Ni­na Smiç

Zə­rif ruh­lu şe­ir­lər[1]

So­na Və­li­ye­va­nın 2019-cu il­də Belq­rad­da, “Com­pu­tech” nəş­riy­ya­tın­da işıq üzü görmüş “Свет у ком сре­то­смо се ти и ја“ ad­lı şe­ir­lər top­lu­su ta­nın­mış şai­rə­nin serb­dil­li ədə­bi-bə­dii “səh­nə­də” ilk çı­xı­şı­dır.

Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın görkəm­li təm­sil­çi­si­nin bu ki­ta­bın­da onun və­tən­pər­vər­lik, mə­həb­bət, fəl­sə­fə və di­gər mövzu­lar­da yaz­dı­ğı şe­ir­lər top­la­nıb. Bu poe­zi­ya nümu­nə­lə­ri­nin tərcü­mə pro­se­si üçün se­çil­mə­si za­ma­nı şai­rə­nin san­bal­lı və mürək­kəb ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı serb oxu­cu­su­na mümkün qə­dər dürüst şə­kil­də çat­dır­maq, ey­ni za­man­da So­na Və­li­ye­va­nın zə­rif, əs­ra­rən­giz poe­tik ifa­də tər­zi­nin özünə­məx­sus­lu­ğu­nu vur­ğu­la­maq məq­sə­di əsas götürülüb. Us­ta­lıq­la qə­lə­mə alı­nan bu poe­zi­ya nümu­nə­lə­rin­də­ki da­im ak­tu­al olan, heç vaxt köhnəl­mə­yən mövzu­lar bi­zə ta­nış­dır, on­lar hə­mi­şə qəl­bi­mi­zi riq­qə­tə gə­ti­rib və da­im də be­lə ola­caq.

So­na Və­li­ye­va­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğı müa­sir ədə­biy­yat­da çox şəx­si, oxu­cu üçün isə qey­ri-adi də­rə­cə­də məh­rəm məz­mu­nu ilə se­çi­lir, onun bütün şe­ir­lə­rin­də fəl­sə­fi və ru­hi qat müşa­hi­də olu­nur. Şai­rə usan­ma­dan özünü və dünya­nı dərk et­mə­yə can atır, bu­nun üçün bi­ri-bi­rin­dən gözəl şe­ir­lər ya­zır. Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı hə­ya­ti əhə­miy­yət da­şı­yan bu mə­qam­la­rın tə­rən­nü­mün­dən iba­rət­dir. Ey­ni za­man­da, müəl­lif şe­ir­də hə­lə də bi­tib-tükən­mə­miş ye­ni­lik­lər ax­ta­rı­şın­da­dır.

So­na Və­li­ye­va­nın özünə­məx­sus poe­zi­ya­sın­da mun­cuq ki­mi sə­li­qəy­lə bir-bi­ri­nin ar­dın­ca düzülən mis­ra­lar onun baş­qa əsər­lə­rin­də – bu ki­ta­ba da­xil olun­ma­yan di­gər şe­ir­lə­rin­də, nəsr ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da, jur­na­list araş­dır­ma­la­rın­da və s. təq­dim olu­nan və­tən­pər­vər dünyagörüşünü bir da­ha qə­tiy­yət­lə or­ta­ya qo­yur.

Çox­lu say­da bi­oq­ra­fik və bib­li­oq­ra­fik xa­rak­ter­li fakt­lar da bu dünyagörüşün­dən xə­bər ve­rir.

Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da­kı li­rik mən keç­mi­şə, ənə­nə­lə­rə müra­ci­ət edir. So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın da təm­sil­çi­si ol­du­ğu mil­li ruh bu mən­bə­lər­dən qay­naq­la­nır. Müəl­li­fin da­im keç­mi­şə – qə­dim vaxt­la­ra boy­lan­ma­sı­nı şai­rə­nin hə­yat təcrü­bə­si və ma­raq­la­rı ilə asan­lıq­la əla­qə­lən­di­rə bi­lə­rik, am­ma hər han­sı müqa­yi­sə apar­maq is­tə­sək, ilk cəhd­də­cə uğur­suz­lu­ğa düçar ola­ca­ğıq. Müəl­li­fin li­rik mə­ni­nin sə­si Azər­bay­can­da ya­şa­yan in­san­la­rın hə­yat­la­rı­nın fərq­li dönəm­lə­rin­də müxtə­lif sa­hə­lər­də hiss et­dik­lə­ri sev­gi və bağ­lı­lıq, aman­sız müba­ri­zə, iz­ti­rab­lar, hey­ran­lıq və mə­yus­luq an­la­rın­da söylə­dik­lə­ri nəğ­mə­lər­lə hə­ma­həng olan şəx­si düşüncə­lər kom­bi­na­si­ya­la­rın­dan iba­rət­dir.

