Təranə Vahid

Tanrının yol adamı

 

Onun şe­ir­lə­ri yol ki­mi­dir, oxu­duq­ca oxu­yur­san...

Onun şe­ir­lə­ri bu­lud ki­mi­dir, nə vaxt hiss­lə­ri­nə, duy­ğu­la­rı­na, ru­hu­na ya­ğa­ca­ğı­nı bil­mir­sən...

Onun şe­ir­lə­ri sa­rı çi­çək ki­mi­dir, bir az qəm­li, bir az kə­dər­li və se­vim­li...

 

 

Fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, zə­rif qə­ləm sa­hi­bi So­na Və­li­ye­va­nın “Qa­nun” nəş­riy­ya­tın­da çap­dan çıx­mış “Araz­ba­rı” poe­tik top­lu­su duy­ğu­lar­la do­lu bir ki­tab­dır. Və­tən, tor­paq, ay­rı­lıq, kə­dər, ölüm, sev­gi ki­tab­da qə­ri­bə şə­kil­də bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yır.

 

Can de­di­yim qor­xum imiş,

Uçub ge­dən ru­hum imiş,

Ölüm sol­ğun yu­xum imiş,

Oya­nı­ram yar­paq-yar­paq.

 

(“Yar­paq-yar­paq”)

 

So­na Və­li­ye­va­nın poe­zi­ya­sı pı­çıl­tı­lı poe­zi­ya­dır. O, və­tə­ni sev­mək üçün gu­rul­tu­lu söz­lər seç­mir, bap­ba­la­ca bir çi­çə­yin sev­gi­si­ni mi­sal çə­kir:

 

Aman Al­lah, içi­miz­də

bu tor­pa­ğı sev­mə­yə

bir çi­çək tə­pə­ri,

çi­çək sev­da­sı

bi­tir.

 

(“Sa­rı gö­zəl, sa­rı çi­çək”)

 

Və­tən həs­rə­ti, Araz dər­di, Xu­da­fə­rin nis­gi­li “Araz­ba­rı”da söz-söz cü­cə­rir. Ki­ta­bın ön söz mü­əl­li­fi Xalq şai­ri Sa­bir Rüs­təm­xan­lı ya­zır: “İn­san­lı­ğın köh­nə dər­di...Tək­cə keç­miş­dən yox, hə­yat­dan ay­rıl­ma­ğa da məh­ku­muq. La­kin hər in­san öm­rü bir kör­pü­dür. Və So­na xa­nı­mın fik­rin­cə, öm­rü­müz Xu­da­fə­rin kör­pü­sü­nə dö­nən­də mil­li fa­ciə­lər baş­la­yır”.

Hə­lə çox dər­di­min dər­ma­nı sir­li,

Hə­lə çox açar­lar ağ div əlin­də.

Bir xal­qın ta­le­yi udu­zu­lan gün,

Bağ­lı qa­pı ol­du Xu­da­fə­rin də.

 

(“Açaq qa­pı­la­rı...”)

 

So­na xa­nı­mın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da köh­nə dərd­lə­ri­miz tə­zə dərd­lə­ri­miz­lə qol-bo­yun olur:

 

Göy­çə, Şu­şa, Təb­riz dər­di,

Köh­nəl­dik­cə tə­zə­lən­di.

Sö­nüb kü­lüm­dən kö­zər­dim,

Odum bo­yum­dan yu­xa­rı –

“Araz­ba­rı”.

 

(“Araz­ba­rı”)

 

İti­ril­miş tor­paq­la­rı­mız üçün So­na xa­nım bə­zən öz­gə­ni yox, özü­mü­zü – unut­qan­lı­ğı­mı­zı gü­nah­kar sa­yır.

 

İçi­miz bo­şal­dı tor­paq­dan ön­cə,

Son­ra can gö­rün­dü Və­tən ye­ri­nə.

“Ön­cə can sağ­lı­ğı” de­yən kəs­lə­rin

Tor­pa­ğı bö­lün­dü bə­dən ye­ri­nə.

