Ya­şar Qa­sım­bəy­li

Azər­bay­can ro­man­tiz­mi­nin
öyrə­nil­mə­sin­də ye­ni mər­hə­lə

İn­di Hüseyn Ca­vi­din əsər­lə­ri xal­qa 

ha­va-su ki­mi la­zım­dır.Tək­cə ədə­bi ba­xım­dan de­yil, həm də fəl­sə­fi, el­mi ba­xım­dan la­zım­dır. 

Hey­dər Əli­yev

Azər­bay­can xal­qı­nın ümum­mil­li li­de­ri

 Da­hi Azər­bay­can dra­ma­tur­qu və mütə­fək­ki­ri Hüseyn Ca­vid XX əsr söz sə­nə­ti­nin ən qüdrət­li və özünə­məx­sus nüma­yən­də­lə­rin­dən bi­ri­dir. Bən­zər­siz sə­nət­ka­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na son yüz il ər­zin­də ne­çə-ne­çə nə­sil­lər müra­ci­ət et­miş, onun ir­si­ni la­yi­qin­cə də­yər­lən­dir­mə­yə və dərk et­mə­yə can at­mış­lar. Bir mə­sə­lə hə­qi­qət­dir ki, böyük Ca­vid ilk ki­ta­bı­nı çap et­dir­di­yi 1913-cü il­dən baş­la­ya­raq ta bugünümü­zə qə­dər hə­mi­şə və fa­si­lə­siz ola­raq diq­qət mər­kə­zin­də da­yan­mış sə­nət sa­hi­bi olub. Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na müna­si­bə­ti və ümu­mi­lik­də ca­vidşü­nas­lı­ğın keç­di­yi keş­mə­keş­li ta­ri­xi in­ki­şaf yo­lu­nu, təx­mi­nən, aşa­ğı­da­kı ki­mi dövrləş­dir­mək olar; 1. İn­qi­la­ba qə­dər­ki dövr (1913-1920); 2. 20-ci il­lər – Ca­vid sə­nə­ti­nin nis­bə­tən ob­yek­tiv, tən­qi­di və po­le­mik dər­ki dövrü; 3. 30-cu il­lər – Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na in­kar­çı və ni­hi­list müna­si­bət dövrü; 4. 40-50-ci il­lər – Ca­vid sə­nə­ti­nə lal müna­si­bət dövrü; 5. 50-ci il­lə­rin so­nu və 60-cı il­lər­dən baş­la­yan Ca­vi­di təq­dir və təs­diq dövrü. Bu dövrü də öz da­xi­lin­də bir ne­çə mühüm və fərq­li mər­hə­lə­lə­rə bölmək olar: 1) 60-80-ci il­lə­rin ca­vidşü­nas­lı­ğı; 2) Müstə­qil­lik dövrünün ca­vidşü­nas­lı­ğı.

 İs­te­dad­lı ca­vidşü­nas-alim, fi­lo­lo­gi­ya üzrə fəl­sə­fə dok­to­ru So­na Və­li­ye­va­nın "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" (Ba­kı, 2018) mo­noq­ra­fi­ya­sı yüz il­lik bir in­ki­şaf ta­ri­xi­nə ma­lik el­min üfüqlə­ri­ni ge­niş­lən­di­rən və ona ye­ni­lik gə­ti­rən bir təd­qi­qat əsə­ri ki­mi diq­qə­ti cəlb edir. Zən­gin mündə­ri­ca­ta ma­lik, beş bölmə­dən iba­rət bu ki­ta­bın əsas mə­ziy­yə­ti on­dan iba­rət­dir ki, müəl­lif Hüseyn Ca­vi­din möhtə­şəm və mürək­kəb ma­hiy­yə­tə ma­lik ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı bütöv hal­da ümu­mi­ləş­dir­mə­yə və də­yər­lən­dirm­yə ça­lış­mış­dır. Təd­qi­qa­tın bu el­mi-nə­zə­ri özəl­li­yi­ni və key­fiy­yə­ti­ni ay­rı­ca vur­ğu­la­yan ki­ta­bın el­mi re­dak­to­ru, AMEA-nın müxbir üzvü, pro­fes­sor Kam­ran Əli­yev, ey­ni za­man­da, məhz bu xüsu­siy­yə­ti­nə görə mo­noq­ra­fi­ya­nın ca­vidşü­nas­lıq­da ye­ni­lik­çi və üstün mövqe­yə ma­lik ol­du­ğu­nu da diq­qə­tə çat­dı­rıb. 

 Mo­noq­ra­fi­ya­da­kı bölmə­lə­rin adı müəl­li­fin el­mi-nə­zə­ri məq­sə­di­ni və əsas hə­dəf­lə­ri­ni dol­ğun ifa­də edir: "Poe­zi­ya­dan dra­ma­tur­gi­ya­ya", "Əf­sa­nə və ro­man­tik düşüncə", "Mif və re­al­lıq", "Pey­ğəm­bər və əx­la­qi də­yər­lər", "Ta­rix və hə­qi­qət". Hər bir bölmə isə özündə təd­qi­qa­tın əsas müddəa və nə­zə­ri te­zis­lə­ri­ni əks et­di­rən 5-6 ya­rım­fə­si­lə ay­rıl­mış­dır. Ədə­bi-es­te­tik təh­lil və təd­qi­qa­tın məhz bu şə­kil­də düşünülmə­si və for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı mo­noq­ra­fi­ya­ya özünə­məx­sus bir çox­qat­lı­lıq və el­mi tə­fəkkür miq­yas­la­rı­nın ge­niş­li­yi key­fiy­yə­ti­ni qa­zan­dır­mış­dır. Za­tən, hər bi­ri 5-6 ya­rım­fə­sil­dən iba­rət olan bölmə­lər ay­rı-ay­rı­lıq­da müstə­qil mo­noq­ra­fik təd­qi­qat tə­əssü­ra­tı ya­ra­da bi­lir. Məhz bu­na görə də bu ki­tab san­ki bir-bi­ri­ni da­vam et­di­rən və zən­gin­ləş­di­rən təd­qi­qat­lar sil­si­lə­si, təd­qi­qat­la­rın cə­mi qə­naə­ti­ni möhkəm­lən­di­rir. 

