ci il hadisələrinə qədər olan əlaqələrindən söz açır.
H.Cavidin yaradıcılığına qarşı münasibətlərin cəmiyyətdə kəskin dəyişməsi, sözsüz ki, ruh düşkünlüyünə, eləcə də əziz dostuna qarşı belə kiçik incikliyə səbəb olmuşdu. Belə ki, H.Cavid və bir sıra qələm dostları artıq ədəbi mühitdə təklənmişdilər.
1934-cü ildə tənqidçi M.Ələkbərli “Kommunist” qəzetində H.Cavid haqqında yazırdı: “Əski yazıçılarımızdan şüurlu və ya şüursuz surətdə inad ilə yenidən qurulma məsələsinə soyuq baxan və bu uğurda əhəmiyyətsiz addımlar atan H.Caviddir”.
Bu illərdə Ə.Şərif Bakıda “Azərnəşr”də tərcümə şöbəsində və “Bakinski raboçi”, sonra isə “Kommunist” qəzetlərində ədəbiyyat şöbəsində çalışmışdı. Lakin dövrün hücumları qarşısında dostun dostu deyil, hətta atanın övladını qorumağa müvəffəq ola bilmədiyi zamanda Ə.Şərif tərcümə məsələsinin alınmamağında özünü nisbətən olsa da, müqəssir sayır.
Hətta ən yaxın münasibəti olan adamların bir-birinə qarşı qoyulması kimi siyasi rəzilliklər tarixi də, insanların vicdanlarını da ləkələyirdi. Sonralar özü də repressiyaya məruz qalan, o dövrün Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının idarə heyətinin sədri Seyfəddin Şamilov “Ədəbiyyatda bolşevizm ideyaları uğrunda” adlı məqaləsində yazırdı: “Yazıçılar içərisində Azərbaycan həyatı ilə daha az maraqlanan və Azərbaycan əməkçilərinin mübarizəsinə yad olan əsərlər yazmaqdan əl çəkməyən H.Caviddir. Biz bilirik ki, Cavid burjua romantizminin məktəbində yetişmişdir. Bununla bərabər, o, Azərbaycan sovet və partiya təşkilatlarının onun üçün yaratdığı imkanlara və hətta əsərlərinə verdiyi mükafatlara baxmayaraq, yenə də Azərbaycan əməkçilərinin mübarizəsinə dair bir şey yazmamışdır” (“Kommunist” qəzeti. 17 mart 1937).
1937-ci ilin gərgin repressiya vaxtlarında Ə.Şəriflə H.Cavidin görüşlərini təsdiq edən gündəlik xatirələrində də Ə.Şərifin qeydləri mövcuddur. Hətta göstərilən son görüşün mart ayında baş tutduğunu nəzərə alsaq, Cavidin həbsinə bir neçə ay qalmış bu görüşün Ə.Şərif üçün təhlükəli olması da diqqətdən qaçmır.
Repressiya öncəsi ona qarşı qızışan qarayaxmalardan təngə gələn H.Cavid 1936-cı il 6 oktyabrda M.Bağırova məktub da ünvanlamışdı:
“Möhtərəm Bağırov yoldaş. Son zamanlar mənə və yazılarıma qarşı istər mənəvi, istərsə də maddi cəhətdən qaba və soyuq bir keçimsizlik var. Bu da yalnız tək-tək şəxslərin qaprizindən irəli gəlməkdədir. Cəsarət olsa da, fikrinizi bu nöqtəyə cəlb etməklə, 30 ildən artıq əmək sərf edən, xəstə və yorğun bir yazıçının halını düşünmənizi rica edirəm”.
Məktub 3 oktyabrda yazılmış, 19 gün sonra, oktyabrın 22-də H.Cavid MK-ya çağırılmışdı. Məsələnin həlli R.Axundova həvalə edilmişdi. Ətraflı izahda dövrün ictimai-siyasi, eləcə də Stalin rejiminin repressiyasına baxmayaraq, Ə.Şərif və H.Cavid dostluğunun şərəflə davam etməsinin şahidi oluruq.
Eyni zamanda, H.Cavidin oğlu Ə.Cavidin Tiflis hərbi hospitalından Naxçıvana göndərilməsində Ə.Şərifin köməkliyini də unutmaq olmaz.
H.Cavidin Ə.Şərifə yazdığı tarixi məktubların, dövrün müəyyən səhifələrinin aydın görünməsində oxuculara yardımçı olacağından əminik. Bədii düşüncə, eləcə də ədəbi proseslərin repressiya dövrünün şəhid yazarları milli məfkurə və milli mübarizə, azadlıq uğrunda qurban gedərək tariximizin ədəbiyyat salnaməsinin qəhrəmanları kimi əbədiləşdilər.