 

(“Ön­cə can sağ­lı­ğı de­yən kəs­lə­rə”)

 

Sa­bir Rüs­təm­xan­lı “Araz­ba­rı” ba­rə­də da­ha son­ra ya­zır: “Ki­ta­bın ən gö­zəl və bə­yən­di­yim şe­ir­lə­rin­dən olan “Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si” şei­rin­də san­ki bu möv­zu­ya ye­kun vu­ru­lur. Nar­bənd ağa­cın­da sər­çə­lər yu­va qu­rur­lar:

 

Yu­va qu­rur­lar bu­daq­da

səs­lə, küy­lə.

Bu ata sər­çə tərs,

Ana sər­çə­nin­ki bəh­sə­bəs.

Cik-cik,

o yan al­çaq,

bu yan dik,

sök, tə­zə­dən tik...

...Bə­zən bir sər­çə yu­va­sı

önün­də

ölüm-di­rim

sa­va­şı ge­dir.

Cik-cik,

bi­zim­dir, biz tik­mi­şik.

Cik-cik,

ölə­rik, ver­mə­rik.

 

(“Sər­çə­lə­rin yurd sev­gi­si”)

 

Bəs biz ney­lə­di­k? Cən­nət Qa­ra­ba­ğı­mı­za sa­hib çı­xa bil­mə­dik. Bu­nun nə qə­dər ağır dərd ol­du­ğu­nun fər­­qin­­də­­yik­­mi­­?

 

Quş­lar göz gö­rə-gö­rə

yu­va üs­tə, bu­daq üs­tə

da­va­ya çı­xır.

Biz adam ol­saq da,

Quş­lar ki­mi ba­car­ma­dıq”.

 

So­na Və­li­ye­va­nın di­li rə­van, duy­ğu­la­rı axı­cı ol­du­ğun­dan asan­lıq­la qəl­bə yol ta­pır, yad­daş­da kök sa­lır.

 

Bu dün­ya na­ğıl, əf­sa­nə,

Töv­bə­siz kö­nül vi­ra­nə,

Yol­la­rı­ma xa­nə-xa­nə

Ya­ğış dü­şüb­dü-dü­şüb­dü.

 

(“Dü­şüb­dü”)

 

“Araz­ba­rı” ki­ta­bın­da­kı şe­ir­lər ara­sın­da hər şei­rin öz ye­ri var. Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də­nin dün­ya­ca məş­hur “Ölü­lər”in­də­ki Kef­li İs­gən­dər ob­ra­zı­na So­na Və­li­ye­va­nın za­man ba­xı­mın­dan ye­ni mü­na­si­bə­ti ol­duq­ca ma­raq­lı və tə­sir­li­dir.

 

Ha­mı­nın məs­lə­hət ye­ri

Mir­ba­ğır ağa el­mi atıb.

Çin­dən mal gə­ti­rib,

Öm­rün-gü­nün top­dan sa­tır.

Pə­ri­ni­sə də

hür­riy­yə­tin mə­na­sı­nı öy­rə­nib;

“Ev­ro­viz­yon”a sə­si çat­ma­dı­ğın­dan

Spon­so­ru onu

“Toy­lar kra­li­ça­sı”na gön­də­rib.

Bax

Köh­nə, sa­ğal­maz dərd­dir

“An­la­maq dər­di”.

Sən çox fi­kir elə­mə,

Bir də, ba­cın qur­ban,

ta iç­mə...

 

(“Əziz qar­da­şım Kef­li İs­gən­də­rə”)

 

 “Araz­ba­rı” ki­ta­bı “Və­tən de­yib yo­la va­ran”, “Ru­hum yol­lar ay­rı­cın­da”, “Ay Qa­ra­gi­lə”, “Mən Tan­rı­nın yol ada­mı” bö­lüm­lə­rin­dən iba­rət­dir. “Ru­hum yol­lar ay­rı­cın­da” bö­lü­mün­də So­na xa­nı­mın ru­hu ya­şa­dı­ğı il­lə­ri qa­rış-qa­rış gə­zib-do­la­şır. Se­vinc­li, fə­rəh­li an­la­rı tək­rar ya­şa­yır. Üs­tü­nü xə­zəl ört­müş xa­ti­rə­lə­ri oya­nır:

 

Bir yü­yən­siz köh­lən­dir xa­ti­rə­lə­rim,

Ata evim.