 "Poe­zi­ya­dan dra­ma­tur­gi­ya­ya" bölmə­sin­də Ca­vid sə­nə­ti­nin və dünyagörüşünün şə­kil­lən­mə­sin­dən bəhs edən müəl­lif ori­ji­nal bir təd­qi­qat üsu­lu se­çə­rək da­hi dra­ma­tur­qun do­ğu­luş və for­ma­laş­ma pro­se­si­ni onun ilk qə­ləm təcrü­bə­lə­ri olan dra­ma­tik əsər­lə­rin­dən, ilk pyes­lə­ri­nin da­xi­li poe­tik qu­ru­lu­şun­dan de­yil, məhz ilk li­ri­ka­sın­dan, ilk sev­gi şe­ir­lə­rin­dən, bi­rin­ci ro­man­tik qəlb təcrü­bə­lə­ri­nin iz­ha­rın­dan və ifa­də­sin­dən ax­ta­rır, araş­dı­rır və tap­ma­ğa na­il olur. Bu mə­na­da ali­min böyük şai­rin ilk şe­ir­lər top­lu­su "Keç­miş günlər" (1913) ki­ta­bın­da­kı şe­ir­lər­də­ki gözəl­li­yə ro­man­tik vur­ğun­luq­dan bəhs et­mə­si də, bu şe­ir­lər­də­ki poe­tik su­al-ca­vab­lar­da, li­ri­ka­nın tə­biə­ti­nə və xa­rak­te­ri­nə o qə­dər də uy­ğun gəl­mə­yən, am­ma Ca­vid düha­sı­nın möcüzə­li bir mə­ha­rət­lə ram et­di­yi, poe­zi­ya­nın tə­biə­ti­nə və ma­hiy­yə­ti­nə uy­ğun­laş­dır­dı­ğı son də­rə­cə sə­mi­mi mo­no­loq və dia­loq­lar­da gə­lə­cək da­hi dra­ma­turq is­te­da­dı­nın işar­tı­la­rı­nı və ni­şa­nə­lə­ri­ni həs­sas­lıq­la müşa­hi­də et­mə­si­ni xüsu­si qeyd et­mə­yi va­cib bi­li­rik. 

 Bu cə­hət­dən bi­rin­ci bölmə­nin "Ro­man­tik şe­ir­də dia­loq" ad­la­nan ya­rım­fəs­lin­də Ca­vid poe­zi­ya­sın­da­kı dra­ma­tur­ji ele­ment və xüsu­siy­yət­lə­rin araş­dı­rıl­ma­sı diq­qə­ti cəlb edir. Hə­lə 80-ci il­lər­də ca­vidşü­nas­lı­ğın bu prob­le­mi xüsu­si qeyd et­di­yi­ni nə­zə­ri­mi­zə çat­dı­ran müəl­lif aka­de­mik İsa Hə­bibb­ləy­li­nin Ca­vid poe­zi­ya­sı haq­qın­da­kı fi­kir­lə­ri­ni mi­sal gə­ti­rir: "H.Ca­vi­din ro­man­tik-fəl­sə­fi üslu­bun­da dia­loq­la­rın da özünməx­sus funk­si­ya­sı var­dır. Dia­loq­lar şai­rin li­ri­ka­sı­na müəy­yən süjet əla­mət­lə­ri da­xil et­miş­dir". Bu nə­zə­ri-es­te­tik müşa­hi­də­lə­rə əsas­la­na­raq müəl­lif öz fi­kir­lə­ri­ni da­vam və in­ki­şaf et­di­rir. Ca­vid li­ri­ka­sın­da­kı dra­ma­tur­ji ünsürlə­rin bə­dii mövqe­yi və mis­si­ya­sı ba­rə­sin­də mühüm fi­kir­lə­ri­ni or­ta­ya qo­yur. Təd­qi­qat­çı­nın təh­li­lə cəlb et­di­yi şe­ir­lər, hə­qi­qə­tən, el­mi məq­sə­din araş­dı­rıl­ma­sı­na və re­al­laş­ma­sı­na xid­mət edir. Xüsu­sən "Qız mək­tə­bin­də", "Çi­çək sev­gi­si", "Öksüz Ən­vər", "Ba­kı­da" şe­ir­lə­ri­nin bir müstə­vi­də və ar­dı­cıl şə­kil­də təd­qi­qi Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da dra­ma­tik poe­zi­ya­nın mən­şə­yi və bə­dii di­na­mi­ka­sı yönündə düşünmək üçün əl­ve­riş­li zə­min ya­ra­dır. Ali­min mə­sə­lə­yə ya­naş­ma­sı və bir-bi­ri­ni tək­rar­la­ma­yan təd­qiq üsul­la­rı oxu­cu­nu qə­tiy­yən yor­mur, ək­si­nə, mə­sə­lə­nin ma­hiy­yə­ti­nə var­ma­ğa və qar­şı­ya qo­yu­lan prob­le­mi hər­tə­rəf­li tə­səvvür et­mə­yə im­kan ya­ra­dır. Təd­qi­qat­da oxu­yu­ruq: "Qız mək­tə­bin­də" və "Çi­çək sev­gi­si" şe­ir­lə­ri bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan poe­tik nümu­nə­lər­dir. On­la­rın hər iki­si­nin dia­loq əsa­sın­da qu­rul­ma­sı H.Ca­vi­din dra­ma­tur­gi­ya­ya ma­ra­ğı­nı əks et­di­rir" (s. 59). Ca­vid poe­zi­ya­sı­nın özünə­məx­sus dra­ma­tiz­min­dən bəhs edər­kən müəl­li­fin "Ba­kı­da" şei­ri­nə müra­ci­ət et­mə­si və bu şei­rin de­tal­lı, də­lil-sübut­lar­la təh­li­li el­mi-nə­zə­ri müha­ki­mə­nin də­yə­ri­ni, san­ba­lı­nı qüvvət­lən­di­rir: "H.Ca­vi­din "Ba­kı­da" şei­ri­ni isə elə bir­ba­şa dra­ma­tik şe­ir də ad­lan­dır­maq olar. Ən baş­lı­ca­sı odur ki, şe­ir bütünlüklə Mə­sud və Şə­fi­qə­nin dia­lo­qu üzə­rin­də qu­rul­muş­dur". (s. 61).

 "Mo­no­loq və dia­loq­la­rın vəh­də­ti: "Azər" ya­rım­fəs­lin­də isə li­rik şe­ir­də de­yil, epik poe­zi­ya­da dra­ma­tur­ji kom­po­nent­lə­rin funk­si­ya­sı araş­dı­rı­lır. Əgər əv­vəl­ki ya­rım­fə­sil­lər­də li­rik şe­ir­lər­də­ki il­kin dra­ma­tur­ji əla­mət və cə­hət­lə­rə diq­qət yönəl­miş­di­sə, "Azər"in təh­li­lin­də ar­tıq təcrü­bə­li və şöhrət­li dra­ma­tur­qun epik şei­rə məq­səd­li şə­kil­də gə­tir­di­yi dra­ma­tur­ji ifa­də üsul­la­rın­dan bəhs edi­lir. "Hüseyn Ca­vi­din şe­ir ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da dra­ma­tur­gi­ya­ya ke­çi­din aş­kar və ya giz­li əla­mət­lə­ri ol­du­ğu ki­mi, dra­ma­tur­gi­ya­ya aid ele­ment­lə­rin də onun li­ri­ka­sı­na tə­si­ri ay­dın hiss edil­mək­də­dir". (səh. 63). "Azər" poe­ma­sı­nın təh­li­li əs­na­sın­da təd­qi­qat­çı­nın irə­li sürdüyü fi­kir və müla­hi­zə­lər həm düşündürücü, həm də mən­tiq­li­dir. Alim "Azər" poe­ma­sın­da­kı ob­raz­la­rı H.Ca­vi­din məş­hur dra­ma­tik su­rət­lə­ri – Səl­ma, İx­ti­yar və Şəm­sa ilə qar­şı­laş­dı­ra­raq ya­zır: "Hər hal­da bu üç ob­ra­zın poe­ma­da ifa­də olu­nan xüsu­siy­yət­lə­ri pyes­lər­də əks et­dir­di­yi xüsu­siy­yət­lə­ri ilə tam üst-üstə düşmə­sə də, on­la­rın ad­la­rı­nın "Azər" poe­ma­sın­da tək­ra­rən iş­lə­dil­mə­si tə­sadü­fi de­yil və şübhə­siz, müəl­li­fin bi­lə­rək­dən is­ti­fa­də et­di­yi bir bə­dii üsul­dur" (səh. 64). 

