Va­qif Yu­sif­li

Ədə­bi hə­yat

Uşaq­lıq­dan bu mu­si­qi­nin hey­ra­nı­yam. "Araz­ba­rı" ça­lı­nan­da is­tər-is­tə­məz xə­ya­la da­lı­ram. Ni­yə "Araz­ba­rı" ad­la­nıb bu, mu­si­qi di­li ilə de­sək, vo­kal-inst­ru­men­tal pye­s? Tə­bii ki, sə­bəb Araz ça­yı ilə bağ­lı­dır. Baş­qa­la­rı­nı bil­mi­rəm, am­ma mən onu din­lə­yən­də ön­cə mu­si­qi­nin nik­bin xal­la­rı­nı tu­tu­ram, içim­də Ara­zın o ta­yı ilə bu ta­yı ara­sın­da həs­rət kör­pü­lə­ri­ni və bu tay­dan o ta­ya yol alan in­san kar­va­nı­nı gö­rü­rəm. Və bir­dən bu xə­yal­lar qı­rı­lır...

Ağ də­və­nin üs­tə gö­zəl,

Gö­zün­də yaş xə­zəl-xə­zəl.

Ölüm do­ğul­ma­dan əzəl,

Qə­rib­li­yi, dər­di das­tan,

Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van.

O kar­va­nın iziy­lə yol ge­di­rəm, Araz bo­yu.

Araz bo­yu bu nə köç­­dü­­?

Mən­dən, sən­dən, on­dan keç­di.

Göz ya­şı­nı gül­lər biç­di,

Ya­rı bül­bül, ya­rı xa­rı –

"Araz­ba­rı".

Da­yan! Ayaq sax­la! Fi­kir­ləş ki, bu "yol­çu­luq köh­nə mə­rəz, ar­xa­dan ha­ra­yım yet­məz… sən ni­ga­ran, yol ni­ga­ran".

So­na Və­li­ye­va­nın "Araz­ba­rı" şe­ir­lər ki­ta­bı­nı his­siz-hə­yə­can­sız oxu­maq ol­mur. Ən kə­dər­li, hət­ta ən nos­tal­ji şe­ir­lə­ri də sən­də ov­qat ya­ra­dır. Şe­ir odur ki, mis­ra-mis­ra sə­ni öz tə­si­ri al­tı­na ala. O şei­rin için­də sə­nin də ürə­yin­dən ke­çən, am­ma de­yə bil­mə­di­yin mis­ra­lar var­sa, de­mək, o şe­ir ar­tıq şe­ir yox, POE­Zİ­YA­DIR.

Hə­mi­şə qa­dın ya­zar­la­rın şe­ir­lə­ri­ni oxu­yan­da da­ha çox üç möv­zu ilə üz­ləş­mə­li olur­san:

Sev­gi (hic­ran, vü­sal həs­rə­ti, ümid­siz­lik); Tə­bi­ət; Ana. Əl­bət­tə, qa­dın ya­zar­lar da Və­tən­dən, ömür-gün qay­ğı­la­rın­dan, bu gü­nü­müz­dən, ta­ri­xi­miz­dən söz açır­lar. An­caq de­di­yim üç möv­zu elə bil on­la­rın şa­ir­lik ta­le­yi­nin alın ya­zı­la­rı­dır (tə­bii ki, bu fik­ri mən qa­dın ya­zar­la­rı­mı­zın heç də ha­mı­sı­na şa­mil elə­mi­rəm).

So­na Və­li­ye­va­nın şe­ir­lə­ri isə möv­zu­ca rən­ga­rəng­dir. Bu­dur, hə­min ki­tab­da mə­nim ən çox sev­di­yim bir şe­ir: "Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si". Şe­ir uzun­dur, am­ma onu oxu­yub ba­şa çat­dı­ran­dan son­ra qə­tiy­yən həc­mi ba­rə­də fi­kir­ləş­mir­sən.

Çün­ki əsl şe­ir­də məz­mu­nun poe­tik ifa­də­si ye­tə­rin­cə olur, yə­ni hər mis­ra san­ki də­qiq­lik­lə he­sab­la­nır. Nə de­yir bu şe­ir­də So­na xa­nı­m? Şe­ir­də sər­çə­lə­rin, dün­ya­nın ən zəh­mət­keş yurd­çu­la­rı­nın (baş­qa ifa­də ta­pa bil­mi­rəm) bi­zə – in­san­la­ra ör­nək ola­sı hə­ya­tı, on­la­rın bir­li­yi, har­mo­ni­ya­sı qə­lə­mə alı­nır. Sər­çə­lə­rin alə­min­də də tor­paq, yu­va, Və­tən da­va­sı ge­dir. O zə­rif quş­lar in­sa­na bən­zə­mək is­tə­mir­lər, çün­ki on­la­rın sa­va­şı son­da bir­li­yə, vəh­də­tə apa­rır:

Biz adam ol­saq da,

quş­lar ki­mi ba­car­ma­dıq.

