Hə­sə­nə­li Ey­vaz­lı

Lal həs­rə­tin qoy­nun­da do­ğu­lan poe­zi­ya

Onun ilk şe­ir­lə­ri ilə ta­nış­lı­ğım 2006-cı il­də nəşr olu­nan, Şə­rur ədə­bi bir­li­yi­nin 35 il­li­yi­nə həsr olu­nan “Ya­şa­dı­ğın ya­şa də­yər” al­ma­na­xı va­si­tə­si ilə ol­du. Nax­çı­van­da “Mək­təb” nəş­riy­ya­tı­nın di­rek­to­ru iş­lə­yir­dim və al­ma­na­xın yı­ğıl­ma­sı, re­dak­tə­si və ça­pı tə­rə­fim­dən hə­ya­ta ke­çi­ri­lir­di.

Bir za­man­lar “Şə­rur qön­çə­lə­ri” ədə­bi dər­nə­yi adı ilə fəa­liy­yət gös­tə­rən, bu­gün­kü “Şə­rur” ədə­bi bir­li­yi ya­zar­la­rın­dan bi­ri ol­muş So­na Və­li­ye­va­nın bu al­ma­nax­da­kı şe­ir­lə­ri­ni oxu­yar­kən qəl­bim­də xoş duy­ğu­lar ya­ran­dı. Bu al­ma­nax­da onun “Dün­ya göz­lə­rim­də çəh­ra­yı rəng­də”, “Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də”, “Gəl sə­nə bir hə­zin şeir oxu­yum” və “Ya­man uzan­dı bu yaz ya­ğı­şı” ad­lı şe­ir­lə­ri çap olun­muş­du.

 Mis­ra­lar­da­kı fi­kir ay­dın­lı­ğı, söz tu­tu­mu be­lə de­mə­yə əsas ve­rir­di ki, poe­zi­ya alə­mi­nə ye­ni bir səs, ye­ni bir nə­fəs gə­lib:

Tan­rı gön­də­rib­dir dər­man, dad ki­mi,

Gəl mə­ni qı­na­ma be­lə yad ki­mi,

“Min bir ge­cə”də­ki Şəh­ri­zad ki­mi,

Gəl sə­nə süb­hə­dək şe­ir oxu­yum.

(“Gəl sə­nə bir hə­zin şe­ir oxu­yum”)

Hə­zin nəğ­mə­nin seh­rin­də yol ge­dən, ya­zıb-ya­ra­dan So­na Və­li­ye­va­nın bu gün­lər­də bir ki­ta­bı­nı mə­nə ve­rə­rək “So­na xa­nım bu ki­ta­bı si­zə gön­də­rib” de­di­lər. Ye­ni­cə işıq üzü gö­rən “Araz­ba­rı” ad­lı şe­ir­lər top­lu­su idi. Xə­yal mə­ni keç­mi­şə apar­dı... Şə­rur ra­yo­nu­nun dağ­lar qoy­nu­na sı­ğı­nan ki­çik kən­din­də, bir za­man­lar pal­çıq su­vaq­lı, ki­çik bir si­nif ota­ğın­da di­gər şa­gird­lə­rim ki­mi əlin­dən tu­ta­raq hərf yaz­dır­dı­ğım ki­çik bir qız­cı­ğaz da var idi. Ay­lar-il­lər keç­dik­cə mən­ti­qi dü­şün­cə­si və iti yad­da­şı ilə ha­mı­dan se­çi­lər­di. Bö­yü­dük­cə dil­li-di­la­vər, oxu­maq hə­vəs­ka­rı, güc­lü yad­da­şı olan bu ki­çik qız, bu gün fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, “Kas­pi” qə­ze­ti­nin tə­sis­çi­si So­na Və­li­ye­va idi. Onun “Araz­ba­rı” şe­ir­lər ki­ta­bı­nı və­rəq­lə­dik­cə se­vin­dim, oxu­duq­ca duy­ğu­lan­dım. Çün­ki hər mis­ra­sın­da, hər bən­din­də ötən gün­lə­rin həs­rət acı­sı, nis­gi­li köv­rəlt­di mə­ni:

Bir na­ğıl­lı dün­yam gen düş­dü mən­dən,

Qa­ya­sı çəh­ra­yı, da­şı xı­na­lı.

