Minəxanım Təkləli

Qələmin və qəlbin töhfələri

İs­ti bir av­qust gü­nün­də “Araz­ba­rı” ki­ta­bı əli­mə düş­dü. Sakit gecələrin birində bu ki­tabı oxu­dum...

İl­lər ke­çir, yad­daş itir,

tor­paq itir.

Yad­da­şı­mı bi­tir­mə­yə

tə­pər ye­tir.

Tor­pa­ğı­mı qay­tar­ma­ğa ümid ye­tir,

igid ye­tir.

Araz­la həm­söh­bət ola­nı­mız çox olub; inan­ma­ram, de­sə­lər ki, bu ay­rı­lıq ça­yı­na bir Azər­bay­can tür­kü bi­ga­nə qa­lıb. Ara­zın iki ye­rə böl­dü­yü Və­tən or­taq sev­gi­lə­ri­mi­zin, hic­ra­nı­mı­zın, ümid­lə­rin və­tə­ni­dir. Bəs bi­zim mü­əl­lif nə de­yir, nə de­mək is­tə­yi­r? Şa­ir So­na xa­nım Və­tə­nə də, Ara­za da, “Araz­ba­rı”ya da öv­lad say­ğı­sı ilə heç nə­yi giz­lət­mə­dən ürə­yi­ni açır. San­ki ürək “Araz­ba­rı” üs­tün­də dil­lə­nir... Bu eti­raf­lar elə eti­raf qə­dər acı, acı ol­du­ğu qə­dər də ib­rət dər­si­dir.

Nur de­dim, nu­ru­muz hanı?

İn­san oğ­lu yer sul­ta­nı.

Bu xal­qın ta­le ko­ta­nı

Da­şa dü­şüb­dü, dü­şüb­dü.

Qu­laq­la­rı­ma bu ecaz­kar mu­ğa­mın “De­dim, ey gül” ha­ray­la­rı, ça­ğı­rış­la­rı gə­lir.

İn­di soy­daş­la­rı­mı­zın bü­tün sə­nət­lə­rin, pe­şə­lə­rin üs­tün­dən qə­ləm çə­kib çox sa­hə­lə­ri ti­ca­rə­tə dön­dər­dik­lə­ri­nə gö­rə mü­əl­lif Şəh­ri­yar­va­ri bir nə­fəs­lə ha­ray çə­kir və ya­zır:

Nə­və­si de­yil­sən Bur­la Xa­tu­nun,

Qa­nın­da bir öz­gə qan ya­şar sə­nin.

Bir oğuz gö­zə­li, oğuz ana­sı

Dər­di­nə oy­na­maz bu məm­lə­kə­tin,

– de­yə ya­zır. Elə ya­za-ya­za bu eti­raf­la­rı fər­yad edir. Şu­şa de­yib, Sa­va­lan, Göy­çə ha­ray­la­yıb ah-na­lə­lər çə­kən tor­pa­ğın üs­tün­də axı da­ha nə de­mək ola­r?!

Oxu­duq­ca şe­ir­lə­ri sidq-ürək­dən edi­lən eti­raf ki­mi qə­bul et­mək la­zım gə­lir. Şe­ir­lər oxun­duq­ca su­ya söy­lə­nən yu­xu, dos­ta açı­lan sirr, dur­na qa­ta­rı­na qo­şu­lan nəğ­mə ki­mi sı­ğal­lı-tu­mar­lı hiss­lə­rin tər­cü­ma­nı olub qu­laq­la­ra do­lur, yad­daş­la­ra ya­zı­lır.

Bu şe­ir­lər Və­tə­nə xi­ta­bən ya­zı­lıb. San­ki Araz da bir an­lı­ğa hön­kür­tü­sü­nü kə­sib as­ta­ca çağ­la­yır, çə­mən­lər də yün­gül meh al­tın­da tu­mar­la­nır, çeş­mə­lər də naz­lı-naz­lı züm­zü­mə­si­ni hə­zin lay­la­ya çe­vi­rib, bağ­la­rın ağac­la­rı gö­tür­dü­yü ba­rın ağır­lı­ğın­dan qol­la­rı­nı ağır-ağır, məm­nun-məm­nun yır­ğa­la­ma­ğın­da­dır. Araz üs­tə boy atan bu qız bü­tün gö­zəl­lik­lər üçün uca Ya­ra­da­na üz tu­tur:

Mən bü­tün gö­zəl­lik­lə­rin

Ya­ra­da­nı, Sul­ta­nı

Sə­ni sev­dim, Al­la­hım.

Bu pı­çıl­tı­lar için­də Nər­mi­nə­yə həsr edil­miş “Yol­daş olaq” şei­ri­nin mis­ra­la­rı elə pı­çıl­tı ahən­rü­ba­sın­da çə­kir mə­ni:

Bir qə­rib gö­zəl hön­kür­dü,

Göz ya­şın si­lən yox idi.

