Sə­lim Ba­bul­la­oğ­lu

Ağap­paq işıq­la[1]

De­yir­lər bütün dövrlər ta­rix ol­mur, rus-so­vet im­per­si­ya­sı­nın çöküşü ilə Azər­bay­ca­nın XX əsr­də ikin­ci də­fə müstə­qil­lik əl­də et­mə­si ki­mi böyük ha­di­sə­lə­rin fo­nun­da son 30 il Azər­bay­can üçün büsbütün ta­rix olan bir dövr, Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı üçün kəs­kin də­yiş­mə­lər dövrü ki­mi yad­da qal­dı. Qa­da­ğa­la­rın ara­dan qalx­ma­sı açıq dünya­nın bə­ra­bərhü­quq­lu üzvü olan Azər­bay­can cə­miy­yə­tin­də həm də sə­nə­ti ba­xı­mın­dan, xüsu­sən də, ye­ni nə­sil­lər ara­sın­da “hər şe­yi, xüsu­sən, ədə­bi-bə­dii ir­si in­kar me­yil­lə­ri” ki­mi müxtə­lif re­ak­si­ya­lar do­ğu­rur­du. Am­ma da­ha əv­vəl ey­ni ta­ri­xi dövrü ya­şa­mış di­gər xalq­la­rın ədə­biy­yat ta­rix­lə­rin­dən bu­nun qa­çıl­maz ol­du­ğu­nu da bi­lir və bi­li­rik ki, bu meyl­lə­rin tə­si­ri ilə həm for­ma, həm məz­mun ba­xı­mın­dan ye­ni və ma­raq­lı mil­li ədə­bi nümu­nə­lər ya­ra­nıb və ya­ran­maq­da­dır.

Böyük pol­yak şai­ri Çes­lav Mi­lo­şun “poe­zi­ya həm də tə­rəddüd et­mək sə­nə­ti­dir” ki­mi de­yi­mi­nin ye­ri­dir. Müa­sir Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da elə im­za­lar da ol­du ki, on­lar in­ka­ra yox, araş­dır­ma­ya, təq­di­rə, sərf-nə­zər et­mə­yə me­yil­lən­di­lər. Çağ­daş Azər­bay­can ədə­bi mühi­ti­nin ta­nın­mış və is­te­dad­lı nüma­yən­də­si, şa­ir-ya­zı­çı So­na xa­nım Və­li­ye­va məhz üstünü “la­qeyd­lik” və “dəb to­zu” örtmüş də­yər­lə­rin, ədə­bi-fəl­sə­fi plat­for­ma və üslub­la­rın to­zu­nu al­maq, on­la­rı ye­ni poe­tik nə­fəs­lə ak­tu­al­laş­dır­maq yo­lu­nu tut­du.

Azər­bay­can klas­sik­lə­ri­nin ide­ya və for­ma ba­xı­mın­dan əl­də et­di­yi poe­tik ir­si öz təcrü­bə­sin­də tə­zə­lə­di ki, So­na xa­nı­mın şe­ir­lə­ri­nin bu gün pol­yak oxu­cu­su­na təq­dim olun­ma­sı, əl­bət­tə, tə­sadü­fi de­yil.

Bu şe­ir­lər həm şəx­si, həm də mil­li və ic­ti­mai mə­sə­lə­lə­rə on­la­rı bir-bi­rin­dən ayır­ma­ya­raq (!) öz ori­ji­nal müna­si­bə­ti­ni sər­gi­lə­yən şai­rin ey­ni za­man­da bə­zən ta­rix ilə, bə­zən Ya­ra­dan və tə­bi­ət ilə dia­lo­qu, müka­li­mə­si­dir.

Müsa­hi­bə­lə­ri­nin bi­rin­də So­na xa­nım de­yir: “Ən böyük sev­gi Və­tə­nə, tor­pa­ğa olan sev­gi­dir. Bütün sev­gi­lər ötür. Ana­ya, tor­pa­ğa olan mə­həb­bət ötüb-keç­mir. Tor­paq əl­dən ge­dən­də in­san dünya­sı­nı iti­rir...”

 Bu gün çox az şa­ir var­dır ki, Və­tən sev­gi­si­ni şəxs­ləş­di­rə bi­lir və bu hiss­lə­rin ifa­də­sin­də sə­mi­mi ola bi­lir – So­na xa­nım müa­sir Azər­bay­can şa­ir­lə­ri ara­sın­da bu ya­ra­dı­cı key­fiy­yə­ti ilə xüsu­si ye­ri olan ədib­dir.

 İs­te­dad­lı mütər­cim, son on il­də Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı­nın pol­yak di­li­nə çev­ril­mə­si və təb­li­ği işin­də ar­dı­cıl fəa­liy­yət göstə­rən İla­hə xa­nı­mın tərcü­mə­lə­rin­də­ki bu bu şe­ir­lər va­si­tə­si­lə hörmət­li oxu­cu­lar ey­ni vaxt­da həm müa­sir Azər­bay­can şai­rə­si­nin, həm ənə­nə­yə bağ­lı Azər­bay­can türk qa­dı­nı və bir şərq­li xa­nı­mın düşüncə­lə­ri, poe­tik hiss-hə­yə­ca­nı ilə ta­nış ola­caq­lar. İş­dir, öz-özlə­ri­nə su­al et­sə­lər ki, ni­yə bu fi­kir­lər, bu düşüncə­lər şe­ir­lə ifa­də olun­ma­lı­dı, su­al­la­rı­nın ca­va­bı­nı on­lar So­na xa­nı­mın mis­ra­la­rın­da ta­pa­caq­lar:

...qürbət­lər, ay­rı­lıq­lar,

se­vib unu­du­lan­lar,

kə­dər­dən ağ­la­yan­lar

ağap­paq işıq­la

boy­lan­dı­lar şe­ir­dən...