Ək­bər Hə­mi­di Əl­yar

“Araz­ba­rı”nın İran nəş­ri­nə ön söz

1962-ci il­də Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­­nın Şə­rur ra­yo­nun­da dün­ya­ya göz açan So­na Mə­həm­məd qı­zı Və­li­ye­va in­di­ki Azər­bay­can Döv­lət Mə­də­niy­yət və İn­cə­sə­nət Uni­ver­si­te­ti­ni bi­tir­miş, son­ra­lar isə fi­lo­lo­gi­ya üz­rə dis­ser­ta­si­ya mü­da­fiə edə­rək filologiya üzrə fəl­sə­fə dok­to­ru elmi də­rə­cə­si al­mış­dır. Jur­na­lis­ti­ka, ədə­bi tən­qid, pub­li­sis­ti­ka, bə­dii ya­ra­dı­cı­lıq sa­hə­­sin­də bir ne­çə ki­ta­bı və çox­­say­lı mə­qa­lə­lə­ri ilə ta­nın­mış­­dır. Onun in­di­­yə qə­dər işıq üzü gör­müş “Azər­bay­can­çı­­lıq mil­li ideo­lo­gi­ya və ədə­bi-es­te­tik tə­lim ki­mi” (2002), “Mil­li döv­lət­çi­­lik hə­rə­ka­tı­­nın yük­sə­li­şi və Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti döv­rün­də azər­bay­can­çı­­lıq ide­ya­sı” (2003) el­mi-pub­li­sis­tik və “Çəh­ra­yı rəng­li dün­yam” (2007) şe­ir­lər ki­ta­bı oxu­cu­lar tə­rə­fin­dən rəğ­bət­lə qar­şı­la­nıb.

“Araz­ba­rı” mü­əl­li­fin şa­ir ki­mi oxu­cu­lar­la ikin­ci gö­rü­şü­dür. An­caq mən şəx­sən şai­rin tək­cə bu ki­ta­bı­nı oxu­ya bil­mi­şəm və əmi­nəm ki, onun bü­tün əsər­lə­ri­­nin qa­yə­si və ca­nı və­tən, tor­paq və mə­nə­vi də­yə­r­­lər­dir. Hö­ku­mə Bül­lu­ri və Mə­di­nə Gül­gün­dən son­ra be­lə bir qa­dın şai­rəy­lə rast­laş­maq ol­duq­ca ma­raq­lı və tə­əc­cüb­lü­dür, çün­ki ad­la­rı­nı çək­di­yim şai­rə­lər ey­ni bir dövr­də mü­əy­yən sə­bəb­lə­rə gö­rə, tə­bii ola­raq nis­gil və həs­rət şei­ri­­nin bay­raq­dar­la­rı ol­muş­lar. So­na Və­li­ye­va isə tam fərq­li bir şə­ra­it­də ya­şa­yır. Qə­ri­bə­­dir ki, şai­rə ev­də-eşik­də, iş ye­rin­də, kü­çə­­də, toy-dü­yün­də... bir söz­lə, ya­şa­mı­­nın hər anın­da və­tə­nə, tor­pa­ğa, mil­li duy­ğu­la­ra, adət-ənə­nə­­lə­rə sa­diq qa­lır, on­la­rı dü­şü­nür. Bun­lar is­tər-is­tə­­məz onun şei­riy­yə­ti­ni və­tə­nə bağ­la­yır. Bə­li, “is­tər-is­tə­­məz” sö­zü­nü tə­sa­dü­fi yaz­ma­dım; mən­cə, bu hiss­lər və an­lam­lar onun bey­ni­­nin, kön­lü­nün də­rin­li­yi­nə elə iş­lə­yib ki, bəl­kə də, özü bil­mə­­dən ifa­də for­ma­sı­nı ta­pır.