(“Dün­ya göz­lə­rim­də çəh­ra­yı rəng­də”)

Bu, bir na­ğıl de­yil­di. Bir za­man­lar So­na­nın bəx­tə­vər ana­lı gün­lə­ri­nin, uşaq­lıq çağ­la­rı­nın ya­şan­tı­la­rı idi bu mis­ra­lar. Çəh­ra­yı qa­ya­la­rın ətə­yin­də­ki xı­na­lı daş­la­rı tü­pür­cək­lə is­la­dıb, daş­la sür­tə­rək ba­la­ca bar­maq­la­rı­na xı­na qo­yan ki­çi­cik qız­la­rın bu­gün­kü da­vam­çı­la­rı ye­nə də o xı­na­lar­dan bar­maq­la­rı­na ya­xır­lar, o daş­la­ra sı­ğal çə­kir­lər. Bu, bir si­lin­məz, po­zul­maz hə­yat hə­qi­qə­ti­dir.

Şe­ir­lər­də­ki doğ­ma kənd is­tə­yi, ana­sız dün­ya­nın kə­də­ri, səs­siz, küy­süz lal həs­rət ki­ta­bın əv­və­lin­dən so­nu­na­dək oxu­cu­nu mü­şa­yi­ət edir. Ba­kı­nın səs­li-küy­lü, hay­lı-ha­ray­lı alə­mi içə­ri­sin­də bu həs­rə­tin, bu nis­gi­lin itib-bat­ma­ma­sı ada­ma tə­əc­cüb­lü gə­lir:

Kim­sə­siz gö­zəl­dir, yox­dur ba­xa­nı,

Sö­kü­lüb ba­rı­sı, uçub ey­va­nı!..

Kö­çüb əziz­lə­ri, ge­dib ya­xı­nı,

Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də.

(“Kim­sə yox­dur ağı de­sin bu kən­də”)

İla­hi, həs­rə­tin do­ğur­du­ğu ürək göy­nə­dən ha­ra­ya bax!.. Do­ğu­lub-bö­yü­dü­yü kən­din bo­şal­ma­sı­nı qəl­bi­ni yan­dı­ran yan­ğı ilə ve­rir. Bu yan­ğı­nı kə­nar­dan gö­rən, du­yan yox­dur. Dün­ya da, in­san­lar da öz işin­də­dir.

Kim nə bi­lir lal həs­rə­tin ağu­şun­da nə­lər çə­kir So­na Və­li­ye­va ürə­yi:

Gö­züm zil­lən­di bir nöq­tə­yə,

Kir­pi­yim­dən asıl­dı də­cəl uşaq­lı­ğım.

Qı­zı­ma bən­zər, pırt­la­şıq saç­lı

qız mə­nəm, de­yə­sən.

İli­şib qal­mı­şam tut bu­da­ğın­da,

gö­züm bu­laq ki­mi do­lub...

...Ata yur­dum.

Do­yun­ca qa­la­ca­ğam de­yə

gə­li­rəm, qa­la bil­mi­rəm.

Səs­lə­yir ar­xa­dan öz evim, oca­ğım.

(“Ata evim”)

Ata oca­ğı­nın həs­rə­ti­ni çə­kən şa­ir qəl­bin­də iki “mən”in mü­ba­ri­zə­si ge­dir. Bi­ri kən­də – ata oca­ğı­na ça­ğı­rır, di­gə­ri ge­ri – kör­pə­lə­ri­ni bö­yüt­dü­yü öz evi­nə, is­ti oca­ğı­na.

Kən­də səs­lə­yən – keç­mi­şi­nə, soy-kö­kü­nə, uşaq­lıq dün­ya­sı­na bağ­la­yan çı­ğır­tı­sız, ba­ğır­tı­sız lal həs­rət, ge­ri­yə səs­lə­yən – qur­du­ğu is­ti yu­va­da bö­yüt­dü­yü öv­lad­la­rı və doğ­ma­lı­ğı ca­nı­na, qa­nı­na ho­pan doğ­ma od-oca­ğı, ev-eşi­yi.

So­na Və­li­ye­va­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da yurd, və­tən və tor­paq möv­zu­su öz sev­gi­sin­də qa­pa­nıb qal­mır, bə­şə­ri­lə­şir, qəl­bin­də bü­tün bağ­lı qa­pı­la­rın açıl­ma­sı is­tə­yi ya­ra­nır:

Açı­lar bir nur­lu, bir ay­dın sə­hər,

Bir ağ at­lı oğ­lan qis­mə­tə çı­xar.