 AMEA-nın müxbir üzvü, pro­fes­sor Kam­ran Əli­ye­vin təd­qi­qa­tı sə­ciy­yə­lən­di­rən aşa­ğı­da­kı mühüm müla­hi­zə­lə­ri diq­qə­tə­la­yiq­dir: "Mo­noq­ra­fi­ya­da H.Ca­vid şe­ir­lə­rin­də mətn ha­di­sə­si ki­mi mey­da­na çı­xan mo­no­loq və dia­loq­la­rın dra­ma­tur­gi­ya­ya ke­çi­din ha­zır­lıq mər­hə­lə­si ki­mi iza­hı, ey­ni za­man­da, dra­ma­tur­ji ele­ment­lə­rin poe­zi­ya­ya doğ­ru mütə­şək­kil hə­rə­kə­ti, xüsu­si­lə, "Azər" poe­ma­sın­da bu­nun qa­ba­rıq for­ma­da ifa­də­si­nin şər­hi bir ya­ra­dı­cı­lıq da­xi­lin­də nümu­nə ola­caq qə­dər şe­ir və dra­ma­tur­gi­ya­nın qar­şı­lıq­lı əla­qə­lə­ri­nin əsas məz­mu­nu­nu or­ta­ya çı­xa­rır. H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da­kı janr müxtə­lif­li­yi­nin ədi­bin əsər­lə­ri­ni bir-bi­rin­dən ayı­ran amil ki­mi de­yil, bir-bi­ri­nə ya­xın­laş­dı­ran və bir­ləş­di­rən key­fiy­yət göstə­ri­ci­si sə­viy­yə­sin­də təq­di­mi müəl­li­fin Ca­vi­də doğ­ru yönəl­miş stra­te­ji el­mi düşüncə tər­zi­nin nə­ti­cə­si ki­mi re­al­la­şır". (səh. 13). 

 "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" mo­noq­ra­fi­ya­sın­da­kı əsas prob­lem­lər­dən və bölmə­lər­dən bi­ri "Əf­sa­nə və ro­man­tik düşüncə" ad­la­nır. XX yüzi­lin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can bə­dii tə­fəkkürün­də və xüsu­sən H.Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da baş ve­rən güclü tə­bəddü­lat və də­yiş­mə­lər təd­qi­qa­tın bu his­sə­sin­də əsas təh­lil ob­yek­ti­nə çev­ri­lib. H.Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin və ro­man­tik idea­lı­nın di­na­mi­ka­sın­da baş ve­rən ye­ni­ləş­mə­lər müəl­lif tə­rə­fin­dən, de­mək olar ki, hər­tə­rəf­li araş­dı­rı­lır. Bu mə­sə­lə­lə­ri də­rin­dən təh­lil et­mək üçün təd­qi­qat­da se­çil­miş el­mi ya­naş­ma və araş­dır­ma üsul­la­rı ori­ji­nal və ye­ni­dir. H.Ca­vi­din "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­ni sə­ciy­yə­lən­dir­mək və qiy­mət­lən­dir­mək üçün müəl­lif mil­li ro­man­tiz­min ta­ri­xi­nə müra­ci­ət edir: "Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da ro­man­tik me­to­dun ta­ri­xi ki­fa­yət qə­dər zən­gin və qə­dim­dir. Onun ən par­laq təm­sil­çi­si olan Ni­za­mi Gən­cə­vi­dən baş­la­ya­raq Nə­si­mi və Füzu­li də da­xil ol­maq­la, Hüseyn Ca­vi­də qə­dər olan ədə­biy­ya­tı­mı­zın böyük bir dövrü ro­man­tik me­tod­la bağ­lı­lı­ğı­nı qo­ru­yub sax­la­mış­dır. Ni­za­mi və Füzu­li­nin "Ley­li və Məc­nun" poe­ma­la­rın­da ol­du­ğu ki­mi, H.Ca­vi­din də "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­sin­də ro­man­tik ini­kas üsu­lu özünü ba­riz şə­kil­də göstə­rir..." (səh. 111). H.Ca­vi­din Ni­za­mi və Füzu­li­nin ro­man­tik ənə­nə­lə­ri­nin və es­te­tik təcrü­bə­si­nin is­te­dad­lı da­vam­çı­sı ol­ma­sı ba­rə­sin­də­ki el­mi-nə­zə­ri düşüncə­lər də doğ­ru və mən­tiq­li­dir: "Da­ha ma­raq­lı cə­hət isə on­dan iba­rət­dir ki, hər üç əsər­də əf­sa­nə ilə ro­man­tik me­to­dun vəh­də­ti var­dır. Ola bil­sin ki, H.Ca­vi­din ədə­biy­yat ta­ri­xi­miz­də ilk də­fə ola­raq fa­ciə­ni mən­zum for­ma­da – şe­ir­lə qə­lə­mə al­ma­sı və bu əsər­də əf­sa­nə ilə ro­man­tik me­to­dun vəh­də­ti­ni ya­rat­ma­sı Ni­za­mi və Füzu­lu ənə­nə­lə­ri­nə sə­da­qət­dən irə­li gəl­miş­dir". (səh. 111). H.Ca­vi­din "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­ni Ni­za­mi və Füzu­li "Ley­li və Məc­nun"la­rı ilə bir müstə­vi­də və müqa­yi­sə­li şə­kil­də araş­dı­ran müəl­lif hər üç da­hi sə­nət­ka­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı və poe­tik ini­kas üsul­la­rı ara­sın­da diq­qə­tə­la­yiq bən­zər­lik­lə­ri kəşf edir: dra­ma­tik ma­ne­ra­da və üslub­da ya­zıl­mış "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­nin Or­ta əsr­lər­də qə­lə­mə alın­mış və epik üslub­da ya­zıl­mış məş­hur "Ley­li və Məc­nun" fa­ciə­lə­ri­nin da­va­mı ol­du­ğu­nu el­mi cə­hət­dən əsas­lan­dır­ma­ğa müvəf­fəq olur. XII və XVI əsr­lər­də mi­sil­siz sə­nət­kar­lıq nüma­yiş et­di­rə­rək ərəb əf­sa­nə­si­ni ilk də­fə poe­zi­ya­ya gə­ti­rən Ni­za­mi­nin və öz us­ta­dı­nın poe­tik qüdrə­ti­ni ana di­lin­də ye­ni­dən can­lan­dı­ran Füzu­li­nin ənə­nə­lə­ri­ni ya­şa­da­raq, Ca­vid ta­ma­mi­lə fərq­li ic­ti­mai-si­ya­si və mə­nə­vi-əx­la­qi mühit­də baş­qa bir ərəb əf­sa­nə­si­ni – “Şeyx Sə­nan”ı türkləş­di­rir, əbə­di­ləş­di­rir. Klas­sik ro­man­tiz­min ma­hiy­yə­ti­nə və qa­nun­la­rı­na sa­diq qa­lan Ca­vid Or­ta əsr­lər­də ol­du­ğu ki­mi, XX yüzi­lin əv­vəl­lə­rin­də də ila­hi eşq sa­hib­lə­ri­nin və Ulu Tan­rı aşiq­lə­ri­nin ye­nə də fa­ciə­yə məh­kum ol­duq­la­rı­nı mə­ha­rət­lə nüma­yiş et­di­rir. Yə­ni, Ley­li və Məc­nun ol­maq Or­ta əsr­lə­rin müsəl­man mühi­tin­də nə qə­dər ağır və dözülməz idi­sə, Ca­vid za­ma­nın­da da, hət­ta on­dan son­ra da o eş­qi qəl­bin­də ya­şat­maq, yə­ni Şeyx Sə­nan ol­maq da, din və məz­həb­lər­dən, şə­ri­ət və tə­ri­qət­lər­dən yüksək­də da­ya­na­raq Al­lah vüsa­lı­na qo­vuş­maq, əsl və böyük hə­qi­qə­tə çat­maq eh­ti­ra­sı in­sa­na mi­sil­siz müsi­bət­lər gə­tir­mək­də­dir. Təd­qi­qat­çı­nın "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­ni "Ley­li və Məc­nun" poe­ma­la­rı ilə ət­raf­lı və uğur­lu müqa­yi­sə­si Ca­vid sə­nə­ti­nin tək­cə mil­li də­yə­ri­ni de­yil, ümum­bə­şə­ri əhə­miy­yə­ti­ni, XX yüzi­lin bə­dii tə­fəkkürün­də tut­du­ğu müqa­yi­səe­dil­məz mövqe­yi­ni in­ka­ro­lun­maz ar­qu­ment­lər­lə açıb göstər­mə­yə zə­min və im­kan ya­ra­dır. Mo­noq­ra­fi­ya­da irə­li sürülən el­mi nə­ti­cə­lər konk­ret el­mi də­lil və sübut­la­ra söykə­nir: "Şeyx Sə­nan öz su­fi əzə­mə­ti ilə yal­nız H.Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da de­yil, bütövlükdə Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da tək­rar­sız ob­raz­dır" (səh. 145). Bu xüla­sə də müəl­li­fin düşüncə­lə­ri­nin ye­ku­nu ki­mi ye­ni və yad­da­qa­lan­dır: "Şeyx Sə­nan" pye­si Tan­rı­ya olan eş­qin hər şey­dən, hət­ta di­ni tə­ri­qət­lər­dən be­lə uca ol­du­ğu­nu bə­yan et­mək­lə, H.Ca­vi­din mən­zum dra­ma­tur­gi­ya ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın zir­və­si­ni təş­kil edir. Am­ma H.Ca­vid heç vaxt İs­lam di­ni­nin əley­hi­nə ol­ma­mış­dır və "Pey­ğəm­bər" pye­si də bu fik­ri ta­ma­mi­lə təs­diq edir" (səh. 146). 

