SONA VƏLİYEVANƏN "ƏN AĞIR" ADLI ŞEİRİNİN DƏYƏRLƏNDİRMƏSİ...

09:34

04 Nov 2025

SONA VƏLİYEVANIN YARADICILIĞI HAQQINDA SEVİL AZADQIZININ MƏQALƏSİ....

ƏN AĞIR

Azdan,
çoxdan fərqli,
daha tutumlu,
həcmli
“Ən”lə ölçülən
çox şeylər var dünyada...
Məsələn,
ən böyük cəza
öz günahımızdan qazanılan,
vicdanın bitməyən
ağrı cəzasıdır.
Taleyini,
günahların ağrı yükünü
özüylə sürüyən
adamın cəza müddətini
tövbələrdən,
Tanrıdan başqa
heç kim dəyişə bilməz...
Bir qadının ən böyük yalanı
özünə: “Hamıdan güclüyəm”, – deməsidir...
Hər gecə misqal-misqal əriməsini
tək Allah bilər...
Sabahlar dağılmış
hissələrindən toplanar,
bütöv görünər...
Yalançı qəhqəhələrdən
ətrafına bəxtəvərlik səpər.
Sonra yalnız anlarında
öz yalanına özü hönkürər...
Ağrıların da ölçüsü
“ən”lə böyük görünür.
Məsələn,
Ən böyük ağrı
doğmaların,
dostların itkisindən
açılan yaranın ağrısıdır...
Unutmağın dərmanı
olmadığı üçün sağalmır,
ölüncə ağrıyır...
Ən böyük qorxu,
çörək verdiklərinin,
dost dediklərinin,
doğma bildiklərinin
xəyanət qorxusudur.
Çox qorxduğun üçün
bir gün başına gəlir,
ömür-günü zəhərləyir...
Hər şey əzab gətirir...
bu naqisliklər içində
yaxşı ki, ən gözəl,
ən keçilməz olan eşq var...
Anadan, atadan başlayıb
Allaha ucalan
sonsuza qədər
işığa,
nura
yol açan,
yasəmən,
qızılgül ətri saçan,
hər şeydən ən ucada duran,
bizi də ora çağıran
ən böyük,
ən böyük İlahi eşq var!

Sona Vəliyevanın “Ən ağır” şeirinin bədii təhlili:

Sona Vəliyevanın “Ən Ağır” adlı poetik əsərində “ən” sözü yalnız qrammatik dərəcələndirmə funksiyası daşımır, o həm də insan qəlbinin ən dərin qatlarına enmək üçün açar rolunu oynayır. Şeir boyunca bu kiçik, lakin yükü ağır söz həyatın acılı-şirinli paradokslarını ölçən mənəvi tərəziyə çevrilir. Şairə “ən böyük cəza”dan başlayaraq “ən böyük yalan”a, “ən böyük ağrı”dan “ən böyük qorxu”ya qədər olan eniş-yoxuşlarda insan ruhunun təlatümlərini göstərir və bu təlatümlərin hər birində insanın öz taleyi ilə danışdığı sükutun səsini eşitdirir. Şeir, xüsusilə, vicdan mövzusu üzərində dayanır. Şairənin fikrincə, ən ağır cəza əllərin etdiyinə, dilin dediyinə, qəlbin düşündüyünə görə başqasının verdiyi hökm deyil, insanın öz-özünə kəsdiyi daxili mühakimədir. Vicdan burada görünməyən, amma varlığı hiss edilən bir məhkəmə kimidir, hökmü kimsə dəyişə bilməz, müddətini tövbə yüngülləşdirə bilər, lakin heç kim onu tamamilə ləğv edə bilməz. Bu, Sona Vəliyevanın fəlsəfi poetikasının mühüm özəlliyidir, o, insanın öz içi ilə dialoqunu mənəvi müstəvidə quraraq ən sadə cümləni belə dərin məna ilə yükləyir. Şairə qadın ruhunun niskillərinə toxunanda isə mətn başqa bir həssas təbəqəyə keçir. “Bir qadının ən böyük yalanı özünə ‘hamıdan güclüyəm’ deməsidir” misrası qadının cəmiyyət içində öz ağrılarını gizlətməyə məcbur qalması, güclü görünmək üçün öz varlığını gecələrin sükutunda misqal-misqal əritməsi kimi kəskin və reallıqla səsləşən bir həqiqəti açır. S.Vəliyeva qadının həm sarsılmazlığını, həm də qırılqanlığını eyni anda göstərərək bir növ onun taleyinə poetik güzgü tutur. Şeirin ən təsirli nöqtələrindən biri “ən böyük ağrı”nın itkilərlə bağlanmasıdır. Doğmanın, dostun, vəfanın itkisi insanın ruhunda sağalmayan, dərmanı olmayan bir yara kimidir. Bu ağrı keçmir, insanla birlikdə yaşlanır, ömrün sonuna qədər insanın içində gizli bir şimşək kimi çaxır. Bu misralarda şairənin həyat təcrübəsinin, müşahidələrinin və mənəvi dərinliyinin izləri açıq görünür. Daha sonra “ən böyük qorxu” xəyanət qorxusu kimi təqdim olunur. Burada maraqlı psixoloji məqam var: şairə deyir ki, çox qorxduğun şey gec-tez başına gələr, çünki qorxduqca onu çağırmış olursan. Şeir bu nöqtədə həm də taleyin ironiyasını, insanın öz qorxularının əsiri olmasını təsvir edir. Bütün bu ağır mənzərələrin içində isə şairə bir qurtuluş qapısı açır, İlahi eşq. Bu eşq digər bütün eşqlərdən yüksəkdə dayanır, ananın, atanın sevgisindən başlayıb Allahın eşqinə qədər ucalır. Burada eşq həm nur, həm yol, həm də insanı qaranlıqdan çıxaran səfər bələdçisi kimi təqdim olunur. İlahi eşq bu şeirdə “ən böyük” anlayışının zirvəsi, bütün ağrıların əvəzinə qoyulan mükafat və insanı yüksəldən ruhani taxtdır. S.Vəliyeva eşqi bir güldən gələn qoxu kimi təsvir etsə də, bu qoxu həm də Sufi düşüncəsindəki “İlahi nəfəs” obrazını çağırır. Beləcə, şeir insanın ağrılarla başlayıb nura doğru getdiyi mənəvi yol xəritəsinə çevrilir. Nəticə olaraq Sona Vəliyevanın “Ən ağır” şeiri insanın içində gizlənən dərin sirləri, ağır yükü, böyük qorxunu və uca ümidini bir poetik spiral kimi bir-birinin içində açaraq göstərir; şeir bizə bildirir ki, insanı yoran da, dirildən də onun öz ruhudur, ağrı ölçüsünü də, sevgi dərəcəsini də təyin edən yenə insanın öz varlığıdır. Bu mətnin məncə, əsas mesajı budur: həyat nə qədər sarsıdıcı olsa da, vicdanın işığı, tövbənin səsi və İlahi eşqin nurlu qapısı insanı yenidən dirçəldən, onu dağılmış parçalarından yenidən bütöv edən yeganə həqiqətdir. Şairə göstərir ki, bütün “ən”lər içində insana düşən ən şərəfli pay İlahi eşqə yönəlmək, ağrılardan işığa doğru yol tapmaq, sarsılsa belə içindəki nurdan əl çəkməməkdir; çünki yer üzündə hər şey dəyişir, ancaq İlahi eşqin ucalığı, saflığı və insanı qoruyan gücü heç vaxt dəyişmir.