Tan­rım, uca­dan

uca Tan­rım!

Sən bu da­ğıl­maq­da

olan dün­ya­nı,

yu­va qu­ran, ba­la qo­yan,

əzab­keş, yurd­keş

sər­çə­lə­rin yurd

sev­gi­si­nə ba­ğış­la,

çör-çöp sev­gi­si­nə

ba­ğış­la.

Bir oxu­cu ki­mi tə­bi­ət­dən ya­zı­lan şe­ir­lə­ri ma­raq­la oxu­yu­ram. O şe­ir­lə­ri ki, ora­da ya­ğış yağ­sın və bu ya­ğış ha­ra­da­sa bir az mə­nə bən­zə­sin. Çün­ki ya­ğış­da bir az qüs­sə var, həs­rət var... və həm də hə­zin­lik var.

So­na xa­nı­mın "Bu ya­ğış mə­nə bən­zə­yir" şei­ri­ni oxu­yan­dan son­ra dərk elə­dim ki, mən­də bu fi­kir ha­çan do­ğu­lub. Elə bil bu şei­ri mən yaz­mı­şam (şa­ir­li­yim ol­ma­sa da). Bax şe­ir ona gö­rə ya­zı­lır ki, sə­nin için­də­ki ya­ğı­şı da yağ­dır­sın. Baş­qa bir ya­ğış şei­ri – "Ya­man uzan­dı bu yaz ya­ğı­şı". Doğ­ru­su, “ya­ğış” de­yən­də pa­yız fəs­li ya­da dü­şür, yaz ya­ğı­şı hə­mi­şə "köv­rək al­ma çi­çə­yi­ni, nar çi­çə­yi­ni" dö­yür. Mə­nə onun ki­ta­bın so­nun­da­kı "Tən­ha sa­rı yar­paq" və "Tən­ha ağac" şe­ir­lə­ri da­ha çox xoş gəl­di.

Tən­ha­lıq in­san üçün həm ağır dərd­dir, həm də azad­lıq­dır. Dərd o za­man olur ki, tən­ha­lıq sə­ni özü­nə təs­lim edir, sə­nin ümi­din, xə­ya­lın və göz­lə­yə­nin yox­dur­sa, o tən­ha­lıq bir boş­luq­dur. Am­ma tən­ha ol­maq həm də şa­ir üçün azad­lıq­dır, sər­bəst­lik­dir.

Heç kə­sə de­yə bil­mə­di­yin sö­zü tən­ha­lı­ğa söy­lə­yir­sən. So­na xa­nı­mın bu iki şei­ri isə me­ta­fo­rik sə­ciy­yə da­şı­yır. İn­san tən­ha­lı­ğı ilə yar­paq tən­ha­lı­ğı as­so­sia­si­ya edi­lir.

Sa­rı yar­paq tən­ha­lı­ğı və güc­süz­lü­yü ilə in­san tən­ha­lı­ğı ara­sın­da pa­ra­lel­lik var.

İn­sa­nın için­də də o tən­ha­lıq kök sa­lıb və gün­lə­rin bi­rin­də in­sa­nın için­də o tən­ha­lıq da tor­pa­ğa dü­şə­cək, son­ra ba­har­da ümid ki­mi gö­yə­rə­cək, əsir tor­paq­la­rın azad­lıq müj­də­si­ni gə­ti­rə­cək.

Bəs tən­ha ağa­c?

Sa­lam, tən­ha ağac, bu boş çöl­lə­rə

Sən har­dan gəl­mi­sən, ne­cə bit­mi­sə­n?

Nə­dən baş gö­tü­rüb dost­dan, ya­xın­dan,

Elin­dən, oban­dan ni­yə it­mi­sə­n?

...Ar­xa bi­lə­cə­yin, dost bi­lə­cə­yin,

Se­vib göz­lə­di­yin, söy­lə, de, var­­mı­­?

Heç ki­mə aç­ma­ram sir­ri­ni, söy­lə,

Ağac da dil de­yib heç ağ­­la­­yar­­mı­­?

Gəl­mi­şəm ya­nın­da sir­daş ol­ma­ğa,

Da­ya­naq əl-ələ, bu­daq-bu­da­ğa.

İçi­mi göy­nət­di çək­di­yim dərd­lər,

Gəl­mi­şəm ya­nın­da ağac ol­ma­ğa.