 So­na Və­li­ye­va­nın yu­xa­rı­da­kı müla­hi­zə­lə­ri ilə ta­ma­mi­lə ra­zı­yıq. Xüsu­sən "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­nin mə­na və ma­hiy­yə­ti haq­qın­da­kı düşüncə­lər, əsər­də Tan­rı­ya olan eş­qin hər şey­dən, bütün din­lər­dən və tə­ri­qət­lər­dən üstün ol­ma­sı ilə bağ­lı fi­kir­lər, həm də bu fa­ciə­nin H.Ca­vid mən­zum dra­ma­tur­gi­ya­sı­nın zir­və­si he­sab edil­mə­si, biz­cə, son də­rə­cə doğ­ru və ay­dın müna­si­bət­dir. Təd­qi­qat­çı­nın özünə­məx­sus el­mi təh­lil və düşüncə ma­ne­ra­sı oxu­cu­da da adek­vat ov­qat ya­ra­dır. Yə­ni bu mo­noq­ra­fi­ya­da ifa­də olu­nan və el­mi nə­ti­cə­lər mə­sə­lə­nin ma­hiy­yə­ti­nə var­ma­ğa, oxu­cu­da Ca­vid sə­nə­ti­nin də­rin­lik­lə­ri­nə, Ca­vid dünya­sı­nın son­suz­lu­ğu­na baş vur­maq­ğa ya­ra­dır. Bu cə­hət­dən "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­nin "Tə­səvvüf ro­man­tiz­mi"nin nümu­nə­si ol­ma­sı ba­rə­sin­də müəl­li­fin fi­kir­lə­ri həm ori­ji­nal­lı­ğı, həm də ədə­biy­yatşü­nas­lı­ğı­mız üçün ye­ni­li­yi nöqte­yi-nə­zə­rin­dən diq­qə­ti cəlb edir. Hə­qi­qə­tən, H.Ca­vid öz ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da, ələlxü­sus da, "Şeyx Sə­nan"da Av­ro­pa ro­man­tiz­mi­nin təcrü­bə­si ilə ya­na­şı ola­raq, ənə­nə­vi Şərq ro­man­tiz­mi və tə­səvvüf poe­ti­ka­sı­nın es­te­tik təcrü­bə­si­ni də da­vam et­dir­mə­yə, on­la­rı yüksək sə­viy­yə­də bir­ləş­dir­mə­yə ça­lış­mış­dır. 