Bir yan­dan da onun Azər­bay­can poe­zi­ya­sı­nı və ədə­biy­ya­tı­nı də­rin­dən bil­mə­si, “Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud”dan tut­muş, klas­sik və çağ­daş da­hi­­lə­rin çe­şid­li nəzm və nəsr əsər­lə­ri­nə yax­şı bə­ləd ol­ma­sı yar­dı­mı­na gə­lir, ona bu gün ilə dü­nən ara­sın­da əla­qə qu­rub kör­pü at­ma­ğa im­kan ve­rir. Ör­nək­lə­rə ba­xaq:

Şai­rə tə­biə­ti seyr et­dik­cə, gü­nə­­ba­xan çi­çə­yi­nə bax­dıq­ca eli, kim­li­yi gö­zü­nün önün­də can­la­nır, oğuz el­lə­ri­ni do­la­şa-do­la­şa gə­lir sa­rı gə­lin­lə qar­şı­la­şır, nə­ha­yət, və­tə­nin bu­gün­kü du­ru­mu­nu dü­şü­nə­rək Tan­rı­dan tə­pər di­ləy­­ir:

Sa­rı don­lu sa­rı çi­çək,

Sə­ni gör­düm, sa­rı tel­li.

Ne­çə gö­zəl, söz önü­nə,

Göz önü­nə dü­zül­dü­lər.

Oğuz qı­zı sa­rı don­lu,

Sel­can xa­tun

ya­da düş­dü.

***

Aman Al­lah, içi­miz­də

bu tor­pa­ğı sev­mə­yə

bir çi­çək tə­pə­ri,

çi­çək sev­da­sı

bi­tir.

Hət­ta toy ye­rin­də də tor­paq it­ki­si onu ra­hat bu­rax­mır, onu oy­na­maq­dan, şən­lik et­mək­dən be­lə çə­kin­di­rir, ora­da oy­na­yan­la­rın ke­çir­di­yi hiss­lə­ri də öz dü­şün­dü­yü ki­mi yoz­maq is­tə­­yir:

Oy­na­yan sən idin, yo­zan mən idim,

De­dim ha­va­la­nıb qəm­dən oy­na­yır.

Ge­dib Qa­ra­ba­ğı, ölüb sev­gi­si

Qə­min­dən sü­zü­lən dəm­dən oy­na­yır.

So­na xa­nım öv­la­dı­nı əziz­lə­dik­də, ona lay­la de­dik­də, onu tər­bi­yə et­dik­də keç­mi­şi­ni, bu­gü­nü­nü, sa­ba­hı­nı dü­şü­nə­rək bax be­lə səs­lə­­nir:

Sən Tan­rı­­nın və­tə­nə yan­var pa­yı

Ge­dən­lə­rə əvəz, elə gə­rək­sən, oğ­lum.

O, yur­du­nun keç­miş əzə­mə­ti­ni, Qa­ra­ba­ğın və­ziy­yə­ti­ni xa­tır­la­ya­raq:

Şah-şah­dı, ulu Sa­va­lan,

Dər­din də şa­hı bi­zim­ki­­dir!

Şah ba­ba­mın göz gi­lə­­sin,

Yurd ye­ri­ni itir­mi­şik.

– de­yir və Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın ta­le­yi­ni fəa­liy­yət­siz Minsk qru­pu­na tap­şır­ma­ğın nə­ti­cə­­siz ola­ca­ğı­nı vur­ğu­la­yır:

Ha yı­ğıl­sın yad məc­lis­lər,

Bit­məz yur­dun dər­di-sə­ri.

“Araz­ba­rı” ki­ta­bı fəl­sə­fi dü­şün­cə­­lər, in­cə tə­fək­kür­dən do­ğan fi­kir­lər­lə do­lu­dur, bun­la­rın hər bi­ri­nə to­xun­maq is­tə­­sək, yə­qin ki, ön söz özü bir ki­tab ola­caq, bu­na əsa­sən, bə­zi ifa­də­­lə­rə nə­zər sa­lı­rıq:

Tor­paq bir şə­hid qa­nın­dan

min-min oğul gö­yər­də­cək.