So­na Və­li­ye­va­nın şe­ir­lə­rin­də və­tən­pər­vər­lik duy­ğu­la­rı iç­dən gə­lir, pa­te­ti­ka­dan, ki­tab­lar­dan, Və­tən haq­qın­da­kı nitq­lər­dən yox:

Yüz ümid be­cər­sən, bi­ri­si bit­məz,

Qəl­bi so­yu­ya­nı Gü­nəş isit­məz.

Yüz də­fə di­lə­sin, Tan­rı eşit­məz

Sö­zü­nü mil­lə­ti əsir ada­mın.

İçi­miz bo­şal­dı tor­paq­dan ön­cə,

Son­ra can gö­rün­dü Və­tən ye­ri­nə.

“Ön­cə can sağ­lı­ğı” de­yən kəs­lə­rin

Tor­pa­ğı bö­lün­dü bə­dən ye­ri­nə.

Sağ­lı­ğın, var­lı­ğın də­yər öl­çü­sü

Və­tən sər­hə­di­dir, Və­tən bay­ra­ğı.

Uğ­run­da öl­mə­yi ba­car­ma­dıq­ca

Tor­paq unu­da­caq Və­tən ol­ma­ğı.

So­na Və­li­ye­va­nın şe­ir di­li axı­cı­dır. Ol­sun ki, bə­zi şe­ir­lə­rin­də fik­rin ifa­də­sin­də tək-tük ye­ri­nə düş­mə­yən söz­lər, hət­ta mis­ra­lar tap­maq olar, am­ma ümu­mi­lik­də bu şe­ir­lər məhz ŞE­İR DA­DI ve­rir. O, he­ca­da da ya­zır, sər­bəst­də də. Şe­ir­lə­rin­də po­li­fo­ni­ya nə­zə­rə çar­pır. Qəm­dən də ya­zır, se­vinc­dən də. Şad ol­du­ğu an­la­rı da şei­rə çə­kir, qüs­sə­li, na­ra­hat çağ­la­rı­nı da. Xalq şei­rin­dən gə­lən ru­hu du­yur­san bir sı­ra şe­ir­lə­rin­də.

Bu yan­dan aça­rı mə­nəm,

O yan­dan kim­dir bağ­la­ya­n?

Tan­rı əliy­lə açı­ram,

Da­yan, a qa­pı bağ­la­yan.

Bu qa­pı gö­züm qa­pa­ğı,

İçi Və­tə­nin tor­pa­ğı.

Ürə­yim ya­ğı tap­da­ğı,

Sən də bax, qa­pı bağ­la­yan.

Bu ki­tab Azər­bay­can qa­dı­nı­nın, bir ana­nın ki­ta­bı­dır. Mir­zə Cə­lil ya­da dü­şür: "Ana­mın ki­ta­bı". O ki qal­dı konk­ret ANA möv­zu­su­na, "Ana­mın əl­lə­ri" şei­ri­ni So­na xa­nı­mın ən gö­zəl şe­ir­lə­rin­dən bi­ri he­sab et­mək olar.

Ox­şa­yım çi­nar bo­yu­nu,

Əl­lə­ri se­hr­li anam.

Əlin dər­man de­yi­lib,

Bəl­kə... bəl­kə, sa­ğa­lam.

Çö­rə­yi üs­kük gü­lü­dü,

Bay­ram qo­ğal­la­rı şi­rin.

Tən­di­ri so­yuq alı­şır,

Gə­zir ana­mın əl­lə­rin.

Pa­yız ya­ğı­şı­yam, Al­lah,

Gö­züm ovun­mur, ki­ri­mir.

Öz əlim qu­ru­yan bu­daq,

Ana­mın əl­lə­rin ve­rin.

İki əl, iki aləm,

Gö­züm­dən tö­kü­lən qəm.

Ox­şa­sa ra­hat öl­ləm

Əl­lə­rin­də ana­mın.

"Araz­ba­rı" ki­ta­bı­nı oxu­dum, ba­şa çat­dır­dım və bir­dən-bi­rə mər­hum şai­ri­miz İsa İs­ma­yıl­za­də­nin aşa­ğı­da­kı mis­ra­la­rı ilə So­na xa­nı­mın “Araz­ba­rı” ruh­lu şe­ir­lə­ri ara­sın­da bir doğ­ma­lıq gör­düm:

Qa­tar ge­dir Araz bo­yu,

Qal­dım qıv­rı­la-qıv­rı­la.

Qa­tar ge­dir Araz bo­yu –

Həs­rə­ti­min pa­ra­le­li.

Bu qə­dər.

“Əda­lət” qə­ze­ti, 21 ap­rel 2012-ci il