Sı­nar bəx­ti­mi­zin til­si­mi, seh­ri,

Açı­lar qa­pı­lar, açı­lar yol­lar.

(“Açaq qa­pı­la­rı”)

Onun da ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da Qa­ra­bağ möv­zu­su ay­rı­ca bir xətt ki­mi ke­çir. Bu xətt il­ğım ki­mi ötə­ri de­yil, şa­ir qəl­bi­ni da­im ni­ga­ran sax­la­yan bir hiss­dir. Ni­ga­ran­çı­lıq için­də bir is­tək də var:

Əl uzat­dım qı­lın­ca, əlim qol­dan kə­sil­di,

Yol baş­la­dım Şu­şa­ya, yo­lum yol­dan kə­sil­di.

Ha­nı ağ at­lı oğ­lan, səb­rim kə­sik-kə­sik­di,

Möh­lət ver bi­zə, Al­lah, dün­ya­nı ta­nı­ma­ğa.

(“Bir az möh­lət ver, Al­lah”)

Mü­əl­lif Qa­ra­bağ dər­di­ni, qaç­qın ta­le­yi­ni “Bir ha­va­sız ha­va ça­lın” şei­rin­də ori­ji­nal dil­lə ifa­də edir. “Bir məc­lis­də hə­rə bir ha­va çal­dı­rıb oy­na­yır­dı, mə­nim də içim­dən bu keç­di” de­yən şa­ir ya­zır:

...Ki­min ha­va­sı ça­lın­dı,

Ki­min ha­va­sı alın­dı,

Tor­paq get­di, el ta­lan­dı,

Dö­züm, oy­na­yım, oy­na­yım.

...”Kö­çə­ri” çal, kö­çən mə­nəm,

Yurd ye­rin­dən pə­rən-pə­rən.

Çal, go­ra ge­dən qız mə­nəm,

Özüm oy­na­yım, oy­na­yım.

Oy­na­maq şən­lən­mək, se­vin­mək əla­mə­ti­dir. Mü­əl­lif ədə­bi üsul­la el, tor­paq dər­di­ni, yurd dər­di­ni açır.

De­yir­lər ki, şa­ir­lər ila­hi bir sev­gi, bir eşq ya­şa­yır. Bu sev­gi onun tək­cə sev­gi­li­si­nə, ya­rı­na, ya­rı­sı­na olan sev­gi de­yil. Dün­ya­ya, in­san­la­ra, bir söz­lə, in­san­lı­ğa olan sev­gi­si­dir. Mü­əl­lif də bu şei­rin­də öz qı­nı­na çə­ki­lib özü üçün ya­şa­yan­la­ra, öz­gə dər­di­ni duy­ma­yan­la­ra acı­yır. Öz­gə dər­di­ni fi­kir­ləş­mə­yib, dar dü­şü­nən­lə­ri tən­qid edir.

Şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tı­mı­zın mü­hüm janr­la­rın­dan olan na­ğıl və əf­sa­nə­lər­lə bu gü­nü­mü­zə gə­lib ça­tan bir çox mət­ləb­lər hə­lə də hə­ya­tı­mız­da özü­nü gös­tər­mək­də­dir. Bə­zən dün­ya­sı­nı də­yiş­mək­də olan in­sa­nın ölü­mü çə­tin ger­çək­lə­şər­kən el ara­sın­da de­yi­lir ki, öv­la­dın­dan (oğ­lun­dan və ya qı­zın­dan) ni­ga­ran­dır. Bir nə­fər əlin­dən tu­tub öv­la­dı­nın adın­dan “gəl­mi­şəm” de­sə, ca­nı­nı tez tap­şı­rar. Bu cür dü­şün­cə bu­gün­kü hə­ya­tı­mız­da hə­lə də möv­cud­dur. So­na Və­li­ye­va bu dü­şün­cə tər­zi­nə ye­ni fi­kir, ye­ni ruh gə­ti­rir:

Bit­di, o na­ğı­lım bit­di,

Mən ölün­cə əma­nət­di,

Əlin mə­nə ver­di get­di,

Ba­la­mı əziz­lə­yim.

