İs­gən­dər Eti­bar

Ki­şi ürək­li qa­dın şa­ir

Uzun il­lər­dir ru­hu­mu bu fi­kir eşir: gö­rə­sən, di­li­mi­zə mü­əl­li­mə, şai­rə, akt­ri­sa və s. bu ki­mi söz­lər ha­ra­dan gə­li­b? Axı bi­zim di­li­miz­də ki­şi, qa­dın cin­si ara­sın­da fərq yox­dur. Çox yax­şı ki, son il­lər bu ifa­də­lər az iş­lə­nir. Bəl­kə də, ata­la­rın “As­la­nın er­kə­yi, di­şi­si ol­maz” hik­mə­ti də di­li­miz­də be­lə bö­lü­mün ol­ma­ma­sı­nı vur­ğu­la­yır. Bi­zim di­li­miz­də qa­dın ru­hu­na, da­nı­şı­ğı­na, sə­si­nə, ya­zı­sı­na gö­rə ki­şi­lər­dən se­çi­lir. Ne­çə il­lər­dir qa­dın şai­ri­mi­zin şei­ri­nin im­za­sı ya­zıl­ma­sa be­lə, oxu­yan ki­mi hiss et­mi­şəm ki, bu­nu qa­dın ya­zıb. Çün­ki bu şe­ir­lə­rə zə­rif­lik, mə­həb­bət, qa­dın ru­hu ho­pub. Son vaxt­lar nə­dən­sə bir çox qa­dın şe­ir­lə­rin­də bu­nu sez­mək çə­tin­lə­şib.

Niyə? Mən­cə, Azər­bay­ca­nı­mı­zın, xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­lən ne­çə əsr­lik fa­ciə­lər qız­la­rı­mı­zı, qa­dın­la­rı­mı­zı da ki­şi ru­hu­na kök­lə­yib. Bu, hə­ya­tın hök­mü, bəl­kə də, sir­ri, mö­cü­zə­si­dir. İde­al Sül­hün Təb­li­ği Fon­du­nun səd­ri Ha­cı Əlik­ram Mü­zəf­fər “Çəh­ra­yı rəng­li dün­yam” ki­ta­bı­nı mə­nə ve­rib de­di: “Oxu, fi­kir mü­ba­di­lə­si edək”. Bir gün Ha­cı Əlik­ra­mın ver­di­yi ki­tab ya­dı­ma düş­dü. Və­rəq­lə­dim. Ön sö­zün mü­əl­li­fi Azər Tu­ra­nın im­za­sı diq­qə­ti­mi cəlb et­di. Dü­şün­düm: Azər hər ki­ta­ba ön söz yaz­maz... Ön sö­zü oxu­dum. Ki­tab­dan gə­ti­ri­lən nü­mu­nə­lər­lə ma­raq­lan­dım. Ani tə­rəd­düd ke­çir­dim. Ki­ta­bın mü­əl­li­fi qa­dın­dır – So­na Və­li­ye­va, şe­ir­lər­də isə ki­şi ru­hu var. Ki­ta­ba ma­ra­ğım art­dı. Ya­nıl­ma­mış­dım... Ki­tab­da­kı bü­tün şe­ir­lər­də əsl ki­şi qey­rə­ti dö­yü­nür; Və­tən na­ra­hat­lı­ğı, mil­lət ağ­rı­sı sı­zıl­da­yır. Onun hər şei­rin­də il­ham ma­ya­sı, in­san, və­tən­daş na­ra­hat­lı­ğı var. Ba­ya­ğı sev­gi sı­zıl­tı­la­rı qeyb olub. Bu­nun ye­rin­də da­ha bö­yük, da­ha uca mə­həb­bət – və­tən, mil­lət ha­ra­yı, dər­di, nis­gi­li gö­rü­nür. “İsa-Mu­sa qu­şu” mə­ni uşaq­lı­ğa apa­rır. Da­raq pi­pik­li, əl­van rəng­li quş­lar uzun dim­dik­lə­ri ilə qə­ri­bə eşq­lə ye­ri qa­pı ki­mi dö­yür, san­ki özün­dən ki­lo­metr­lər­lə uzaq­da olan sev­gi­li­sin­dən­mi, dos­tun­dan­mı so­ru­şur: “Tap­dı­n?” Kim bi­lir, bəl­kə də, baş­qa söz so­ru­şur. Ba­ba­la­rı­mız, nə­nə­lə­ri­miz bu­nu nis­gi­lə, həs­rə­tə yo­zub be­lə de­yib­lər. So­na xa­nım bu qu­şun dər­di­nə şə­rik olur və onu özü­nün­kü­ləş­di­rib və­tən, mil­lət acı­sı­na çe­vi­rir:

Sən bu quş dər­di­nin odun­da,

Gəl mə­ni yan­dır­ma, qo­vur­ma.

Pa­yız­da çi­çək­lə­yən al­ma ağa­cı­nın ta­le­yi şai­ri na­ra­hat edir, onu xə­yal­lar dün­ya­sı­na apa­rır:

Pa­yız xə­za­nın­dan qorx­ma­yıb be­lə,

Bu çi­çək öm­rü­mə ha­ra­dan gəl­­di­­?

Ey bu­lud ba­cı­lar, şim­şək qar­daş­lar,

İçi­mə bir ul­duz sev­da gön­də­rin,

Gö­rüm ağac ki­mi çi­­çək­­lə­­rəm­­mi­­?

Son il­lər adam­la­rı­mız­da var­lan­maq, ta­la­maq, ça­lıb-oy­na­maq eş­qi elə tuğ­yan edir ki, san­ki dü­nən tor­paq iti­rən, soy­daş­la­rı qı­rı­lan biz de­yi­lik. Nə­in­ki dö­yüş cəb­hə­sin­dən uzaq olan­lar, bir çox qaç­qın və köç­kün­lə­ri­miz də var­lan­ma­ğa, ça­lıb-oy­na­ma­ğa elə qur­şa­nıb­lar ki, hər şey unu­du­lub. Be­lə gənc­lə­rin bar­lar­da vur-çat­la­sı­nı So­na xa­nı­mı göy­nə­dir, sı­zıl­da­dır:

Oy­na­yan sən idin, ya­zan mən idim,

De­dim ha­va­la­nıb, qəm­dən oy­na­yır.

Ge­dib Qa­ra­ba­ğı, ölüb sev­gi­si,

Qə­min­dən sü­zü­lən dəm­dən ağ­la­yır.

“Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də”ni oxu­duq­ca şai­rə qo­şu­lub köv­rə­li­rəm.

 Bü­töv­lük, ay­rı­lıq göy­nər­ti­si hər du­yan, an­la­yan, çır­pı­nan adam­la­rı­mız ki­mi, heç ol­ma­sa, 60-65 fai­zi­mi­zi oyat­say­dı, in­di biz də 50-55 mil­yon­luq bir döv­lət idik. Nə edək ki, 5-10 fai­zin bu ha­ra­yı, yan­ğı­sı 90-95 fai­zi­mi­zin ey­ni­nə de­yil. Mil­lət al­ve­rə elə qur­şa­nıb ki, qə­zet, ki­tab-dəf­tər, qar­daş, qo­hum ya­da düş­mür. Xal­qı­mı­zın bu­gün­kü var­lan­maq eh­ti­ra­sı­nın 40-50 fai­zi və­tən­pər­vər­li­yə yö­nəl­sə, Qa­ra­ba­ğa 1-2 aya, bü­töv Azər­bay­ca­na 1-2 ilə na­il ola­rıq. Nə et­mə­li, bi­na­dan be­lə­yik. Əks hal­da, 1823-cü il­də 410 min kvad­rat ki­lo­metr olan tor­pa­ğı­mız və xal­qı­mız bu gü­nə düş­məz­di. Və So­na xa­nım “Açaq qa­pı­la­rı” ilə bi­zi bu eş­qə ha­ray­la­maz­dı.