 "Mif və re­al­lıq" bölmə­si mo­noq­ra­fi­ya­nın tək­rar­sız müla­hi­zə­lər və el­mi təh­lil­lər­lə zən­gin his­sə­lə­rin­dən bi­ri­dir. Bu bölmə­də Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin özünə­məx­sus es­te­tik key­fiy­yət­lə­ri­ni uğur­la əks et­di­rən "İb­lis" fa­ciə­si təd­qi­qa­tın əsas ob­yek­ti­nə çev­ri­lib. Hə­qi­qə­tən, "İb­lis" tək­cə Ca­vid ya­ra­dıc­lı­ğı­nın de­yil, ümu­mən Azər­bay­can və ümumtürk bə­dii tə­fəkkürünün ca­hanşü­mul ye­ni­lik­lə­rin­dən bi­ri­dir. Bu əsər­lə da­hi mütə­fək­kir və dra­ma­turq Azər­bay­can bə­dii tə­fəkkürünün Də­də Qor­qud, Xa­qa­ni, Ni­za­mi, Nə­si­mi və Füzu­li ki­mi ümum­bə­şə­ri zir­və­lə­rin­dən heç də uzaq­laş­ma­dı­ğı­nı, ək­si­nə, XX əsr­də Ca­vid düha­sı­nın tim­sa­lın­da hə­min zir­və­lə­rə da­ha da ya­xın­laş­dı­ğı­nı göstər­mək­də­dir. Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da və ümu­mən XX yüzil Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da mər­kə­zi mövqe tu­tan "İb­lis" fa­ciə­si­nin və xüsu­sən, onun baş qəh­rə­man­la­rın­dan bi­ri İb­li­sin bən­zər­siz­li­yi ba­rə­sin­də müəl­li­fin fi­kir­lə­ri mühümdür: "...H.Ca­vi­din İb­li­sə müna­si­bə­ti dünya fi­lo­sof­la­rı­nın, dünya ədə­biy­ya­tı klas­sik­lə­ri­nin ya­rat­dıq­la­rı­nın dər­kin­dən son­ra mey­da­na gəl­miş və bu İb­lis da­ha da­ğı­dı­cı, da­ha çox­qi­ya­fə­li, tez-tez do­nu­nu də­yi­şə bi­lən, in­san­la­rın könlünü fəth et­mə­yi ba­ca­ran elə bir İb­lis­dir ki, di­gər­lə­ri ilə müqa­yi­sə olun­ma­ya­caq də­rə­cə­də hiy­lə­gər, ürək­siz, rəhm­siz məx­luq­dur" (səh.149). Dünya ədə­biy­ya­tın­da­kı İb­lis ob­raz­la­rı­na və on­la­rın es­te­tik özəl­li­yi­nə də­rin­dən bə­ləd olan təd­qi­qat­çı­nın aşa­ğı­da­kı düşüncə­lə­ri ilə də ra­zı­laş­ma­lı­yıq: "H.Ca­vi­din "İb­lis" fa­ciə­si yal­nız Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın de­yil, in­di­yə qə­dər dünya ədə­biy­ya­tın­da bu mövzu­da ya­zı­lan bütün əsər­lər içə­ri­sin­də şah əsər he­sab edi­lə bi­lər" (səh.151). Alim Ca­vid "İb­lis"inin tək­rar­sız key­fiy­yət­lə­ri­ni bir-bir vur­ğu­la­yır: "Da­ğı­dı­cı funk­si­ya­sı­nın in­tə­ha­sız­lı­ğı, öz müna­si­bə­tin­də qı­lıq­lı ol­ma­sı, könüllə­rə da­ha tez en­mə­yi ba­car­ma­sı və könüllə­ri fəth et­mə­yin ən hiy­lə­gər yo­lu­nu bil­mə­si bu İb­li­sin ta­ma­mi­lə fərq­li bir İb­lis ol­ma­sı­nın sübu­tu­dur" (səh. 151). "İl­bis"in ya­ran­dı­ğı dövr in­san­lıq ta­ri­xi­nin ən kəs­kin, müba­ri­zə­lər­lə zən­gin və müha­ri­bə­lər­lə do­lub-da­şan bir mər­hə­lə­si­dir. Şərq­də və Qərb­də qan­lı in­qi­lab­lar­la, qır­ğın və qət­li­am­lar­la baş­la­yan XX yüzi­lin ikin­ci onil­li­yi bə­şə­riy­yə­tə Bi­rin­ci Dünya müha­ri­bə­si­ni "ər­mə­ğan" et­di. Elə bu sə­bəb­dən "Müha­ri­bə mövzu­su o dövrkü dünya ədə­biy­ya­tın­da ya­yıl­mış bir mövzu idi..." (aka­de­mik Ya­şar Qa­ra­yev). Am­ma "İb­lis"i sa­də­cə ola­raq müha­ri­bə mövzu­sun­da ya­zıl­mış bir əsər ki­mi də­yər­lən­dir­mək o qə­dər də məq­sə­dəmü­va­fiq de­yil. "İb­lis"də in­sa­nın və dünya­nın ta­le­yi diq­qət mər­kə­zin­də­dir; müəl­lif Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lıq kre­do­su­nu və əsər­də qar­şı­ya qoy­du­ğu əsas məq­səd­lə­ri son də­rə­cə ay­dın şə­kil­də vur­ğu­la­yır; İn­sa­nın ma­hiy­yə­ti də­­yi­­şə­­cək­­mi­­? Dünya Şə­rin və ya Xe­yi­rin ida­rə­çi­li­yi­nə ke­çə­cə­k? Dünya­ya kim hökmran­lıq edə­cək: İb­lis, yox­sa Tan­­rı­­? Tan­rı­nın ya­rat­dı­ğı in­san ka­mil­lik zir­və­si­nə qal­xa bi­­lə­­cək­­mi­­?

Mo­noq­ra­fi­ya müəl­li­fi "İb­lis" fa­ciə­si­nin 1918-ci il­də ya­zıl­ma­sı­nın tə­sadü­fi ol­ma­dı­ğı­nı da diq­qə­ti­mi­zə çat­dı­rır. Hə­qi­qə­tən, hə­min il bə­şə­riy­yət ta­ri­xin­də yad­dan çıx­ma­yan il­lər­dən bi­ri­dir. Bi­rin­ci Ca­han sa­va­şı in­san­lı­ğa say­sız-he­sab­sız fə­la­kət­lər, dözülməz müsi­bət­lər, ucu-bu­ca­ğı görünmə­yən xa­ra­ba­lıq­lar, da­ğın­tı­lar, dəh­şət­li fa­ciə­lər "ya­di­gar" qo­ya­raq so­na yet­miş­di. İn­san və İb­lis qar­şı­dur­ma­sı san­ki öz zir­və­si­nə çat­mış­dı. Bu ölüm-di­rim müba­ri­zə­sin­dən kim qa­lib çıx­­mış­­dı­­? Da­ha doğ­ru­su, Bi­rin­ci Dünya müha­ri­bə­si­nin dəh­şət­li nə­ti­cə­lə­ri­nin in­san­lı­ğa təl­qin et­di­yi əsas hə­qi­qət nə­dən iba­rət idi? İn­sa­nın məğ­lu­biy­yə­ti və acı­na­caq­lı və­ziy­yə­tə düşmə­si bütün açıq­lı­ğı və aman­sız­lı­ğı ilə görünürdü. Bəs İb­lis han­sı du­rum­da idi? İn­sa­nın bu acı məğ­lu­biy­yə­ti­ni İb­li­sin par­laq qə­lə­bə­si ki­mi qiy­mət­lən­dir­mək olar­­dı­­mı­­? Bu nə­ti­cə ic­ti­mai hə­yat­da ne­cə qə­bul olun­muş­du və fa­ciə­də ne­cə əks olu­nu­b? Ən dəh­şət­li­si odur ki, Bi­rin­ci Dünya müha­ri­bə­si tək­cə Tan­rı­nın mər­hə­mət və şəf­qə­ti­nə de­yil, həm də in­sa­nın də­yiş­mə­si­nə və düzəl­mə­si­nə olan bütün inam­la­rı alt-üst et­miş­di. Dünya­da İb­lis qa­lib gəl­miş­di. Ca­vid düha­sı­nın, ar­tıq "İb­lis"də Ca­vid ro­man­tiz­mi­nin de­yil, Ca­vid rea­liz­mi­nin aləmşü­mul qə­lə­bə­si on­dan iba­rət idi ki, o, dünya bə­dii və fəl­sə­fi fik­rin­də bi­rin­ci­lər­dən ola­raq məhz İb­li­sin qə­lə­bə çal­dı­ğı­nı tək­cə Şər­qə de­yil, bütün dünya­ya elan et­mə­yə cə­sa­rət et­miş­di!.. 

 Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da dünya­nın və in­san ta­le­yi­nin rea­list və ro­man­tik nöqte­yi-nə­zər­dən də­yər­lən­di­ril­mə­si­nə də müəl­lif ay­dın­lıq gə­ti­rir. Hər iki bə­dii ini­kas üsu­lu­nun Ca­vid üslu­bun­da bir­ləş­mə­si və vəh­dət­də ger­çək­ləş­mə­si mə­sə­lə­si­nə müna­si­bət bil­di­rə­rək müəl­lif ya­zır: "H.Ca­vid ro­man­tiz­min es­te­tik prin­sip­lə­ri­nə sa­diq qa­la­raq nə qə­dər göylər şai­ri, sə­ma şai­ri ol­sa da, o, dövrün re­al ha­di­sə­lə­ri­ni ro­man­tik yüksək­lik­dən müşa­hi­də et­mək qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik idi" (səh. 157). Təd­qi­qat­çı­nın Ca­vi­din görkəm­li müa­sir­lə­rin­dən bi­ri Ab­dul­la Şai­qin əsər­də nə qə­dər ro­man­tik­lik ol­sa be­lə, bu ro­man­tik­li­yin, bu ro­man­tiz­min için­də bir rea­lizm var­dır”, fi­kir­lə­ri­nə əsas­la­na­raq, aşa­ğı­da­kı müla­hi­zə­lə­ri irə­li sürmə­si də mən­tiq­li və hə­ya­ti əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir: "Bu mə­na­da H.Ca­vid, Ab­dul­la Şai­qin de­di­yi ki­mi, ro­man­tizm cə­rə­ya­nın­dan is­tif­da­də edə­rək dövrün re­al ha­di­sə­lə­ri­ni da­ha düzgün şə­kil­də əks et­di­rə bil­miş­dir" (səh. 157).

 Ümu­mən, "Mif və re­al­lıq" bölmə­si­nin tər­ki­bi­nə da­xil olan "Mi­fik qəh­rə­man: İb­lis" və "İb­lis və Arif" ya­rım­fə­sil­lə­ri­nin yüksək el­mi sə­viy­yə­də ya­zıl­dı­ğı­nı və ori­ji­nal müla­hi­zə­lər­lə zən­gin ol­du­ğu­nu ay­rı­ca vur­ğu­la­maq la­zım gə­lir. Da­hi dra­ma­tur­qun cə­mi bir ne­çə mis­ra ilə ya­şa­dı­ğı za­ma­nın və dünya­nın ob­yek­tiv ob­ra­zı­nı ya­rat­ma­sı müəl­lif tə­rə­fin­dən haq­lı ola­raq xüsu­si də­yər­lən­di­ri­lir. Böyük Ca­vi­din Al­la­ha xi­ta­bı tək­cə öz emo­sio­nal­lı­ğı ilə de­yil, həm də fəl­sə­fi san­ba­lı və əzə­mə­ti ilə yüz il keç­sə də, nə­sil­lə­ri düşündürür: "Ya Rəbb, bu ci­na­yət, bu xə­ya­nət, bu sə­fa­lət, bul­maz­mı ni­ha­yə­t? İn­san­la­rı xəlq et­mə­də var, bəl­kə də, hik­mət, İb­li­sə nə ha­cət!?" İb­li­sin dəh­şət­li və da­ğı­dı­cı bir güc ol­du­ğu­nu də­rin­dən an­la­yan müəl­lif ona qar­şı müba­ri­zə­nin və İb­li­si dəf et­mə­yin müm­künsüzlüyünü sövqi-tə­bii hiss edir. Am­ma da­hi Ca­vid İb­lis­lə qar­şı­dur­ma­nın nə ilə və ne­cə qur­tar­ma­sın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq, ona qar­şı axı­ra qə­dər müba­ri­zə apar­ma­ğı in­sa­nın ən şə­rəf­li və müqəd­dəs bor­cu sa­yır. Bu aman­sız müba­ri­zə­də Ca­vid yal­nız Al­la­hın in­sa­na yar­dım edə bi­lə­cə­yi­ni də­rin­dən dərk et­di­yi üçün, Ona müra­ci­ət edir və is­rar­lı su­al­la­rı­nı Xa­li­qə ünvan­la­yır: 

 Bil­məm şu ci­na­yət, şu xə­ya­nət, şu fə­la­kət

 Bit­məz­mi, İla­hi! Bu qə­dər səb­rə nə ha­cə­t?

 "İb­lis" fa­ciə­sin­də əsas bə­dii-fəl­sə­fi məq­səd və kon­sep­si­ya İb­lis və Ari­fin gər­gin, son də­rə­cə dra­ma­tik müca­di­lə­si müstə­vi­sin­də re­al­la­şır. Arif bütün gücünü və ira­də­si­ni sərf edə­rək öz mə­nə­vi inam və ide­al­la­rı­nı axı­ra qə­dər qo­ru­ma­ğa can atır. La­kin İb­lis min bir hiy­lə və fənd­gir­lik­lə bütün in­san­la­rı, cə­mi in­san­lı­ğı məğ­lub et­di­yi ki­mi o, Ari­fin də qəl­bi­ni fəth et­mə­yə na­il olur. Arif ob­ra­zı haq­qın­da mo­noq­ra­fi­ya­da­kı aşa­ğı­da­kı müla­hi­zə­lər əsə­rin mə­na­sı­nı və fəl­sə­fə­si­ni doğ­ru-düzgün ifa­də edir: "Ari­fin bu sözlə­rin­dən son­ra kə­nar­dan İb­li­sin mə­na­lı və is­teh­za­lı qəh­qə­hə­lə­ri eşi­di­lir. Əv­vəl­ki qəh­qə­hə­lər ki­mi bu qəh­qə­hə­lər də İb­li­sin is­tə­yi­nə çat­ma­sı­nın işa­rə­si­dir... Bu­ra­da ar­tıq Ari­fin İb­li­sə ta­ma­mi­lə ta­be ol­ma­sı təs­di­qi­ni ta­pır" (səh. 172). Fa­ciə­nin son­lu­ğu və İb­li­sin müba­ri­zə­si­nin mən­ti­qi nə­ti­cə­si aşa­ğı­da­kı mis­ra­da par­laq şə­kil­də əks et­mək­də­dir: 

 Dünya­da əgər var­sa rə­qi­bim, o da Al­lah!..