Bü­tün gö­zəl­lik­lə­ri Və­tən­də gö­rür şa­ir. Ki­ta­bın re­dak­to­ru hör­mət­li şai­ri­miz Sa­bir Rüs­təm­xan­lı çox də­qiq­lik­lə ifa­də edir ki, şe­ir­lə­ri­nin hər bi­rin­də – xır­da de­tal­lar­da be­lə Və­tən dər­di, Və­tən sev­gi­si çır­pı­nır. Müx­tə­lif şe­ir­lə­rin­dən, hər bir sö­zün­dən ax­tar­dı­ğı­mız, göz­lə­di­yi­miz, ar­zu et­di­yi­miz sə­mi­miy­yət sü­zü­lür. “Dur­na­lar ümid apa­rır Bağ­da­da” şei­ri ilk ön­cə Bağ­dad na­ğıl­la­rı­nı di­ril­dir xa­ti­rə­miz­də. Əgər oxu­cu “in­di heç na­ğıl vax­tı­dır­mı” de­yər­sə, sö­züm o olar ki, vax­ti­lə Va­qi­fin, Vi­da­di­nin nəğ­mə­si­nə nəğ­mə qat­dıq­la­rı, Və­tən sə­ma­la­rıy­la uçub ge­dən dur­na­la­rın da yo­lu Bağ­da­da idi. Bax gör ne­çə il­lər­dir sa­lam­la­rı­mı­zı Bağ­da­da ye­tir­mək­də­dir­lər. Şa­ir ba­şı da­im bə­la­lı Bağ­dad­la Və­tə­ni ara­sın­da çox əca­ib bən­zər­lik­lər gö­rür. Məc­nun həs­rət­li, dər­viş ruh­lu bir qız, bir şa­ir, Ara­zın pı­çıl­tı­la­rı ilə dil­lə­şən... Ara­za and içən şa­ir So­na oğ­lu­na ki­çik ikən həsr et­di­yi şe­ir­də də ona Və­tən dərs­lə­ri ve­rir:

Sa­bah­kı sən­gə­rim, qa­lam, Şam­xal ba­lam,

Adı­nın mə­na­sı­nı bo­yun­dan yu­xa­rı tut­ma­ğı öy­rən,

Əqi­də­sin­dən bir mis­ra en­mə­yən Nə­si­mi ki­mi,

Di­li­nin, tor­pa­ğı­nın şa­hı Xə­tai ki­mi,

Dər­bənd­dən Zən­ca­na sər­həd de­di,

O da­yan­dı ərən ki­mi, ər ki­mi.

Və­tən ta­ri­xi ilə bağ­lı heç nə mü­əl­li­fin əsər­lə­rin­dən yan keç­mir, şai­rin diq­qə­tin­dən ya­yın­mır. Şah İs­ma­yı­lın sə­si-nə­rə­si qa­lan, sa­zı­nın sə­si mür­gü vu­ran Sa­va­lan ətək­lə­ri­nin gül­zar­lıq­la­rı bu ge­niş şa­ir dün­ya­sı­nın rən­gi­ni, tə­biə­ti­ni, gu­şə­lə­ri­ni gös­tə­rir. Bi­zim də qu­laq­la­rı­mı­za “Şah-şah­dır” sə­da­la­rı­nı ye­ti­rir. Şe­ir­lə­rin ru­hun­dan gə­lən ana di­li­nin söz ta­pın­tı­la­rı: “yü­yən­siz köh­lən”, “so­lan sev­da­la­rın sa­rı çi­çə­yi”, “fa­ğır oğ­lan”, “bal se­vinc”, “dərd tor­ba­sı”, “Tan­rı töh­fə­si­tək”, “ən şi­rin, ən dad­lı ya­lan”, “əlin­də sa­rı kə­dər”, “tən­ha ağac­la­rın dos­tu”; et­noq­ra­fik rəng­lər nəqş edən “nar­bənd ağa­cı”, “ata evi”, “tut ağa­cı”, “ağ də­və”, “Oğuz qı­zı”, “köh­lən”, “sa­rı gə­lin” ifa­də­lə­ri... ey­ni za­man­da həs­sas qəl­bin, od­lu duy­ğu­la­rın tə­rən­nü­mü­dür. Şai­rin bir az da mə­zə ilə de­di­yi:

Qon­şu­da qız se­vən oğ­lan,

Ha­lın ne­cə­dir, ne­cə­di­r?

Çə­pə­ri di­var et­di­lər,

Söy­lə, əh­va­lın ne­cə­di­r?

– məş­hur “Qon­şu­da yar se­və­nin” xalq mah­nı­sı­nı ya­da sa­lır:

Sev­gin sar­ma­şıq gü­lü­dür.

Di­var nə­dir, ha­sar nə­di­r?

Gör­mə­yi sev­mək bil­miş­din –

Sev­mə­yin in­dən be­lə­dir.

Çün­ki bu ya­xın­lıq cə­fa, qə­hər, göz yaş­la­rı imiş. So­na xa­nım qəl­bin dik­tə­si ilə ya­zır, kö­nül­dən ke­çən­lə­ri qələmə alır, ürə­yin vur­ha­vur de­dik­lə­ri­ni çat­dı­rır. Bu­na gö­rə də bu ru­hun ifa­də­si, sə­mi­mi-qəlb tər­cü­ma­nı olan söz­lə­rə mah­nı­lar qo­şu­lur, şe­ir­lər mah­nı qa­nad­la­rın­da gə­zir.