(“Ana­mın əl­lə­ri”)

Ana ölüm aya­ğın­da öv­la­dı­nın əli­ni tu­tur. Öz mə­həb­bə­ti­ni, sev­gi­si­ni öv­la­dı­na ve­rir ki, o da öz uşa­ğı­nı bö­yüt­sün, əziz­lə­sin. Mü­əl­lif də bu­ra­da ana sev­gi­si­nin nə­sil-nə­sil öv­lad­la­ra keç­di­yi qə­naə­ti­ni or­ta­ya qo­yur.

Mü­əl­lif “Dur­na­lar ümid apa­rır Bağ­da­da” ad­lı şei­rin­də nə­nə­si­nin söy­lə­di­yi bir rə­va­yə­tin bu­gün­kü hə­qi­qə­ti­ni qə­lə­mə alır. İn­san­la­rın ru­zi­si­ni, sa­ba­ha ya­şam inam­la­rı­nı məhv edən bu­gün­kü “İlan­la­rın” Bağ­dad­da, Kər­kük­də, Kər­bə­la­da tö­rət­dik­lə­ri­nə san­ki eti­ra­zı­nı bil­di­rir, üs­yan edir:

Ürə­yim Bağ­dad elin­də,

ta­le­yi­niz, ru­zi­niz

İlan əlin­də.

Dö­zün, dur­na­lar gə­lin­cə,

dur­na­lar ümid gə­ti­rir uzaq­dan,

dö­zün,

ba­şı­nı­za dö­nüm!

O, bu şei­rin­də tək­cə Bağ­dad dər­di­ni qoy­mur. Ümu­mi­lik­də, iş­ğal­çı­lıq si­ya­sə­ti­nə qar­şı çı­xır. Çün­ki onun xal­qı da za­man-za­man bu dər­di ya­şa­yıb və ya­şa­maq­da­dır.

Li­rik poe­zi­ya da So­na xa­nı­mın qə­lə­min­dən yan keç­mə­yib. O, za­man-za­man ötən gənc­lik il­lə­ri­nə qa­yı­dır. Xa­ti­rə­lər ya­da dü­şür, poe­zi­ya­ya çev­ri­lir:

Köh­nə gö­rüş ye­ri­miz

Tərk edil­miş yurd, ocaq.

Xa­ti­rə düy­mə-düy­mə,

Hön­kür­səm açı­la­caq.

Bu kü­lək nəğ­mə­kar­dır,

Pa­yız­la­ra, qış­la­ra.

Biz se­vən tut ağa­cı,

Yu­va olub quş­la­ra.

Nə gö­züm­dən çə­kil­di,

Nə də çıx­dı yu­xum­dan.

Da­rı­xıb ge­ri dö­nən,

Köy­nə­yi gül­lü oğ­lan.

(“Köh­nə gö­rüş ye­ri”)

Mü­əl­lif bu fi­kir və dü­şün­cə­lə­ri­ni “Gəl ge­dək bu şə­hər­dən”, “Sən­dən ya­man küs­mü­şəm” və s. şe­ir­lə­rin­də də da­vam et­di­rir.

So­na Və­li­ye­va­nın şe­ir­lə­rin­də­ki fi­kir və dü­şün­cə­lə­ri tə­bii­dir. Heç bir bə­zə­yi, qon­dar­ma gö­zəl­li­yi yox­dur. Hə­yat hə­qi­qət­lə­ri­nin bə­dii həl­li ol­du­ğu ki­mi­dir. Gənc­lik il­lə­rin­dən üzü bə­ri ya­şam tər­zi­ni bo­ya­sız, tə­bii əks et­di­rir. “İl­lə­ri əl-ələ ve­rib gəl­mi­şik” şei­ri So­na Və­li­ye­va­nın və hə­yat yol­da­şı­nın gənc­lik­dən üzü bə­ri ya­şa­dıq­la­rı sev­gi do­lu ya­şam gün­lə­ri­ni göz­lə­rim önün­də can­lan­dır­dı. Bi­ri Mosk­va­da təh­sil alır­dı, bi­ri Nax­çı­van­da Mu­si­qi Kol­le­cin­də dərs de­yir­di:

Gənc­lik il­lə­ri­miz yol­lar yor­ğu­nu,

El­min, ki­tab­la­rın ax­ta­rı­şın­da.