Hər ge­cə yu­xu­ma gə­lər­sən,

Ru­hu­ma dinc­lik gə­ti­rər­sən,

Üs­tü do­lu gi­la­sıy­la, tu­tuy­la

Gö­zü­mə, kön­lü­mə tox­luq əkər­sən.

 

(“Ata evim”)

 

 

 

“Sa­lam, ata!” şei­ri doğ­ma­lıq haq­qın­da doğ­ma bir şe­ir­dir.

 

Sa­lam, ata, mə­nəm, gəl­mi­şəm,

Sən de­miş­kən, sə­nin şə­hər­li ba­lan...

Am­ma elə de­yil, val­lah,

Mən şə­hər­li olam­ma­dım.

 

So­na xa­nı­mın “Çəh­ra­yı rəng­li dün­yam” ilk şe­ir­lər ki­ta­bı 2007-ci il­də işıq üzü gö­rüb. Bi­rin­ci ki­ta­bın­da ol­du­ğu ki­mi ikin­ci­də də sə­mi­mi, ori­ji­nal, ma­raq­lı de­yim tər­zi ilə oxu­cu­la­rın qəl­bi­nə yol ta­pıb.

 

Kü­rüy­düm, də­cəl­dim, ər­kö­yün idim,

Ana­lı, nə­nə­li dün­yam var idi.

Mə­nim oyun­ca­ğım bö­cək­lər, quş­lar,

Mə­nim oyun­ca­ğım göy qur­şa­ğıy­dı.

 

(“Dün­ya göz­lə­rim­də çəh­ra­yı rəng­də”)

 

Tə­biə­tin poe­zi­ya­sı ilə in­san hiss­lə­ri­nin har­mo­ni­ya­sı So­na Və­li­ye­va­nın poe­zi­ya­sın­da bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yır.

 

Bu ley­san ya­ğı­şı

mə­nə bən­zə­yir.

Hön­kü­rüb­sə, ki­rit­mək çə­tin.

Yağ, ba­şı­na dö­nüm,

Yu bu şə­hə­rin hi­siy­lə bir­gə

İçi­miz­də­ki la­qeyd­li­yi, ki­ni.

 

(“Bu ya­ğış mə­nə bən­zə­yir”)

 

Öz dün­ya­sı olan in­san­la­rın qəl­bin­də, əs­lin­də, fə­sil­lə­rin sa­yı çox­dur.

 

Yar­paq­lar da sa­ra­lıb,

Tö­kü­lə­cək qə­hər­dən.

Yı­ğıb xa­ti­rə­lə­ri

Gəl ge­dək bu şə­hər­dən.

 

“Gəl ge­dək bu şə­hər­dən” in­sa­nın da­xi­lin­də­ki pa­yız haq­qın­da ən gö­zəl şe­ir­lər­dən bi­ri­dir. Çün­ki bu şe­ir­də qəl­bin ne­cə üşü­dü­yü­nü göz­lə­rin­lə gö­rür­sən.

 

Gəl ge­dək bu şə­hər­dən,

Bu pa­yız mən­lik de­yil.

Ru­hum sa­ra­lan yar­paq,

Ay­rı­lıq əl elə­yir.

 

“Qə­rib pa­yız” şei­ri isə tə­biə­tin pa­yı­zı­dır:

 

Bu ne­cə pa­yız­dır, bu ne­cə, Al­lah,

Bu­daq­da sa­ra­lan min ümid ölür.

Yar­paq qır­ğı­nı­na az­ğın kü­lək­lər

Bil­mir­sən ağ­la­yır, bil­mir­sən gü­lür!

 

Ay­rı­lıq, həs­rət və xə­fif kə­dər So­na xa­nı­mın az qa­la bü­tün şe­ir­lə­rin­dən ke­çir. Elə bir kə­dər ki, bu kə­dər hər kəs üçün doğ­ma­dır:

 

Bo­ğaz bo­yu ge­dən gə­mi,

Yo­lun bi­lin­məz, bi­lin­məz.