Müəl­li­fin poe­zi­ya­sı­nın kökündə Mər­kə­zi Asi­ya ənə­nə­lə­ri­nə da­ya­nan türk epo­su­nun iz­lə­ri da­ya­nır. Bu əsas­da xey­li das­tan­lar ya­ra­nıb, “Ki­ta­bi Də­də Qor­qud“ qəh­rə­man­lıq das­ta­nı hə­min ənə­nə­lə­rin sa­yə­sin­də şöhrət ta­pıb. Am­ma ey­ni za­man­da So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın poe­ti­ka­sı Ni­za­mi­nin poe­ma­sın­da­kı qəh­rə­man­la­rın – Məc­nun­la Ley­li­nin zə­rif mə­həb­bət nəğ­mə­si­ni özündə qo­ru­yub sax­la­yır, bu poe­ti­ka­nın ritm­lə­ri “Köçə­ri” və “Vağ­za­lı” ki­mi xalq rəqs­lə­ri­nin və mah­nı­la­rı­nı, ozan­la­rın qey­ri-adi is­te­da­dı­nı, də­və kar­va­nı­nın zın­qı­rov­la­rı­nın cin­gil­ti­si­ni; ər­lə­ri­nə döyüş yol­da­şı olan Bur­la Xa­tu­nun və ya Sel­can Xa­tu­nun cə­sa­rə­ti­ni, bir-bi­rin­dən ay­rıl­maz olan qa­dın və ana əl­lə­ri­nin şəf­qə­ti­ni xa­tır­la­dır; bu­ra­da Azər­bay­can mu­si­qi­si­nin və poe­zi­ya­sı­nın be­şi­yi olan Qa­ra­bağ­la bağ­lı acı fər­ya­dı da du­yur­san; gah qar­şı­sın­da­kı hər şe­yi uçu­rub da­ğı­dan, gah da bürkülü günlər­də sə­rin­lik gə­ti­rən də­li­sov xəz­ri külə­yi­nin bütün ölkə­yə yay­dı­ğı sa­rı çi­çək­lə­rin məs­te­di­ci ət­ri­ni hiss edir­sən.

Sağ­lı­ğın, var­lı­ğın də­yər ölçüsü, 

Və­tən sər­həd­di­dir, və­tən bay­ra­ğı.

Uğ­run­da ölmə­yi ba­car­ma­dıq­ca,

Tor­paq unu­da­caq və­tən­ ol­ma­ğı!

Hər şə­hid xə­bə­ri, Tan­rı sı­na­ğı,

Və­tən sev­gi­si­dir, Və­tən görküdür

Tə­zə­dən göyə­rər çi­nar oğul­lar,

Ta­bu­tun üçrəng­li bay­ra­ğa bükün

Şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tı­nın əsa­sı­nı qo­yan aşıq və ozan­la­rın, elə­cə də di­van şei­ri­nin So­na Və­li­ye­va­nın da poe­zi­ya­sın­da müşa­hi­də olu­nan müsbət tə­si­ri, ey­ni za­man­da özünə­məx­sus Azər­bay­can vəz­ni, bölgü və qa­fi­yə sis­te­mi həm se­man­tik, həm də struk­tu­ral ba­xım­dan şe­ir­lə­rə ağır­lıq gə­tir­mir. Xüsu­sən də tək­rir­lər­dən is­ti­fa­də yo­lu ilə ya­ra­dı­lan ahəng şei­ri ba­ya­ğı­laş­dır­mır, mə­na – se­man­ti­ka səs­lə­rə ta­be olur. Bun­dan baş­qa, şei­rin ahəng­dar, di­na­mik axı­nın­da bütün zən­gin mə­ziy­yət­lər öznə­məx­sus ra­hat­lıq, sər­bəst­lik, yüngüllük gə­ti­rir: san­ki is­tə­ni­lən so­si­al-si­ya­si və di­ni tə­sir çər­çi­və­sin­dən çı­xıb boy göstə­rən ruh ya­zı­lan­la­rın mə­na­sı­nı ca­nı­na çə­kir, ritm isə fik­rin qav­ra­yı­şı­nı asan­laş­dı­rır. Be­lə­lik­lə, ənə­nə­vi zə­min şei­ri qə­tiy­yən təh­ri­fə uğ­rat­mır və ey­ni za­man­da, onu məh­dud­laş­dır­mır – si­ya­si, mə­nə­vi və so­si­al də­yi­şik­lik­lə­rin tə­si­ri şai­rin ca­nı­na ho­pur, bu müa­sir ruh ey­ni za­man­da fər­di­lik, ənə­nə­vi­lik və mil­li­lik çər­çi­və­sin­dən çı­xa­raq bə­şə­ri­lə­şir.