 İb­li­sin bu dəh­şət­li eti­ra­fı in­sa­nın ma­hiy­yə­ti­ni və dünya­nın ta­le­yi­ni çox aman­sız, la­kin açıq və sərt şə­kil­də göstə­rir. De­mək, İb­lis yer üzündə öz hökmran­lı­ğı­nı tə­min et­miş­dir. Özünün de­di­yi ki­mi, onun hə­də­fi, rə­qi­bi çox­dan in­san de­yil, yal­nız və yal­nız Al­lah­dır. O, in­di bütün dünya­ya, dünya­la­ra ha­kim­lik et­mək eh­ti­ra­sı ilə alı­şıb-yan­maq­da­dır. Bu dəh­şət­li hə­qi­qə­ti bi­zə və bütün in­san­lı­ğa Ca­vi­din məş­hur qəh­rə­ma­nı düz yüz il bun­dan əv­vəl söylə­miş­di: 

 Hər yer­də ki var­dır əzə­mət, qəhr ilə dəh­şət,

 Ha­kim­dir o yer­lər­də şu qar­şın­da­kı xil­qət. 

"Pey­ğəm­bər və əx­la­qi də­yər­lər" və "Ta­rix və hə­qi­qət" bölmə­lə­ri də öz tər­ki­bi­nin və eh­ti­va et­di­yi prob­lem­lə­rin müxtə­lif­li­yi ilə se­çi­lir. "Pey­ğəm­bər" pye­si­nin fəl­sə­fi və bə­dii mündə­ri­cə­si­ni işıq­lan­dı­ran "Müqəd­dəs qəh­rə­man: Pey­ğəm­bər", "Pey­ğəm­bə­rin Tan­rı eş­qi", "Pey­ğəm­bər və Şəm­sa" ya­rım­fə­sil­lə­rin­də dünya ədə­biy­ya­tı­nın ən qiy­mət­li nümu­nə­lə­rin­dən və in­ci­lə­rin­dən bi­ri olan bu əsə­rin yüksək el­mi sə­viy­yə­də və böyük mə­həb­bət­lə araş­dı­rıl­dı­ğı­nı qeyd et­mək va­cib­dir. Pyes­də Pey­ğəm­bə­rin şa­ir ol­ma­sın­dan bəhs edi­lir. Bir fik­ri Pey­ğəm­bə­rin özü də eti­raf edir, am­ma: 

 Bən fə­qət hüsnü-Xu­da şai­ri­yim, 

 Ye­rə en­məm də, sə­ma şai­ri­yim.

 Təd­qi­qat­çı bu mis­ra­la­rı həm böyük Pey­ğəm­bər, həm də Ca­vi­din özü və ya­ra­dı­cı­lı­ğı haq­qın­da söylən­miş ta­ri­xi də­yər­lən­dir­mə ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­rir. Onun fik­rin­cə, Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın əsas ma­hiy­yə­ti və şəx­si lə­ya­qət düstu­ru bu mis­ra­lar­da əks edib. Yə­ni "...yer­lər­də baş ve­rən pro­ses­lər­dən çox-çox uzaq, Tan­rı­sı­na aşiq və onun in­san­lı­ğa göndər­di­yi ali ide­ya­la­rın təb­li­ğin­də mühi­tin ka­sad­lı­ğı, so­sia­lizm dövründə­ki çə­tin­lik­lər şai­ri qəl­bin­də düşündüklə­ri­ni be­lə iz­har et­mə­yə yönəl­dir­di" (səh. 229). "Pey­ğəm­bər" pye­si­nin Ca­vi­din bə­dii me­to­du­nun ma­hiy­yət və miq­yas­la­rı­nı hər­tə­rəf­li ifa­də et­mə­si ilə bağ­lı ali­min fi­kir­lə­ri də ay­dın və sər­rast­dır: "Pey­ğəm­bər" pye­si sübut edir ki, Ca­vid ro­man­tizm cə­rə­ya­nı­nın tə­ləb­lə­rin­dən qat-qat üstün də­yər­lə­ri əks et­di­rən bir sə­nət­kar­dır və Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı ye­ni fəl­sə­fi düşüncə­lə­rin ifa­də­si­dir". (səh. 229). Və "Pey­ğəm­bər" pye­si Ca­vi­din fəl­sə­fi və ədə­bi şəx­siy­yə­ti­ni də bütün dol­ğun­lu­ğu və əzə­mə­ti ilə əks et­di­rən da­hi­ya­nə əsər­dir: "H.Ca­vid hə­qi­qə­ti, mə­həb­bə­ti, tə­səvvüfü və ir­fa­nı özündə bir­ləş­di­rən sə­nət­kar­dır. Onun üçün Yer­də olan bütün ha­di­sə­lər əda­lət­li ol­ma­lı, haq­qa, mə­həb­bə­tə söykən­mə­li­dir. Əks hal­da, əx­la­qi gözəl­lik­lə­rin, iman nu­ru­nun yo­xa çıx­dı­ğı, mə­nə­viy­ya­tın, əx­la­qın si­ya­si çir­kə bu­laş­dı­ğı bir za­man­da ir­fan şai­ri, övli­ya Ca­vi­din yer­lər­də nə işi var­dı­r? Bu mə­na­da H.Ca­vid də, onun ya­rat­dı­ğı "Pey­ğəm­bər" də göylər şai­ri­dir" (səh. 229).