Bağ­lı qa­pı­la­rı bağ­lı bil­mə­sək,

Hər bağ­lı ta­le­yin öz til­si­mi var.

Yüz il­dir Ara­zı bağ­lı bil­mi­şik,

Yüz il­dir dər­di­mə ta­pıl­mır açar.

Çün­ki özün­dən qa­baq­kı­nı yıx­maq­la, al­nı­mı­za “də­li” dam­ğa­sı vur­maq­la, böh­tan­la, şər­lə nə qə­dər məş­ğul ola­ca­ğı­q? Cə­mi bir ne­çə əsr­lik ta­ri­xə ma­lik olan Ame­ri­ka xal­qı döv­lət­çi­li­yi­ni for­ma­laş­dır­dı. 1000-2000 il döv­lət­çi­lik ta­ri­xi olan biz­lər isə di­diş­mə­lər ucun­dan hə­lə də for­ma­la­şa bil­mi­rik. Şey­tan­lar üzü­mü­zə gü­lüb, nəf­si­mi­zi al­da­dıb bi­zi oy­na­dır. Oy­na­yan­la­rı­mız oy­na­yır, qa­lan­la­rı­mız da əl ça­lır, şey­tan­lar ar­zu­la­rı­na ça­tır. Bu adə­ti­miz də bu gün So­na xa­nı­ma “Açaq qa­pı­la­rı”, “Bu nə yol­çu­luq­dur be­lə, İla­hi”, “Be­lə öyüd ver­mə, ana”, “Dü­şüb­dü”, “Bir az möh­lət ver, Al­lah” və s. ya­nıq­lı şe­ir­lə­ri yaz­dı­rır. Bu ana çox­la­rı ki­mi oğ­lu­nu “pul qa­za­nan”, “qa­rın gü­dən”, “Ac qar­nım, ağ­rı­maz ba­şım” fəl­sə­fə­si ilə bö­yüt­mür. O, be­lə oğul bö­yü­dür:

Sa­bah­kı sən­gə­rim, qa­lam, Şam­xal ba­lam,

Adı­nın mə­na­sı­nı bo­yun­dan yu­xa­rı tut­ma­ğı öy­rən;

Əqi­də­sin­dən bir mis­ra en­mə­yən Nə­si­mi ki­mi.

və ya:

Sən azad­lıq aşiq­lə­ri­nin xə­lə­fi,

gə­lə­cə­yi­sən, qur­ba­nın olum.

Sən düş­mən çə­pə­rim, Və­tən sər­hə­dim,

Əlin­cə qa­la­sı, Və­tən ba­la­sı – Şam­xal ba­lam.

Elə bu şe­ir­də­ki və­tən­pər­vər­lik yan­ğı­sı şai­rin “Be­lə öyüd ver­mə, ana” şei­rin­də da­ha da alov­la­nır. Ana­ya, ata­ya, və­tə­nə, öv­la­da sev­gi So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın hə­qi­qi sə­da­qə­tin­dən do­ğu­lur.

Həs­rə­tin tüs­tü­sü bo­yum­dan uca,

Duy­ma­ğa bir ana qəl­bi gə­rək­di.

İla­hi, nə ya­man ya­ğış baş­la­dı,

Ha­lı­ma döz­mə­di ru­hu ana­mın,

Üs­tü­mə göy­lər­dən göz ya­şı tök­dü.

və ya:

Mən­dən uzaq­la­ra yol ge­dən sev­gim,

Ürə­yim mə­nim­lə ola­caq hər an.

Bir sev­gi dua­sı, bir qız dua­sı,

Onu qo­ru­ya­caq eşq­dən, bə­la­dan.

So­na xa­nım, da­ha uğur­lu, mə­həb­bət do­lu, Və­tən eş­qi­lə süs­lə­nən ki­tab­la­rı­nı­zı oxu­maq di­lə­yi ilə...

“Mil­li bir­lik” qə­ze­ti, 30 ap­rel 2008-ci il