Şai­rə özü çox za­man Yer üzünün bütün xe­yir­xah sa­kin­lə­ri­nin bə­ra­bər ol­duq­la­rı­nı, on­la­rın dünya­da qə­bul olun­muş ümu­mi prob­lem­lər­dən əziy­yət çək­dik­lə­ri­ni vur­ğu­la­yır və bu sə­bəb­dən də, onun doğ­ma tor­pa­ğı­na bağ­lı və­tən­pər­vər­li­yi, şübhə­siz ki, bütünlükdə bə­şə­ri var­lıq­la­ra şa­mil olu­na bi­lər.

Sökülən çu­val­da də­nik,

Sə­pi­lə­rik düzə-da­ğa.

Tan­rı göyər­dər tə­zə­dən,

Dən gözlər də­yir­man ağa

Gə­lim­li, ge­dim­li dünya­dı,

Də­də­li, ye­tim­li dünya­dı,

Haqq­sız haq­lı­nı ta­la­dı,

Sat­dı yüzünə, adam.

Bu­ra­dan da görünür ki, “Свет у ком сре­то­смо се ти и ја“ ki­ta­bın­da top­la­nan şe­ir­lər xalq­la­rın ox­şar ta­le­yi ara­sın­da­kı poe­tik bağ­lı­lı­ğı özündə əks et­di­rir. Bu xalq­la­rın təm­sil­çi­lə­ri­nin qə­də­ri uzaq­lar­da həll olu­nur və han­sı­sa bağ­lı qa­pı­lar ar­xa­sın­da ve­ri­lən son hökmdən əv­vəl on­la­ra son söz haq­qı ta­nın­mır:

Bu qa­pı gözüm qa­pa­ğı,

İçin Və­tə­nin tor­pa­ğı.

Ürə­yim ya­ğı tap­da­ğı,

Sən də bax, qa­pı bağ­la­yan.

Bir­ba­şa və mütləq şə­kil­də Azər­bay­can­la bağ­lı olan yer ad­la­rı­nı nə­zə­rə al­ma­saq, əl­bət­tə, be­lə bir eh­ti­mal var ki, doğ­ma hiss və hə­yə­can­la­rın gir­da­bı­na düşən oxu­cu söhbə­tin baş­qa yer­dən get­di­yi­ni unu­da da bi­lər, axı bu mis­ra­lar­da onun öz ölkə­si­nin əra­zi­sin­də də baş ve­rən ox­şar ta­ri­xi ha­di­sə­lər­dən söz açı­lır. Bu eh­ti­mal Azər­bay­can və Ser­bi­ya xalq­la­rı ara­sın­da­kı dost­luq və yol­daş­lıq tel­lə­ri­ni bir az da möhkəm­lən­di­rir, Qa­ra­bağ prob­le­mi bu şe­ir­lər­də öz geo­po­li­tik, ədə­bi və bə­dii ək­si­ni ta­pır.

Tərcü­mə pro­se­sin­də şe­ir­lə­rin üslub və ya mə­na­sı­nın təh­rif olun­ma­yıb. Mə­də­niy­yət­lə­ra­ra­sı müba­di­lə pro­se­si­nin ge­di­şin­də biz müa­sir ədə­biy­ya­tın serb di­li­nə tərcü­mə olun­muş hər ye­ni ki­tab­la bir az da zən­gin­ləş­di­yi­ni düşünə bi­lə­rik. Nə­ti­cə­də be­lə qə­naə­tə gə­lə bi­lə­rik ki, hət­ta əsə­rin özü tərcü­mə olun­du­ğu di­lin nor­ma­sı­nın qa­zan­dır­dı­ğı ye­ni səs ölçülə­rin­dən baş­qa, ye­ni audi­to­ri­ya sa­yə­sin­də həm də ye­ni mə­na po­ten­sia­lı da əl­də edir.

Şei­rin ahən­gi­nin təd­ri­cən yüksəl­mə­sin­də ya­ra­da­nın yaz­dı­ğı – prin­si­pal mə­na­da iza­ho­lun­maz və mə­şum qə­zavü-qə­də­rin mis­ti­ka­sı müşa­hi­də olu­nur, hə­qi­qə­tə çat­maq üçün atı­lan ad­dım­lar müxtə­lif çox­say­lı hal və hə­yə­can­lar şək­lin­də qar­şı­ya çı­xır: Al­la­ha yönə­lən diq­qət, doğ­ma­lıq, sev­gi, qor­xu, ümid, ar­zu, inam, bən­də­lik his­si, mə­nə­vi ra­hat­lıq, də­rin düşüncə­lər və in­sa­nın ye­ga­nə sı­ğı­na­ca­ğı­nın göz üzündə ol­du­ğun­dan əmin­lik...