 "Ta­rix və hə­qi­qət" bölmə­sin­də yer alan və ori­ji­nal el­mi üslub­da ya­zıl­mış "Hökmdar qəh­rə­man: To­pal Tey­mur", "Sər­kər­də qəh­rə­man: Sə­ya­vuş", "Xəy­yam ta­rix­də və bə­dii ya­ra­dı­cı­lıq­da", "Şa­ir qəh­rə­man: Xəy­yam" ya­rım­fə­sil­lə­rin­də də bö­yük sə­nət­ka­rın əzə­mət­li ob­raz­la­rı, də­rin və ye­ni fəl­sə­fi görüşlə­ri, hə­ya­ta və dünya­ya ba­xı­şı ət­raf­lı təd­qiq olu­nur. Ümu­mən, mo­noq­ra­fi­ya­da ali­min konk­ret və də­rin təh­lil­lə­ri ilə ge­niş və əha­tə­li ümu­mi­ləş­dir­mə­lə­ri hə­mi­şə bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yır. Mə­sə­lən, təd­qi­qat­çı Ca­vi­din ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın bütöv­lüyündən və bütün janr­la­rın bir-bi­ri­ni dia­lek­tik da­vam et­dir­di­yin­dən bəhs edər­kən irə­li sürdüyü müla­hi­zə­lər fik­ri­mi­zə sübut ola bi­lər. Məhz bu mo­noq­ra­fi­ya­da böyük şai­rin "Hübu­ti-Adəm" və "Hərb və fə­la­kət" şe­ir­lə­rin­dən "İb­lis"ə, "Şeyx Sə­nan" qə­zə­lin­dən "Şeyx Sə­nan" fa­ciə­si­nə, "Ba­kı­da Şə­fi­qə və Mə­sud" dia­lo­qun­dan "Knyaz"a yol gəl­di­yi­ni, "İş­tə bir di­va­nə­dən bir xa­ti­rə" şei­rin­dən "Xəy­yam"a, "Məz­lum­lar üçün" şei­rin­dən "To­pal Tey­mur"a, "Şərq qa­dı­nı"ndan "Ana"ya, "Qo­ca türkün və­siy­yə­ti"ndən "Uçu­rum"a da­xi­li əla­qə xət­lə­ri­nin uzan­dı­ğı­nı və bu əsər­lə­rin bir-bi­ri ilə üzvi vəh­dət­də ol­du­ğu­nu ca­vidşü­nas­lıq­da müəl­lif ilk də­fə kəşf et­mə­yə və göstər­mə­yə müvəf­fəq ol­muş­dur. Bu nöqte­yi-nə­zər­dən So­na Və­li­ye­va­nın Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrət və əzə­mə­ti haq­qın­da­kı aşa­ğı­da­kı müla­hi­zə­lə­ri də öz ümu­mi­ləş­mə miq­ya­sı­na görə diq­qə­ti cəlb edir: "O, "Şeyx Sə­nan"ı əsa­tir­dən re­al­lı­ğa gə­ti­rə­rək, ta­rix­də özündən əv­vəl ya­zıl­mış "Şeyx Sə­nan"la­rı kölgə­də qoy­du; "İb­lis" əsə­ri ilə mi­fik ob­raz olan İb­li­sin da­xi­li alə­mi­ni açıb göstər­mək­lə və onu oxu­cu­la­ra dərk et­dir­mək­lə hər kə­sin için­də­ki ib­li­sə – nəf­sə qa­lib gəl­mə­si­nin tə­li­mi­ni oxu­cu­ya bə­yan et­di; "Pey­ğəm­bər"də Tan­rı və in­san – Pey­ğəm­bər ob­raz­la­rı ilə dünya­nın in­ki­şa­fı­na, tə­rəq­qi­si­nə ye­ni məz­mun gə­ti­rən İs­lam era­sı­nın tə­zahür­lə­ri­ni can­lan­dır­dı. "To­pal Tey­mur"da ta­ri­xi qar­daş sa­vaş­la­rı­nın il­ki­ni bi­rin­ci­si­ni dram­tur­gi­ya­ya gə­ti­rə­rək səhv və mə­nəm­lik üzündən ya­ra­nan "qar­daş ya­ra­sı­nın da­ha acı, da­ha qor­xunc" ol­du­ğu­nu göstər­di" (səh. 316).

 "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" mo­noq­ra­fi­ya­sı­nın mühüm el­mi key­fiy­yət­lə­rin­dən və göstə­ri­ci­lə­rin­dən bi­ri təd­qi­qat­da 100 il­lik şə­rəf­li və müba­ri­zə­lər­lə zən­gin bir in­ki­şaf yo­lu keç­miş ca­vidşü­nas­lıq el­mi­nin baş­lı­ca prob­lem­lə­ri­nin və nai­liy­yət­lə­ri­nin ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si, eh­ti­va olun­ma­sı­dır. Azər­bay­can ədə­biy­yatşü­nas­lı­ğı­nın və sə­nətşü­nas­lı­ğı­nın ko­ri­fey­lə­ri M.Cə­fər, A.Za­ma­nov, C.Cə­fə­rov, M.Məm­mə­dov, M.Əli­oğ­lu, Y.Qa­ra­yev, İ.Hə­bib­bəy­li, R. Hüsey­nov, T.Kə­rim­li, N.Cə­fə­rov, V.Os­man­lı, K.Əli­yev, Z.Əs­gər­li, Ə.İba­doğ­lu­dan tut­muş nis­bə­tən ca­van nəs­lin nüma­yən­də­lə­ri­nə qə­dər – C.Qa­sı­mov, H.Hə­şim­li, T.Məm­məd, G.Kən­gər­li, C.Məm­məd­li, Ü.Rə­hi­mo­va və baş­qa­la­rı­nın el­mi düşüncə im­kan­la­rı və uğur­la­rı bu el­mi təd­qi­qat­da öz ək­si­ni tap­mış­dır.

 So­na Və­li­ye­va­nın "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" mo­noq­ra­fi­ya­sı­nı çağ­daş Azər­bay­can ədə­biy­yatşü­nas­lı­ğı­nın və ca­vidşü­nas­lı­ğı­nın in­ki­şa­fın­da də­rin iz qo­yan, el­mi­mi­zi ori­ji­nal müla­hi­zə­lər, ta­ma­mi­lə ye­ni el­mi ya­naş­ma və də­yər­lən­dir­mə­lər­lə zən­gin­ləş­di­rən bir təd­qi­qat əsə­ri ki­mi qiy­mət­lən­dir­mək la­zım­dır. Biz ki­ta­bın el­mi re­dak­to­ru, AMEA-nın müxbir üzvü, pro­fes­sor Kam­ran Əli­ye­vin aşa­ğı­da­kı müla­hi­zə­lə­ri­ni təq­dir və təs­diq edi­rik: "Hüseyn Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı ba­rə­də ye­ni araş­dır­ma­lar apar­ma­ğın müqa­bi­lin­də So­na Və­li­ye­va­nın "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" mo­noq­ra­fi­ya­sı ar­tıq bu çə­tin­lik­lə­rin öhdə­sin­dən gəl­mə­yin mümkünlüyünü təs­diq edən el­mi fak­ta çev­ril­miş­dir. "Hüseyn Ca­vid sə­nə­ti­nin qüdrə­ti" mo­noq­ra­fi­ya­sı ca­vidşü­nas­lıq­da ən ye­ni mər­hə­lə­nin baş­lan­ğı­cı­dır. Bun­dan son­ra Ca­vid ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na təd­qi­qat məq­sə­di ilə ya­na­şan ədə­biy­yatşü­nas­lar, hət­ta di­gər elm nüma­yən­də­lə­ri heç vaxt bu mo­noq­ra­fi­ya­dan yan ke­çə bil­mə­yə­cək­lər".