***

Uğ­run­da öl­mə­yi ba­car­ma­dıq­ca

Tor­paq unu­da­caq və­tən ol­ma­ğı.

***

 “Ön­cə can­ sağ­lı­ğı” de­yə­n kəs­lə­rin

tor­pa­ğı bö­lün­dü bə­dən ye­ri­nə.

***

Şü­kür sə­nə, İla­hi, öl­mə­­mi­şəm,

elə-be­lə, bu dün­ya­dan get­mi­şəm.

***

Mö­cü­zə ax­ta­ran səy­ya­ham, val­lah,

özü­mə qoş­ma­ğa in­san gə­zi­rəm.

So­na xa­nı­mın “Qar­da­şım Kef­li İs­gən­də­rə” şei­ri də ma­raq­lı­dır. Bu şe­ir onun də­rin dün­ya­gö­rü­şü­nə, ta­ri­xi və ədə­biy­ya­tı də­rin bil­mə­yi­nə sü­but­­dur; o, bu­gün­kü ic­ti­mai du­ru­mu təh­lil et­dik­də tə­əs­süf­lə ye­nə də 100 il qa­baq­kı na­dan­la­rı, qan­so­ran­la­rı, da­yaz be­yin­lə­ri tən­qid atə­şi­nə tu­tur. Və bu qə­naə­tə gə­lir ki:

Dərd elə köh­nə dərd­dir,

Sa­də­­cə bir az eni, uzu­nu,

Bir az da li­ci­mi dəy­­i­şib.

Ata-ana sev­gi­si, uşaq­lıq xa­ti­rə­­lə­ri, doğ­ma yur­du­na, ata evi­nə bağ­lı­­lıq, unu­du­lan adət-ənə­nə­­lə­rə qə­rib­sə­miş hiss­lər­lə ya­naş­maq şai­rə­­nin ru­hun­da elə bir na­ra­hat­lıq, qəl­bin­də­­sə elə bir çır­pın­tı ya­ra­dır ki, hə­min mə­qam­la­rı “Ata evim”, “Kim­sə yox­du ağı de­sin bu kən­də”, “Sa­lam, ata”, “Bir ana kö­çü­nə çat­ma­mı­şam mən” ki­mi şe­ir­lə­rin­də qa­ba­rıq şə­kil­də duy­maq olur.

Bü­tün qeyd et­di­yi­miz xü­su­siy­yət­lər­lə ya­na­şı, So­na xa­nı­mın onun üçün mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edən ailə hə­ya­tın­da onu bir meh­ri­ban ana və sev­gi­li qa­dın ki­mi gö­rü­rük. Ömür-gün yol­da­şı­na yaz­dı­ğı şei­rə ba­xın:

Dur­mu­san əl­li­­nin as­ta­na­sın­da

Hə­lə qar­şı­mız­da bir ömür də var.

İl­lə­ri əl-ələ ve­rib gəl­mi­şik,

Əli­ni əlim­dən çək­mə, nə olar...

So­na Və­li­ye­va bir Azər­bay­can və­tən­da­şı ol­maq­la ya­na­şı, dün­ya­nı da dü­şü­nür. Sülh­­se­vər­lik, hu­ma­nist ide­ya­lar və­tən­pər­vər­lik ki­mi onun ru­hu­na ho­pub:

Bu qa­pı­­nın cı­rıl­tı­sı

Min ilin qəlb sı­zıl­tı­sı...

Son sö­züm bu­dur ki, So­na Və­li­ye­va ulu Tan­rı­ya və onun ya­rat­dı­ğı gö­zəl­lik­­lə­rə ir­fa­ni bir eşq bəs­lə­yir və bu­nun­la da İla­hi vəh­də­tə ça­tır:

Bü­tün gö­zəl­lik­­lə­rin

Ya­ra­da­nı,

Sul­ta­nı,

Sə­ni sev­dim, Al­la­hım.

“Kas­pi” qəzeti, 19 iyul 2014-cü il