Şai­rin di­lin­də elə söz­lər, ifa­də­lər var ki, həm mə­na yü­kü­nə, həm bə­dii-emo­sio­nal key­fiy­yə­tin­ə görə afo­rizm sə­ciy­yə­si da­şı­yır: “Dər­bənd bağ­lı qa­pım, Təb­riz lal anam”, “Şu­şa baş ör­tü­yüm”, “səb­rim ya­tan qa­ra div”, “əlim qol­dan kə­sil­di”, “ba­la­nın qay­ğı­sı bal­dır ata­ya”, “ha­nı ağ at­lı oğ­lan”, “mən tə­ləs­kən, yol­lar uzun”, “ana­sı öl­sün bu tor­pa­ğın”, “bə­növ­şə ətir­li”, “Araz nis­gil­li” və s. hik­mət­lər Də­də Qor­qud, Va­qif, Şəh­ri­yar ru­hun­da­dır; ya­di­gar­dır; So­na xa­nı­mın us­tad de­diyi­miz söz ba­ha­dır­la­rı­mı­zın xa­ti­rə­si­nə hör­mət və pə­rəs­ti­şin­dən xə­bər ve­rir. Zi­ra şe­ir­lə­rin dil və üs­lu­bu, hət­ta qu­ru­luş və şə­kil... ad­lar – “Ay Qa­ra­gi­lə”, “İsa-Mu­sa qu­şu”, “Sə­ni yo­la sal­dım”, “Yol­daş olaq”... şəh­ri­yar­sa­ya­ğı­dır. Şu­şa, Qa­ra­bağ, Dər­bənd dər­din­də qə­bul et­di­yi­miz Xu­da­fə­rin kör­pü­sü ilə bir mətn­də (“Bağ­lı qa­pı ol­du Xu­da­fə­rin də”; “Xu­da­dan hər bəx­ti bir açan olur”) Xu­da­fə­rin və xu­da; “Kö­çə­ri” çal, kö­çən mə­nəm”, “ba­ğış­la­yın, bağ­dad­lı atam, anam”... sa­yaq “qo­hum” söz­lə­ri­ni bir­lik­də iş­lə­dir. ...Tək­cə “Araz­ba­rı” şei­rin­də­ki söz­lər: ha­sar, ba­rı, kə­dər, Göy­çə, Şu­şa, Təb­riz, yol, ta­le, hön­kür­düm, ya­rı­lı­ram, “Şeyx Şə­fi”, daş, sirr, açar... bu müx­tə­lif mə­na­lı, fərq­li bi­çi­mə ma­lik söz­lər ha­mı­sı qəlb ağ­rı­sı və həs­rət məf­hum­la­rı ilə səs­lə­şir. Bu­dur “Araz­ba­rı”nın ruh tə­zə­lə­yən mö­cü­zə­si.

Araz axır, onun sa­kit ha­ray­la­rı dil­siz, qə­mi ax­dıq­ca, axıb bit­mə­yən nis­gil­li-nis­gil­li söz­lə­rə or­taq edir.

Bir bür­kü­lü av­qust ge­cə­siy­di, ki­tab oxu­yur­dum; da­ya­na bil­mə­dim “Araz­ba­rı”ya qu­laq as­maq is­tə­yir­dim. As­dım da... nə yax­şı, uşaq­kən bu ha­va­la­rı çox din­lə­miş­dik. Odur ki nə qəl­bi­miz­də, nə də zeh­ni­miz­də ba­ya­ğı, sax­ta heç nə­yə yer yox­dur. Da­ya­na bil­mir­dim; ora­dan da “Kar­van”a, sa­za keç­dim. Ge­cəm sə­hər ol­muş­du, am­ma ağa­ran dan ye­ri, ya­vaş-ya­vaş hə­rə­kə­tə dü­şən mo­tor­la­rın sə­si də mə­ni bu mu­si­qi dün­ya­sın­dan, Və­tən nəğ­mə­lə­rin­dən ayı­ra­raq tək­rar adi ha­lı­ma qay­ta­ra bil­mə­di.

Yed­di səs­dən, yed­di rəng­dən

Hön­kür­düm içim­də bərk­dən,

Gö­rün­mə­yən göy di­rək­dən

Qu­ru­lan ha­sa­rım, ba­rım –

“Araz­ba­rı”...

Mən də hön­kür­düm, göz yaş­la­rı­nı ne­cə sax­la­ya­sa­n?! O üz­də qa­lan Və­tən­dir...

“Araz­ba­rı” ad­lı bu ki­tab elə araz­ba­rı ov­qa­tın­da da ya­zı­lıb. Mən də hə­min ov­qa­tın tə­si­ri ilə oxu­dum.

Nə yax­şı ki, bu dün­ya­da şa­ir­lər var...

 “Ye­ni Azər­bay­can” qə­ze­ti, 8 de­kabr 2011-ci il