Qa­ra­bağ prob­le­mi­ni ta­ri­xi mə­sa­fə­də sax­la­maq mümkün de­yil – onun ma­hiy­yə­ti bugünkü və san­ki don­du­rul­muş görünən, əs­lin­də isə çox­dan sə­pil­miş ni­faq to­xum­la­rı­nın do­ğur­du­ğu ümu­mi gözən­ti­lər kon­teks­tin­də qo­vu­şur. Bu konf­likt­lər in­san­la­ra ba­rı­şıq pro­se­sin­də azad şə­kil­də iş­ti­rak et­mə­yə, müba­ri­zə apar­ma­ğa və müda­fiə olun­ma­ğa ən­gəl törə­dir və adam­lar ürək­lə­rin də­rin­li­yin­də da­ha yax­şı, da­ha təhlü­kə­siz, da­ha əda­lət­li yer ax­tar­maq ar­zu­su ilə ya­şa­dıq­la­rı əra­zi­lə­ri tərk edir­lər... Bu za­man adam­la­rın ço­xu som ümid­lə­ri­ni qə­dim­dən bə­ri in­sa­nı tərk et­mə­yən ina­ma – qi­ya­mət gününə bağ­la­yır və hər şe­yin öz ye­ri­ni ala­ca­ğı günün gə­lib ça­ta­ca­ğı­na ina­nır­lar:

 Dağ-daş ye­ri­yir,

Ölülər di­ri­lir, it­kin­lər ge­ri dönür.

***

Şükür Al­lah, ölmə­mi­şəm,

Elə-be­lə bu dünya­dan get­mi­şəm.

Əl­bət­tə, iş­ğal olun­muş əra­zi­lər prob­le­mi, mil­lə­tin ya­şa­dı­ğı əzab və iz­ti­rab­lar və­tən­pər­vər­lik kon­teks­tin­də­ki di­gər ak­tu­al prob­lem­lə­ri is­tis­na et­mir: Ailə oca­ğı­nı qo­ru­maq üçün müqa­vi­mət göstər­mək, öz ma­hiy­yə­ti­ni ən azın­dan ürə­yin­də, gözündə və sözündə qo­ru­yub sax­la­maq­la bütün dünya­nı ger­çək­dən ta­nı­maq, so­si­al mə­na­da xa­ric­dən sı­rı­nan kölə bo­yun­du­ru­ğu ilə ra­zı­laş­ma­maq, bürok­ra­tik ali ins­tan­si­ya­lar­dan da­ha çox me­ta­fi­zik ola­na hörmət, tə­biə­tin zə­rif var­lı­ğı­nın – qa­dı­nın ru­hən sar­sıl­maz­lı­ğı­na ça­lış­maq, da­xi­li gücü, inad­kar­lı­ğı və dözümü, mə­tin ad­dım­la­dı­ğın əzab­lı hə­qi­qət yo­lu...

Və­tən­də Və­tə­nə va­raq,

Yo­lu ya­rı yol­da qo­yaq.

Haq­qa üz tu­tub yal­va­raq,

Çı­xaq döyüşdən qəh­rə­man,

Yol baş­la­yıb ge­dən kar­van.

So­na xa­nım Və­li­ye­va­nın əsər­lə­ri­nin bir ne­çə di­lə tərcü­mə olun­du­ğu­nu və bir ne­çə oni­lik­dir ki, bütün dünya­da çox­say­lı oxu­cu­la­rın diq­qə­ti­ni çək­di­yi­ni nə­zə­rə al­saq, be­lə nə­ti­cə­yə gə­lə bi­lə­rik ki, bu se­çim us­ta­lıq­la ya­zıl­mış poe­tik sözün pə­rəs­tiş­kar­la­rı­nı ma­raq­lan­dı­ra­caq və on­la­rı cəlb edə­cək. So­na Və­li­ye­va­nın “Свет у ком сре­то­смо се ти и ја“ top­lu­su xalq­la­rı­mı­zın da­ha ya­xın­dan ta­nış­lı­ğı is­ti­qa­mə­tin­də növbə­ti cid­di ad­dım­dır, Ser­bi­ya ilə Azər­bay­can ara­sın­da əla­qə­lər sa­hə­sin­də cid­di kul­tu­ro­lo­ji araş­dır­ma­la­rın özünə­məx­sus tə­kan­dır, bu, ey­ni za­man­da qəlb­lə­ri­mi­zi bərk-bərk qo­ru­ma­lı ol­du­ğu­muz bir za­man­da giz­li ru­hi dünya­mı­za dönə-dönə nə­zər sal­maq üçün güclü sti­mul­dur, çünki şai­rə­nin də de­di­yi ki­mi:

Bə­zən ax­tar­dı­ğım qa­lar o ya­na

Ki­min­sə iti­yi qar­şı­ma çı­xar.

Rus di­lin­dən tərcü­mə edən:
Xa­nım Ay­dın