Dün­ya­nın ça­lış­qan tə­lə­bə­si sən,

Ni­ga­ran qa­dı­nı mən idim on­da.

So­yu­ğu, is­ti­si uzaq el­lə­rin,

Mə­nim ürə­yi­mi sız­la­dır hər an.

Bo­ğaz­dan keç­məz­di şi­rin ti­kə­miz,

Göz­lər­dik sən yol­dan qa­yı­da­na­can.

Heç bir iza­ha eh­ti­ya­cı ol­ma­yan bu mis­ra­lar tə­bii­li­yi və de­yim tər­zi ilə se­çi­lir.

Səa­də­ti pul­da, mal­da de­yil, mə­nə­viy­yat­da gö­rən mü­əl­lif bu­gün­kü ailə hə­ya­tı­nın han­sı tə­məl üzə­rin­də qu­rul­du­ğu­nu, ne­cə ağır im­ta­han­lar­dan şə­rəf­lə keç­di­yi­ni oxu­cu­ya çat­dır­maq, ağ­rı-acı­lar­la do­lu ailə tə­mə­li­nin mü­qəd­dəs­li­yi­ni bil­dir­mək is­tə­yir:

Biz var­lı de­yil­dik, qib­tə ye­riy­dik

Döv­lət qa­mar­la­yıb, pul yı­ğan­la­ra.

Bu ev­də heç nə­yin ol­ma­yan vax­tı

Sev­gi pay­la­yır­dıq pay uman­la­ra.

Sən bil­din, mən bil­dim, bir də dörd di­var,

Baş­qa­sı duy­ma­sın dər­di­miz nə­dir.

Ya­rı­ya böl­dü­yün pa­pi­ros­la­rın

Kül ye­ri, köz ye­ri ürə­yim­də­dir.

Hə­yat­da­kı ya­şa­mın bir döv­rü­nün ağ­rı-acı­la­rı­nı əks et­di­rən bu şe­ir re­al hə­ya­tı tə­bii şə­kil­də, bo­ya­sız, bə­zək­siz əks et­dir­di­yi üçün inan­dı­rı­cı­dır və ürə­yə­ya­tım­lı­dır. Şe­ir o za­man şe­ir­dir ki, oxu­cu ürə­yi­nə yol ta­pa bil­sin, dər­di­nin, qə­mi­nin ək­si­ni gör­sün. So­na Və­li­ye­va­nın pa­yız möv­zu­su­na mü­ra­ciə­tin­də də bir ori­ji­nal­lıq var. Qo­cal­mış, sa­ral­mış yar­paq öm­rün­də uzaq­la­şan, qo­ca­la­şan xa­ti­rə­lə­ri­nin xif­fə­ti­ni çə­kir. Döv­ran, za­man uzaq­laş­dır­sa da, o uzaq­laş­maq is­tə­mir. San­ki keç­miş gün­lə­rin da­im tə­zə-tər xa­ti­rə­lə­ri­nin iz­di­ham­lı şə­hər hə­ya­tın­da itib-ba­ta­ca­ğın­dan qor­xur. Bu xa­ti­rə­lə­ri da­im ya­şat­maq üçün sa­kit bir gu­şə ax­ta­rır:

Yar­paq­lar da sa­ra­lıb,

Tö­kü­lə­cək qə­hər­dən.

Yı­ğıb xa­ti­rə­lə­ri

Gəl ge­dək bu şə­hər­dən.

Bu cür tən­ha­lı­ğa can at­maq, onu ya­şa­maq keç­miş­lə bu gü­nün ara­sın­da kör­pü sal­maq­dır. Hə­min kör­pü­nün üzə­rin­də ötən gün­lə­rin acı­lı-şi­rin­li xa­ti­rə­lə­ri də yı­ğı­lır, bu­gün­kü hə­ya­tın hə­qi­qət­lə­ri də. Şai­rin qə­lə­mi­nə qüv­vət ve­rən də elə keç­miş­lə bu gü­nün vəh­də­ti­dir. Bəl­kə də, keç­mi­şi­ni unut­say­dı, bu gü­nü­nü ya­za bil­məz­di.

Elə bu hə­qi­qət­lə­rin işı­ğın­da mü­əl­li­fə bir da­ha ya­ra­dı­cı­lıq uğur­la­rı ar­zu­la­yı­ram.

“Səs” qə­ze­ti, 22 okt­yabr 2011-ci il