Ar­xan­ca bir gö­zəl ağ­lar,

Göz ya­şı­nı kim­sə sil­məz.

 

(“Bo­ğaz bo­yu ge­dən gə­mi”)

 

Və bir də So­na xa­nı­mın hər kə­sin ru­hu­nu ox­şa­yan “Ay Qa­ra­gi­lə” həs­rə­ti... Hər də­fə İl­ha­mə xa­nı­mın qey­ri-adi şövq­lə və yük­sək sə­nət­kar­lıq­la oxu­du­ğu bu mah­nı­ya qu­laq asan­da va­rın­dan yox olur­san. Yüz il­lər bo­yun­ca ru­hu­mu­za su çi­lə­yən xalq mah­nı­sı “Qa­ra­gi­lə”dən son­ra “Ay Qa­ra­gi­lə” yaz­maq çox çə­tin­dir. So­na xa­nım bö­yük ürək sa­hi­bi ol­du­ğu­nu “Ay Qa­ra­gi­lə” ilə sü­but et­di:

 

Bu əzab ru­hu­ma doğ­ma, mü­qəd­dəs,

Ay­rı­lıq gü­nah­sa, ne­cə yu­yaq bəs?

Tök­mə göz ya­şı­nı sel ki­mi əbəs,

Gü­nah sən­də ol­du, ay Qa­ra­gi­lə.

 

(“Ay Qa­ra­gi­lə”)

 

“Ay Qa­ra­gi­lə” min il­lə­rin eş­qi­ni tə­zə­lə­di. Eşq və ay­rı­lıq haq­qın­da ən yax­şı mah­nı­ya çev­ril­di.

 

Gö­zün­dən alı­şan kə­də­rə ney­nim,

Mən hic­ran da­nı­şan qə­də­rə ney­nim,

Puç olan ömü­rə, hə­də­rə ney­nim,

Eş­qin das­tan ol­du, ay Qa­ra­gi­lə.

 

 

Ümu­miy­yət­lə, So­na xa­nı­mın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da sev­gi­nin şək­li ger­çək, duy­ğu­la­rı zə­rif, in­cə və tə­mən­na­sız­dır:

 

Köh­nə gö­rüş ye­ri­miz,

Tərk edil­miş yurd, ocaq,

Xa­ti­rə düy­mə-düy­mə,

Hön­kür­səm, açı­la­caq.

 

(“Köh­nə gö­rüş ye­ri”)

 

“Pa­yız­da dur­na­lar köç edən za­man nə­nəm de­yər­di ki, on­lar Bağ­da­da ge­dir­lər. Dur­na­lar ora get­mə­yin­cə, adam­lar ilan əlin­dən xur­ma­la­rı yı­ğa bil­mir­lər­miş”. So­na xa­nı­mın “Dur­na­lar ümid apa­rır Bağ­da­da” şei­ri də ori­ji­nal­lı­ğı ilə diq­qə­ti cəlb edir.

 

Ürə­yim Bağ­dad gü­nün­də,

Ta­le­yi­niz, ru­zi­niz

ilan əlin­də.

Dö­zün dur­na­lar gə­lin­cə,

dur­na­lar ümid gə­ti­rir uzaq­dan,

dö­zün,

ba­şı­nı­za dö­nüm!

 

So­na xa­nı­mın şe­ir­lə­ri çox­qat­lı­dır. On­la­rın alt qa­tın­da qa­dın his­siy­ya­tı – zə­rif qa­dın, həs­sas ana, qay­ğı­keş ba­cı və bü­töv­lük­də dün­ya­mız üçün na­ra­hat in­sa­nın ciz­gi­lə­ri olan şa­ir giz­lə­nir. Bəl­kə, ona gö­rə də onun şe­ir­lə­ri bu qə­dər qəlb­lə­rə yol ta­pır.

 

“Mə­də­niy­yət qə­ze­ti”, 16 de­kabr 2011-ci il